Porady Prawne przez internet

Masz problem ze spadkiem?
Opisz swój problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Czy gospodarstwo przekazane synowi po jego śmierci przypada bratowej?

Autor: Janusz Polanowski • Opublikowane: 2018-03-21

Moi rodzice mieli czworo dzieci. W 1987 r. przepisali gospodarstwo za rentę na brata (był to akt notarialny, w którym jest napisane, że to umowa przekazania gospodarstwa). Brat był wtedy kawalerem. Kilka lat później zmarł tata. Brat się ożenił, pozostawiając gospodarstwo i mamę samą i wyjechał do miasta. Po jakimś czasie uległ wypadkowi, rok leżał w śpiączce, a potem zmarł. Do kogo w opisanej sytuacji będzie należało gospodarstwo? Czy wszystko przejmie bratowa, która w tym gospodarstwie nigdy nic nie robiła? Z tego, co jest mi wiadomo, brat raczej nie spisał testamentu.

Przedstawiona przez Panią sytuacja wiąże się z trzema spadkami; ustawodawca określenie spadku sformułował w artykule 922 Kodeksu cywilnego (K.c.). Doszło już do otwarcia dwóch z tychże trzech spadków – do otwarcia spadku dochodzi wraz ze śmiercią spadkodawcy. Pani mama żyje, więc faktycznie jest ona przyszłym spadkodawcą, zaś spadek po niej spadkiem przyszłym. Z uwagi na czas śmierci Pani taty najprawdopodobniej przedawnił się ewentualny zachowek po nim (art. 991 i następne K.c.) – o ile w ogóle zachowek przysługiwał komukolwiek. Zachowek po Pani mamie to zagadnienie także ewentualne oraz przyszłe (ponieważ mama żyje). Spadek po Pani bracie i ewentualny zachowek po nim to zagadnienia do wyjaśnienia.

Powyższy wstęp jest przejawem akcentowania zagadnień konstrukcyjnych – i to w zakresie samych konstrukcji prawnych, z którymi wiąże się treść dokumentów. Zalecam nie tylko opracowanie strategii Pani działań, ale także o zapoznawanie się z dokumentami – głównie z księgami wieczystymi (prowadzonymi dla odnośnych nieruchomości) oraz z przynajmniej jednym aktem notarialnym, ponieważ dokładne zapoznanie się z dokumentami będzie niezbędne dla opracowania realnej strategii działania. Im więcej Pani się dowie (zwłaszcza na podstawie dokumentów), tym łatwiej będzie Pani chronić swe uprawnienia oraz zapewne pomagać w ochronie uprawnień Pani mamy. Wypisy aktów notarialnych powinny być dostępne w aktach ksiąg wieczystych (dobrze jest wcześniej telefonicznie ustalić czas przeglądania akt we właściwym sądzie) – „kontekst spadkowy” powinien ułatwić Pani uzyskanie dostępu do akt ksiąg wieczystych, ale taki dostęp powinien być łatwy dla Pani mamy (jako osoby stawającej do aktu notarialnego sporządzonego w roku 1987), przecież mama mogłaby działać przez swego pełnomocnika (art. 98 i następne K.c.), np. kogoś z grona swych dzieci.

Proszę zwrócić uwagę także na to, że w sprawach cywilnych pełnomocnikiem może być, między innymi, ktoś z bliskiego grona rodzinnego – art. 87 Kodeksu postępowania cywilnego (K.p.c.). Wspominam o aspektach związanych z Pani mamą, bo należałoby zadbać przynajmniej o jej uprawnienia. Proszę dokładnie (być może dosłownie „punkt po punkcie”) przeanalizować treść całego aktu notarialnego sprzed wielu lat, bo (niezależnie od rodzaju umowy, na podstawie której doszło do zbycia własności gospodarstwa rolnego) mogły zostać ustanowione na rzecz Pani rodziców ograniczone prawa rzeczowe (art. 244 i następne K.c.), np.: użytkowanie (art. 252 i następne K.c.) lub służebność osobista (art. 296 i następne K.c.) – do służebności osobistych zalicza się służebność mieszkania (art. 301 oraz art. 302 K.c.), która może mieć określone znaczenie także dla innych osób, ponieważ niekiedy służebność mieszkania pozwala uprawnionemu z tytułu tej służebności „przyjąć na mieszkanie” kogoś ze swego grona rodzinnego. Jeżeli na rzecz Pani mamy (a to ma praktyczne znaczenie po śmierci Pani taty) ustanowiono jakieś ograniczone prawo rzeczowe (np. służebność mieszkania), to należy niezwłocznie zawnioskować do sądu o ujawnienie takiej służebności w księdze wieczystej – o ile służebności nie ujawniono. Wpisanie ograniczonego prawa rzeczowego do księgo wieczystej przyda się dla ochrony uprawnień Pani mamy niezależnie od tego, kto dziedziczy po Pani bracie – chociażby dlatego, że na rynku mniejszą popularnością cieszą się nieruchomości obciążone służebnością osobistą (to uwaga na wypadek, gdyby ktoś dążył do sprzedania gospodarstwa rolnego, a zwłaszcza gruntu z domem). Wniosek o ujawnienie ograniczonego prawa rzeczowego w księdze wieczystej mogłaby skierować Pani mama (samodzielnie albo przez swego pełnomocnika) – niezależnie od tego, kto teraz (czyli po śmierci brata) stał się właścicielem obciążonej ograniczonym prawem rzeczowym nieruchomości (art. 46 K.c.), nawet bez czekania na „załatwienie spraw spadkowych”.

Jeżeli Pani brat pozostawił po sobie prawnie wiążący testament (art. 941 i następne K.c.) co do całości spadku po sobie, to (z uwagi na art. 926 K.c.) ma miejsce dziedziczenie testamentowe (art. 941 i następne K.c.) – a nie dziedziczenie ustawowe; być może ktoś z grona rodzinnego wie o możliwym testamencie, a może zasadne okaże się (odpłatne) skorzystanie z rejestru testamentów (możliwe to jest w każdej kancelarii notarialnej w Polsce).

Jeśli zaś ma miejsce dziedziczenie ustawowe (art. 931 i następne K.c.) po Pani bracie, to fundamentalne znaczenie – także dla ewentualnego zachowku po nim (z uwagi na art. 991 K.c.) ma to, czy brat pozostawił po sobie zstępnych (dzieci…); niekiedy zstępnym jest dziecko urodzone po śmierci ojca (art. 927 K.c.). Jeśli chociaż jeden zstępny dziedziczy wraz z wdową po Pani bracie (art. 931 K.c.), wtedy Pani mama byłaby wyłączona od zachowku po swym synu.

Matka oraz rodzeństwo Pani brata dziedziczy po nim z ustawy wraz z wdową, o ile nie ma ani jednego zstępnego brata – art. 932 i następne K.c. Wdowie w takim przypadku przysługuje połowa spadku.

Proszę zwrócić uwagę także na to, że w skład spadku po bracie wchodzą zapewne także inne składniki majątkowe – poza odnośnym gospodarstwem rolnym (art. 553 K.c.); w tym np. zapewne połowa byłej już wspólności majątkowej małżeńskiej – art. 43 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (K.r.o.). Warto zwrócić uwagę na to, w skład jakiego majątku (osobistego Pani brata czy też wspólności majątkowej małżeńskiej) wchodziło odnośne gospodarstwo rolne – pomóc w tym może analiza ksiąg wieczystych lub zapoznanie się z ewentualnymi umowami między Pani bratem i jego żoną (oczywiście, umowami w formie aktu notarialnego).

Wracam do potrzeby dokładnej analizy aktu notarialnego z roku 1987, ponieważ od rodzaju zawartej wtedy umowy może sporo zależeć. Najprawdopodobniej (z uwagi na przedstawiony opis sytuacji) rzeczone gospodarstwo rolne wchodziło w skład majątku osobistego Pani brata. Chodzi jednak o coś więcej: o ewentualność zachowku (w praktyce zapewne wyłącznie przyszłego zachowku po Pani mamie). Jeżeli do przeniesienia własności (art. 155 K.c.) nieruchomości doszło na podstawie umowy o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy, umowy z następcą lub innej specyficznej „umowy rolniczej” (związanej z przepisami o ubezpieczeniu społecznym rolników), to – z uwagi na ustalone orzecznictwo – wartości tak przekazanych składników majątkowych nie uwzględnia się przy obliczaniu zachowku, a dokładniej: przy obliczaniu substratu zachowku (art. 993 i następne K.c.). Jeśli zaś została wtedy zawarta umowa darowizny, to mogą być szanse na zachowek (bo umowę darowizny bierze się pod uwagę przy obliczaniu zachowku).

Wyjaśnieniu sytuacji powinno służyć zawnioskowanie o stwierdzenie nabycia spadku, a następnie dział spadku (być może z Pani udziałem).

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>


Podobne materiały

Gospodarstwo rolne otrzymane w spadku

Otrzymałem w spadku połowę gospodarstwa rolnego . Istnieje jeszcze jeden współwłaściciel. Jak dokonać podziału...

Zrzeczenie się praw do mieszkania po rodzicach

Moi rodzice zmarli – matka 3 lata temu, ojciec w tym roku. Oboje byli współwłaścicielami mieszkania spółdzielczego własnościowego. Rodzice mieli...

Śmierć spadkobiercy odziedziczonego mieszkania

Po śmierci matki w 2013 r. otrzymałam wraz z siostrą w wyniku dziedziczenia mieszkanie. Obie zdecydowałyśmy, że mieszkanie sprzedamy...

Co wchodzi do masy po zmarłym?

Zmarła pani M. na mocy testamentu zapisała swoim dwóm córkom spadek: działka ogrodnicza, lokata bankowa i udział w mieszkaniu po swoim zmarłym ojcu...

Ubezwłasnowolniony spadkobierca

Po śmierci rodziców w spadku pozostało mieszkanie spółdzielcze własnościowe dla trójki dzieci. Spadkobiercami jest syn i dwie córki, jedna...

Testament, zapis windykacyjny czy umowa dożywocia, co lepsze?

Mąż zamierza spisać testament na mnie. Posiada mieszkanie zakupione przed naszym ślubem, ma dwoje dorosłych dzieci z pierwszą żoną. My dzieci nie mamy....

Przywłaszczenie pieniędzy z konta zmarłej, które do niej nie należały

Przed dwoma laty wraz z matką sprzedaliśmy dom. Byliśmy współwłaścicielami po połowie. Przy sprzedaży pieniądze zostały przelane na konto matki. Tak...

Wynajęcie mieszkania po zmarłej bez przeprowadzonej sprawy spadkowej

Jestem od 2 lat wdowcem. Mam troje dorosłych dzieci. Z uwagi na zły stan zdrowia (jestem osobą leżącą) od śmierci żony zamieszkuję u jednego...

Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy
wizytówka Zadaj pytanie »