Kategoria: Zachowek

Indywidualne Porady Prawne specjalistów

Wpisz tutaj swoje pytanie, a trafi ono do naszego prawnika specjalisty.

Pozbawienie dziecka spadku łącznie z zachowkiem

Autor: Iryna Kowalczuk • Opublikowane: 2017-01-04

Jestem właścicielem mieszkania, domku letniskowego, działki rolnej; mam dwóch synów. Po śmierci mojej żony został dokonany notarialnie dział spadku w ten sposób, że nabyłem w całości spadek po niej, spłacając jednocześnie synów. Chciałbym przekazać wszystko, co posiadam, jednemu synowi, który od ponad 15 lat mieszka w moim mieszkaniu (ponosi z tego tytułu wszystkie opłaty). Z drugim synem i jego rodziną nie utrzymuję od 10 lat kontaktu (nie wykazują zainteresowania moją osobą, a mam 84 lata). Czy istnieje rozwiązanie prawne, które pozbawi drugiego syna prawa do dziedziczenia łącznie z zachowkiem?

Iryna Kowalczuk

Zacznijmy od tego, że jeżeli sporządzi Pan testament na wypadek swojej śmierci lub poczyni darowiznę na rzecz drugiego syna, pomijając tego, który ma nic nie odziedziczyć, to będziemy wówczas mieli do czynienia z zachowkiem należnym temu pominiętemu synowi od syna, który spadek lub darowiznę od Pana otrzymał.

Krąg osób uprawnionych do zachowku reguluje art. 991 Kodeksu cywilnego (K.c.):

„§ 1. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

§ 2. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo jego uzupełnienia”.

Dopiero w sytuacji, gdy uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku w jeden z powyższych sposobów, przysługuje mu roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do jego pokrycia.

O zachowku możemy mówić jedynie po śmierci spadkodawcy. Tak więc po Pana śmierci drugi syn będzie mógł domagać się zachowku od zapisanego w testamencie majątku lub od ewentualnej darowizny, jeśli Pan takiej dokonana.

Interesuje Cię ten temat i chcesz wiedzieć więcej? kliknij tutaj >>

Zgodnie z art. 992. K.c.: „przy ustalaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczania zachowku uwzględnia się także spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy spadek odrzucili, natomiast nie uwzględnia się spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni”.

Prawo polskie przewiduje trzy możliwości, żeby uchronić się przed wypłatą ewentualnego zachowku. Są to:

Umowa dożywocia (art. 908 § 1 K.c.)

Według art. 908 § 1 K.c.: „jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie (umowa o dożywocie), powinien on, w braku odmiennej umowy, przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym”.

Stosownie do art. 908 § 2 K.c.: „jeżeli w umowie o dożywocie nabywca nieruchomości zobowiązał się obciążyć ją na rzecz zbywcy użytkowaniem, którego wykonywanie jest ograniczone do części nieruchomości, służebnością mieszkania lub inną służebnością osobistą albo spełniać powtarzające się świadczenia w pieniądzach lub w rzeczach oznaczonych co do gatunku, użytkowanie, służebność osobista oraz uprawnienie do powtarzających się świadczeń należą do treści prawa dożywocia”.

Z przepisów K.c. wynika, że strony umowy dożywocia mogą swobodnie kształtować treść obowiązków nakładanych na nabywcę nieruchomości w związku z umową dożywocia. W umowie dożywocia strony same określają, co należy rozumieć pod pojęciem dożywotniego utrzymania. Dopiero w braku postanowień umownych wchodzą obowiązki określone w art. 908 K.c.

Umowa dożywocia nie jest bezpłatnym przysporzeniem (darowizną) i dlatego, jeżeli zostanie zawarta, syn nie będzie mógł żądać zachowku od wartości nieruchomości zbytej tą umową (co miałoby miejsce w przypadku zwykłej darowizny czy dziedziczenia testamentowego).

Wartości nieruchomości przeniesionej przez spadkodawcę na nabywcę w zamian za dożywotnie utrzymanie, tj. w wykonaniu umowy dożywocia, nie dolicza się do substratu zachowku. Dożywocie jest umową wzajemną i odpłatną, więc również przy liberalnym ujmowaniu darowizny w rozumieniu przepisów o zachowku nie może ona mieć znaczenia z tego punktu widzenia. Tak też stwierdził Sąd Apelacyjny w Warszawie w uzasadnieniu wyroku z 19 lipca 2006 r. (VI ACa 99/2006).

Zawarcie umowy dożywocia jest najlepszym sposobem na uniknięcie zapłaty zachowku po Pana śmierci przez syna, który tę nieruchomość by od Pana otrzymał.

Wydziedziczenie spadkobiercy, tj. pozbawienie go prawa do zachowku

Wydziedziczenie jest uregulowane w art. 1008 K.c. Zgodnie z tym przepisem: „spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawnieni:

1) wbrew woli spadkodawcy postępują uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;

2) dopuścili się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności, albo rażącej obrazy czci;

3) uporczywie nie dopełniają względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych”.

Jak wynika z przytoczonego przepisu, wydziedziczenie może zostać dokonane jedynie w testamencie. Nieważność tego dokumentu pociąga za sobą nieważność wydziedziczenia. Ważność i skuteczność wydziedziczenia zależy od:

– dokonania go w ważnym testamencie – jeżeli testament będzie z jakiejkolwiek przyczyny nieważny, to pociągnie to za sobą nieważność wydziedziczenia;

– dokonania wydziedziczenia z przyczyn określonych w art. 1008 K.c. – jeżeli wydziedziczenie zostanie dokonane z innych przyczyn, to będzie nieważne;

– nieprzebaczenia osobie uprawnionej do zachowku przez spadkodawcę.

To, czy oświadczenie o wydziedziczeniu jest ważne i skuteczne, ocenia sąd.

Artykuł 1008 K.c. zawiera szczegółowe oraz wyczerpujące wyliczenie przyczyn wydziedziczenia. Jak zatem należy rozumieć i interpretować wydziedziczenie?

Uporczywe postępowanie wbrew woli spadkodawcy, w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego oznacza prowadzenie wbrew woli spadkodawcy nagannego trybu życia (przykładowo: alkoholizm, narkomania). Podkreślić należy, że ustawową przyczyną wydziedziczenia jest postępowanie wbrew woli spadkodawcy i w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego w sposób uporczywy. Przesłanka ta jest spełniona, gdy zachowanie wydziedziczonego bądź jest długotrwałe, bądź wydziedziczony dopuszcza się wielokrotnie nagannych zachowań. Zdarzenie o charakterze jednorazowym czy stany krótkotrwałe nie uzasadniają wydziedziczenia spadkobiercy.

Oceny, kto jest osobą najbliższą spadkodawcy – w ramach przesłanki dopuszczenia się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci – należy dokonywać z uwzględnieniem okoliczności konkretnej sprawy. Nie można określić jakiegokolwiek zamkniętego katalogu takich osób. Umyślność przestępstwa oznacza, że zamiar sprawcy ukierunkowany był na jego popełnienie, a zatem przestępstwo nie było przypadkowe.

W pojęciu uporczywego zaniedbywania wobec spadkodawcy obowiązków rodzinnych (np. obowiązków alimentacyjnych czy obowiązku opieki nad spadkodawcą) mieści się również takie zachowanie, które prowadzi do faktycznego zerwania kontaktów rodzinnych i ustania więzi uczuciowej, normalnej w stosunkach rodzinnych (tak: wyrok Izby Cywilnej SN z 7 listopada 2002 r., II CKN 1397/2000). Co do pojęcia „uporczywości” – zostało ono wyjaśnione powyżej.

Stosownie do art. 1009 K.c.: „przyczyna wydziedziczenia uprawnionego do zachowku powinna wynikać z treści testamentu”. Nie musi ona zostać wyraźnie podana, ale treść testamentu powinna umożliwiać ustalenie tej przyczyny. Wydziedziczenie jest nieskuteczne, jeżeli jego przyczyna nie wynika z treści testamentu, nawet gdyby w rzeczywistości przyczyna wydziedziczenia zachodziła (tak: wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 19 sierpnia 2005 r., sygn. akt. VI ACa 302/2005, LexPolonica nr 390926).

W kwestii wydziedziczenia należy pamiętać, że samo wskazanie w testamencie, iż spadkodawca wydziedzicza spadkobiercę, i podanie przyczyny wydziedziczenia nie jest wystarczające dla skuteczności wydziedziczenia. Dla skuteczności wydziedziczenia konieczne jest, aby przyczyny będące podstawą wydziedziczenia istniały w rzeczywistości.

Jeżeli więc spadkodawca w testamencie wydziedzicza jakąś osobę, lecz wskazane przez niego w testamencie przyczyny nie mają faktycznie miejsca, to wówczas wydziedziczenie nie będzie skuteczne i osoba według testamentu wydziedziczona będzie mogła skutecznie ubiegać się o zachowek.

Należy mieć również na uwadze, że po Pana śmierci syn będzie mógł domagać się ustalenia, że zawarte w testamencie wydziedziczenie jest bezskuteczne. W szczególności może on chcieć wykazywać, że okoliczności wydziedziczenia wskazane w testamencie nie istniały lub że te okoliczności nie leżą po jego stronie (a np. po stronie spadkodawcy, czyli Pana).

Powinien Pan pamiętać, że jeśli Pana syn będzie miał swoje dzieci i dalszych zstępnych w chwili Pana śmierci, to jeżeli wydziedziczenie zawarte w testamencie będzie skuteczne, o zachowek będą mogły wystąpić dzieci wydziedziczonego. Jak stanowi bowiem art. 1011 K.c.: „zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę”.

Zrzeczenie się przez syna dziedziczenia po Pana śmierci

 

Zrzeczenie takie może być dokonane wyłącznie przez umowę w formie aktu notarialnego.

Według art. 1048 K.c.: „Spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka powinna być zawarta w formie aktu notarialnego”.

Stosownie do art. 1049 § 1 K.c.: „zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej”. Według § 2 tego art.: „zrzekający się oraz jego zstępni, których obejmuje zrzeczenie się dziedziczenia, zostają wyłączeni od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku”.

Do zawarcia umowy o zrzeczenie się spadku konieczna jest wola zarówno spadkodawcy, jak i spadkobiercy.

Z opisu sprawy wnioskuję jednakże, że ta możliwość nie wchodzi w grę.

Podsumowując, wydaje się, że najlepszym sposobem, aby syn uniknął w przyszłości spłaty brata z majątku po Panu, jest spisanie z synem umowy dożywocia, która daje mu 100% gwarancji ochrony przed zachowkiem. Jeżeli chce Pan wyłączyć syna od dziedziczenia i od zachowku, to pozostaje wyłącznie opcja jego wydziedziczenia.

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj >>

Prezentowana opinia prawnika nie zawiera odpowiedzi na dodatkowe pytania klienta i dlatego może nie wyczerpywać w pełni omawianego zagadnienia. Często dopiero dzięki dodatkowym pytaniom i odpowiedziom można uzyskać kompletną poradę prawną. Podkreślamy, że w naszym serwisie można zadawać dodatkowe pytania bez ograniczeń czasowych i ilościowych.

Indywidualne Porady Prawne specjalistów

Wpisz tutaj swoje pytanie, a trafi ono do naszego prawnika specjalisty.

Podobne materiały

Jak nie zapłacić zachowku od darowizny połowy nieruchomości?

Pięć lat przed śmiercią mamy otrzymałam od niej aktem darowizny połowę nieruchomości (domu) w zamian za opiekę do końca jej dni. Po śmierci mamy nie został po niej spadek. Siostra za życia rodziców otrzymywała od nich sporą pomoc (darowizna 30 tys. zł, samochód wart 15 tys. zł i inne). Obecnie żąda ode mnie zachowku z powodu otrzymanej darowizny. Czy ma do tego prawo? Jak się bronić?

Najbliższa rodzina zmarłej odrzuciła spadek, co z dalszą rodziną?

Ponad rok temu zmarła ciotka mojej żony (siostra teściowej). Jakieś pół roku po jej śmierci drogą pantoflową dowiedzieliśmy się, że w spadku zostawiła spory dług i że jej najbliżsi, tj. dzieci i wnuki, zrezygnowali ze spadku. Aktualnie jej wnuczka czeka na decyzję sądu odnośnie rezygnacji ze spadku przez jej nieletnią córkę. Czy my, tzn. teściowa, moja żona, nasze dzieci, powinniśmy również odrzucić spadek? Czy nas, dalszą rodzinę, to nie dotyczy? Czy w naszym wypadku ma już zastosowanie nowelizacja ustawy o dziedziczeniu spadku?

Jak zapisać nieruchomość synowej, gdy córki są temu przeciwne?

Po śmierci żony przeprowadziliśmy sprawę o nabycie spadku po niej i w ten sposób troje moich dzieci nabyło po 1/8 mieszkania, ja – 5/8. Muszę podkreślić, że córki nie wyrażają zgody na spłacenie ich z tej nieruchomości. Obie mieszkają daleko i nie mogę liczyć na ich opiekę, a właśnie wróciłem ze szpitala i tylko synowa się mną opiekowała. Właściwie dzięki niej żyję. Dlatego chciałbym zapisać mieszkanie synowej, jak to zrobić, aby po mojej śmierci dzieci nie żądały od niej zachowku? Czy jest jakiś sposób, aby spłacić dzieci bez ich zgody?

Testament bezdzietnej ciotki a zachowek

Czy mam prawo do zachowku jako córka jednego z trójki rodzeństwa, w sytuacji gdy moja bezdzietna ciotka (jedna z sióstr) zostawiła testament i zapisała w nim cały majątek córce swojej siostry? W chwili obecnej rodzeństwo nie żyje, natomiast żyją dzieci rodzeństwa.

Zachowek bez postępowania sądowego

Mam otrzymać pewną kwotę pieniężną od drugiej żony mojego dziadka. Jest to część kwoty otrzymanej przez drugą żonę mojego dziadka ze sprzedaży mieszkania, które należało do niej i do mojego dziadka, a następnie po śmierci dziadka w całości do niej (otrzymała całość mieszkania no mocy testamentu). W mieszkaniu tym całe życie mieszkałam ja z siostrą i rodzicami (mój ojciec jest pasierbem drugiej żony mojego dziadka). Druga żona mojego dziadka chce przekazać mi i mojej siostrze część pieniędzy ze sprzedaży mieszkania jako zachowek po dziadku (a nie jako darowiznę, od której musiałybyśmy płacić podatek). Czy jest to całkowicie zgodne z prawem? Czy w takim wypadku ja i moja siostra jesteśmy zwolnione od podatku od otrzymanej kwoty? Jakie formalności powinny zostać dopełnione (czy powinno to zostać przeprowadzone u notariusza, czy wystarczy inny dokument itp.)?

Wycofanie się z ustaleń odnośnie spadku

W umowie ustnej ustaliłem z bratem, iż zrzeknie się praw do spadku, a ja w rekompensacie w akcie darowizny przekażę mu moje mieszkanie kawalerkę oraz 10 tysięcy złotych. Notarialne w akcie darowizny oddałem mieszkanie bratu, a on zrzekł się praw do spadku. Matka notarialne przepisała domek na mnie, gdyż wymaga on dużego remontu, a inwestycja ta oznacza zainwestowanie wszystkich moich oszczędności. W tej chwili brat chce ode mnie dodatkowych pieniędzy, a jeśli ich nie otrzyma, zamierza namówić matkę na notarialne wycofanie się z zrzeczenia się spadku. Czy mogę w jakiś sposób zabezpieczyć się przed taką ewentualnością i wycofaniem się brata z danego już słowa?

Mieszkanie dla syna, a dla córki pieniądze

5 lat temu matka przepisała synowi mieszkanie w formie darowizny. Zmarła w zeszłym roku. Córka o fakcie darowizny dowiedziała się dopiero po śmierci matki. Czy córce należą się jakieś pieniądze? Testamentu nie było, długów również. Córka nie była wydziedziczona.

Dwie darowizny notarialne i jedna bez potwierdzenia a zachowek

W 2007 roku darowizną notarialną rodzice podarowali bratu dom, w którym zamieszkuje ze swoją rodziną. Mnie, córce, rodzice podarowali mieszkanie, gdzie ustanowiona została na rzecz rodziców dożywotnia służebność. Ja mieszkam w innym mieszkaniu. Drugi brat (posiadający swoje mieszkanie), za jego zgodą, dostał od rodziców w ramach darowizny 20 000 zł do ręki bez żadnego poświadczenia. W 2009 roku zmarła mama, tato jeszcze żyje. Czy po śmierci taty brat, który nie został obdarowany notarialnie. może wystąpić jeszcze z jakimkolwiek roszczeniem?


Szukamy prawników » wizytówka Zadaj pytanie »
0.028813123703003 sek.