Kategoria: Zachowek

Porady Prawne przez internet

Masz problem związany z zachowkiem?
Opisz swój problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Czy mam prawo do zachowku?

Tomasz Krupiński • Opublikowane: 2018-11-26

Mam pytanie, czy mam prawo do zachowku po mamie? Zmarła moja mama, która nie pozostawiła testamentu. Do dziedziczenia po niej zostaliśmy powołani: ja, brat i tata po 1/3 spadku (sprawa spadkowa została już przeprowadzona). Mama była wyłączną właścicielką działki o wartości ok. 450 tys. zł i domu o wartości 380 tys. zł (nieruchomości zabudowanej domem mieszkalnym), który przekazała darowizną kilka lat temu mojemu bratu. Nie wiem, czy w akcie notarialnym jest zapis o wyłączeniu darowizny z masy spadkowej. Mama przed śmiercią była schorowana i opiekował się nią tata, a brat otrzymał darowiznę za opiekę i mieszkał cały czas z rodzicami i swoją żoną. Czy do podziału zalicza się tylko działka po jednej trzeciej, czy też nieruchomość zabudowana domem mieszkalnym przekazana w formie darowizny? Czy mam prawo wystąpić o zachowek?

Tomasz Krupiński

»Wybrane opinie klientów

Polecam korzystanie z usługi eporady, wszystkie informacje są konkretne, szczegółowo i wyczerpująco opisane, niczym nie odbiega jak wizyta bezpośrednio w kancelarii. 100% profesjonalizmu w każdej dziedzinie. Sam korzystałem i gwarantuję 100% satysfakcji. Polecam.
Paweł, 39 lat
Fachowe porady jakie uzyskałam od Pana Marka Goli , pomogly mi w porozumieniu się z rodzina mojego męża, w sprawie zachowku po zmarłej teściowej.Dziekuje bardzo i będę dalej polecała państwa usługi moim znajomym.
Malgorzata
Otrzymałam odpowiedź bardzo wyczerpującą i klarowną.
Anna, 66 lat, inżynier
Bardzo profesjonalnie, szybko, wszystko zrozumiałe
Ania, 68 lat, emerytka
Chciałem bardzo podziękować za poradę która mi bardzo pomogła wasza firma działa na najwyższym poziomie wasze odpowiedzi były wyczerpujące i pomocne jeszcze raz bardzo dziękuję i pozdrawiam.
Krzysztof

Na początek wspomnę o samej umowie darowizny. Tę kwestię reguluje Kodeks cywilny (K.c.), a dokładniej art. 888 i następne.

Interesuje Cię ten temat? – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

W polskim porządku prawnym jest to umowa, której przedmiotem może być zarówno rzecz ruchoma, jak i nieruchomość. W zupełności możliwe jest więc, jak w Pani sytuacji, aby przedmiotem darowizny była nieruchomość.

Z kolei jeżeli przed otwarciem spadku (czyli śmiercią spadkodawcy) dochodzi do obdarowania spadkobiercy, to w grę wchodzą przepisy o zaliczaniu darowizn na tzw. schedę spadkową. Przepisy te wprowadzono, aby niejako czynić zadość zasadom współżycia społecznego, tj. aby nie było tak, że przed otwarciem spadku spadkodawca dokonuje znacznych darowizn na rzecz swojego przyszłego spadkobiercy, który po otwarciu spadku mógłby się jeszcze domagać spadkobrania z istniejących składników masy spadkowej. Taką sytuację przewidziano w przepisie art. 1039 K.c. Zgodnie z jego treścią:

„§ 1. Jeżeli w razie dziedziczenia ustawowego dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy ci są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn oraz zapisów windykacyjnych, chyba że z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności wynika, że darowizna lub zapis windykacyjny zostały dokonane ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia.

§ 2. Spadkodawca może włożyć obowiązek zaliczenia darowizny lub zapisu windykacyjnego na schedę spadkową także na spadkobiercę ustawowego niewymienionego w paragrafie poprzedzającym.

§ 3. Nie podlegają zaliczeniu na schedę spadkową drobne darowizny zwyczajowo w danych stosunkach przyjęte.”

Jeżeli przyjrzeć się brzmieniu tego przepisu, to widać od razu, że jego podstawowym celem jest przywrócenie właściwych proporcji pomiędzy korzyściami uzyskiwanymi w ramach dziedziczenia ustawowego przez następujące kategorie podmiotów:

  • spadkobierców;
  • obdarowanych;
  • zapisobierców windykacyjnych.

Funkcja tego przepisu jest zatem prosta: w skład masy spadkowej po spadkobiercy wlicza się również dokonane przezeń darowizny oraz zapisy windykacyjne, co można rozpatrzyć na prostym przykładzie:

A – to spadkobierca i jednocześnie darczyńca; B, C i D to spadkobiercy ustawowi. A dokonuje darowizny na rzecz B w postaci nieruchomości na kwotę 380 tys. zł. A umiera i zostawia w spadku nieruchomość o wartości 450 tys. zł.

W skład masy spadkowej wchodzą więc: nieruchomość o wartości 450 tys. zł do podziału między troje spadkobierców; czyli zasadniczo każdy z nich dostałby po 150 tys. zł;

Jednak ponieważ jeden z nich dostał już 380 tys. zł darowizny, to zalicza się ją w poczet jego udziału w majątku spadkowym.

Według art. 1040 K.c. – jeżeli wartość darowizny lub zapisu windykacyjnego podlegających zaliczeniu przewyższa wartość schedy spadkowej, spadkobierca nie jest obowiązany do zwrotu nadwyżki. W wypadku takim nie uwzględnia się przy dziale spadku ani darowizny lub zapisu windykacyjnego, ani spadkobiercy zobowiązanego do ich zaliczenia.

W powyższych okolicznościach, ustalając schedy należne pozostałym spadkobiercom, pomija się danego spadkobiercę, a darowizn i zapisów windykacyjnych uczynionych na jego rzecz nie dolicza się do wartości całego spadku.

Ustalenie, czy wartość darowizn i zapisów windykacyjnych uczynionych na rzecz danego spadkobiercy przewyższa wartość jego schedy spadkowej, powinno nastąpić po przeprowadzeniu obliczeń przewidzianych w art. 1042 K.c.

O ile jednak zaliczanie darowizn na poczet schedy spadkowej jest w prawie cywilnym zasadą i dotyczy jedynie dziedziczenia ustawowego (czyli sytuacji, gdy nie ma testamentu lub testament został unieważniony), to możliwe jest wyłączenie zastosowania powyższej regulacji. Służy temu człon drugi § 1 przepisu: „chyba że z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności wynika, że darowizna lub zapis windykacyjny zostały dokonane ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia”.

Otóż wydaje się, że o ile umowa darowizny nie została wzruszona (co jest możliwe przede wszystkim na gruncie przepisów K.c. o bezwzględnych wadach oświadczeń woli (tj. art. 82 i 83 K.c.), to możliwe jest zastrzeżenie w niej, że darczyńca wyłącza konieczność zaliczenia w poczet schedy spadkowej przedmiotu darowizny. Takie postanowienie mogło zostać zawarte w przedmiotowej umowie darowizny.

Jest to zapewne przewidziane expressis verbis, czyli wprost w umowie darowizny.

Najczęściej dokonuje się tego w postaci klauzuli: „darczyńca zwalnia obdarowanego z obowiązku zaliczenia w poczet schedy spadkowej przedmiotu niniejszej umowy”. W takim wypadku sprawa jest prosta i nie trzeba dokonywać zaliczenia.

Co więcej, ustawodawca poszedł w przepisie dalej i uznał, że nawet okoliczności darowizny mogły wskazywać, że darczyńca chciał, aby darowizna została wyłączona ze schedy spadkowej. Może to mieć miejsce np. wtedy, gdy darczyńca ustnie zapewnił obdarowanego, przy obecności świadków, że taka jest jego wola. Przy tym taka deklaracja niewątpliwie wymaga odpowiedniego udowodnienia. Tutaj można poczynić kolejną uwagę: w każdym postępowaniu sądowym, czy to procesowym, czy nieprocesowym, najważniejsza jest możliwość udowodnienia, wykazania dowodami istnienia bądź nieistnienia danej okoliczności. Często zdarza się, że mimo że strona „ma rację”, przegrywa sprawę, ponieważ nie ma dowodów lub nieumiejętnie przeprowadza czynności dowodowe.

Na temat oświadczenia darczyńcy – spadkodawcy i jego formy wypowiedziała się również doktryna prawnicza, zdaniem której oświadczenie spadkodawcy o zwolnieniu darowizny z obowiązku jej zaliczenia na schedę spadkową może być zamieszczone w umowie darowizny, w innej czynności prawnej (np. w testamencie), może też stanowić odrębne oświadczenie woli (art. 60). Nie wymaga się przy tym zachowania jakiejś szczególnej formy. (por. E. Skowrońska-Bocian, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga czwarta. Spadki, Warszawa 2011, s. 309, pkt 7. Odmiennie: J. Piątowski, Prawo spadkowe, Warszawa 2002, s. 245 – który uważa, iż późniejsze niż w chwili zawarcia umowy darowizny zwolnienie od obowiązku zaliczenia może nastąpić tylko w testamencie).

W świetle powyższego fragmentu trzeba więc przyjąć, że kwestia umiejscowienia danego oświadczenia ma duże znaczenie i nie jest do końca wyjaśnione, czy może to być dokonane również w innych dokumentach, np. w odrębnym pisemnym oświadczeniu darczyńcy.

Odnosząc zatem powyższe rozważania do zadanych przez Panią pytań, uznać należałoby, że co do zasady Pani brat będzie dziedziczył po mamie na równi z Panią i ojcem, jednak Pani jako zainteresowana powinna wskazać, że brat otrzymał już darowiznę od spadkodawcy i nie powinien być brany pod uwagę w rozliczeniach.

Tak więc w toku postępowania działowego Pani powinna podnieść okoliczność, że Pani brat był obdarowany przez matkę. Oczywiście tutaj też dla Pani ważna jest kwestia, czy brat otrzymał nieruchomość w drodze darowizny z poleceniem opieki bądź służebnością, czy też np. w drodze dożywocia, która jest uważana za umowę odpłatną i która może wyłączyć jej zaliczenie na schedę spadkową. To musi Pani ustalić.

Dodam jeszcze jedną istotną rzecz: mianowicie wyłączenie zaliczania darowizn na schedę nie wyłącza zaliczania ich do spadku na poczet należnego zachowku.

Według art. 991 K.c.:

„§ 1. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

§ 2. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.”

Według art. 993 K.c.: Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.

Zgodnie z art. 994 K.c.:

„§ 1. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób nie będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

§ 2. Przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu nie dolicza się do spadku darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał zstępnych. Nie dotyczy to jednak wypadku, gdy darowizna została uczyniona na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego.

§ 3. Przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się do spadku darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem z nim małżeństwa.”

Krótko mówiąc – gdyby Pani mama pozostawiła działkę o wartości 450 tys. zł łącznie, natomiast wartość nieruchomości będącej przedmiotem darowizny (według stanu z chwili darowizny, a według cen dzisiejszych) wynosiłaby 380 tys. zł, to wówczas Pani dziedziczy 150 tys. zł, a brat i ojciec po 150 tys. zł (gdyby nie było zaliczenia na schedę).

Gdyby jednak Pani mama nie dokonała darowizny, to spadek miałby wartość 830 tys. zł = Pani należałoby się ok. 276.666,66 zł. Pani jest więc pokrzywdzona o 126.666 zł. Przysługuje Pani zachowek w wysokości połowy tego, co by dziedziczyła Pani, uwzględniając, że w skład spadku wchodzi także przedmiot darowizny, czyli 1/2 × 276 666,66 zł = 138 000 zł.

Jednak z samej nieruchomości odziedziczyła Pani 150 tys. zł, czyli kwotę przewyższającą zachowek. Moim więc zdaniem dopłata do zachowku się Pani nie należy.

Najpierw więc swoje roszczenia należy rozpocząć od sprawy o dział spadku.

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>


Indywidualne Porady Prawne

Masz problem z zachowkiem?
Opisz swój problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)
Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy
wizytówka Zadaj pytanie »