Porady Prawne przez internet

Masz problem związany z zachowkiem?
Opisz swój problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Czy macocha ma prawo do zachowku?

Autor: Iryna Kowalczuk • Opublikowane: 2015-01-07

Dziewięć lat temu ojciec darował mi mieszkanie aktem notarialnym, 2 lata temu ponownie się ożenił. Niedawno tato zmarł. Mam jeszcze siostrę. Czy mieszkanie to zostanie zaliczone do masy spadkowej i czy będę musiał się dzielić z macochą – czy jest to kwestia tylko do rozliczenia z siostrą?

Kwestia zaliczenia lub niezaliczenia darowizn poczynionych przez spadkodawcę po jego śmierci ma znaczenie w sprawach o zachowek i dział spadku.

Jeśli przedmiotowe mieszkanie było jedynym majątkiem, który ojciec nabył za życia, i Pan jako jedyny otrzymał go w drodze umowy darowizny, to w takiej sytuacji będziemy mieli do czynienia z zachowkiem (lub jego uzupełnieniem).

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym (dzieciom), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

Według § 2 art. 991 K.c., jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

Roszczenie o należny zachowek przysługuje w przypadku, gdy spadkobierca ustawowy uprawniony do zachowku pominięty jest w dziedziczeniu (w testamencie), i dochodzone jest w postępowaniu procesowym (powództwie o zachowek). Ewentualnie osoba ta została spadkobiercą ustawowym (gdy brak jest testamentu), ale otrzymała mniej niż w sytuacji, gdyby przedmiot darowizny wchodził w skład spadku – co daje takiej osobie prawo do żądania uzupełnienia zachowku od osoby, która darowiznę otrzymała.

Należy pamiętać, że bardzo istotne podczas ustalania zachowku jest określenie wartości schedy, od której będzie on wyliczony. Od tego zależy, jaki komu przysługuje zachowek, kto i ile ma komu dopłacić. Na tę wartość składa się nie tylko to, co spadkodawca pozostawił w chwili śmierci. Uwzględnia się także wartość darowizn i to nawet poczynionych na rzecz osób obcych.

Zawsze dolicza się do wartości spadku wszystkie darowizny uczynione na rzecz spadkobierców i osób uprawnionych do zachowku bez względu na to, kiedy ich dokonano.

„Art. 993 K.c. Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.

Art. 994. § 1. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób nie będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

§ 2. Przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu nie dolicza się do spadku darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał zstępnych. Nie dotyczy to jednak wypadku, gdy darowizna została uczyniona na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego.

§ 3. Przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się do spadku darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem z nim małżeństwa.

Jak zatem Pan widzi, darowizna poczyniona na Pana rzecz będzie brana pod uwagę jedynie przy rozliczeniu zachowku z siostrą, pod warunkiem że takie roszczenie jej się należy i z takim żądaniem wystąpi do Pana w ciągu 5 lat od dnia śmierci spadkodawcy lub ogłoszenia testamentu.

Natomiast co się tyczy kwestii zachowku dla małżonki to, jak wprost wynika z art. 994 K.c., darowizna poczyniona na rzecz Pana przed zawarciem małżeństwa Pana ojca z jego drugą żoną nie będzie doliczana do spadku, a więc zachowek się nie będzie należał Pana macosze.

Wartość spadku ustala się według cen z daty orzekania o roszczeniach z tytułu zachowku, tak samo jest z wartością darowizn – co wynika wprost z art. 995 K.c.

W odniesieniu do zaliczenia darowizny na schedę spadkową przy dziale spadku wskazać należy, że zgodnie z art. 1039 K.c.:

§ 1. Jeżeli w razie dziedziczenia ustawowego dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy ci są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn oraz zapisów windykacyjnych, chyba że z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności wynika, że darowizna lub zapis windykacyjny zostały dokonane ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia. 

§ 2. Spadkodawca może włożyć obowiązek zaliczenia darowizny lub zapisu windykacyjnego na schedę spadkową także na spadkobiercę ustawowego nie wymienionego w paragrafie poprzedzającym.

§ 3. Nie podlegają zaliczeniu na schedę spadkową drobne darowizny zwyczajowo w danych stosunkach przyjęte.”

Podstawowy krąg osób zobowiązanych do zaliczenia otrzymanych przysporzeń określa art. 1039 § 1. Z przepisu tego wynika, że nie są do tego zobowiązani wszyscy spadkobiercy ustawowi, lecz jedynie zstępni oraz małżonek. Ten ostatni ma jednak obowiązek zaliczenia otrzymanych przysporzeń jedynie wówczas, gdy dziedziczy w zbiegu ze zstępnymi. Zarówno zstępni, jak i małżonek muszą dziedziczyć z ustawy. W sytuacji gdy któryś z tych podmiotów dochodzi do spadku na podstawie testamentu, obowiązek zaliczenia nie występuje. 

Podstawowy krąg zobowiązanych może zostać zmodyfikowany przez spadkodawcę. Może więc zostać ograniczony, gdy spadkodawca zwolni określoną darowiznę (bądź zapis windykacyjny) od obowiązku jej zaliczenia. Ustawa tego wyraźnie nie przewiduje, ale spadkodawca może także zwolnić od obowiązku zaliczenia wszystkie przysporzenia dokonane na rzecz określonej osoby. Może także rozszerzyć krąg zobowiązanych na spadkobiercę ustawowego innego niż zstępny czy małżonek (art. 1039 § 2). Jeżeli zatem przykładowo spadkodawca dokonał darowizny (lub zapisu windykacyjnego) na rzecz swego bratanka, może włożyć na niego obowiązek zaliczenia otrzymanego przysporzenia. W sytuacji gdy bratanek ten dojdzie do dziedziczenia z ustawy po swoim darczyńcy, darowizna zostanie zaliczona na poczet należnej mu schedy. 

Spadkobierca natomiast nie jest zobowiązany do zaliczenia na poczet schedy udziału w nieruchomości wchodzącej w skład masy spadkowej, jeżeli udział otrzymał od pozostającego przy życiu współwłaściciela tej nieruchomości (tak postanowienie SN z 12 lutego 1974 r., III CRN 116/74, OSNCP 1975, nr 9, poz. 137).

Małżonek spadkodawcy nie ma także obowiązku zaliczania na schedę spadkową (art. 1039 § 1) darowizny otrzymanej od spadkodawcy przed zawarciem z nim małżeństwa (por. uchwała SN z 14 czerwca 1977 r., III CZP 42/77, OSNCP 1977, nr 12, poz. 234. 

Zaliczenie darowizny na schedę spadkową wpływa jedynie na ustalenie schedy, nie wywiera natomiast żadnych innych skutków zarówno co do skuteczności dokonanej darowizny, jak i wielkość działu spadkowego, a także odpowiedzialności spadkobierców za długi spadkowe.

Operacja zaliczania darowizn pozostaje w ścisłym związku z ustalaniem sched spadkowych, a zatem z działem spadku. Dlatego zaliczenie to może zostać dokonane jedynie przy dziale spadku – umownym lub sądowym.

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>


Podobne materiały

Umowa darowizny a zachowek

Kilka lat temu babcia przepisała na mnie dom poprzez umowę darowizny (akt notarialny bez wpisu wiecznego użytkowania na rzecz babci). Dodatkowo...

Majątek po śmierci babci

Dostałam pozew o wypłatę zachowku w stosunku do mojego wuja Jana, który był synem mojej babci z pierwszego małżeństwa. Jan dostał jednak za...

Jak nie zapłacić zachowku od darowizny połowy nieruchomości?

Pięć lat przed śmiercią mamy otrzymałam od niej aktem darowizny połowę nieruchomości (domu) w zamian za opiekę do końca jej dni. Po śmierci mamy nie...

Jak najkorzystniej przekazać nieruchomość wnuczce?

Dziadkowie posiadają udział w nieruchomości zabudowanej domem, mają dzieci, lecz chcą przekazać swoją część wnuczce. Jak najbezpieczniej...

Czy mamy prawo do zachowku od spadku, który otrzymała wnuczka zmarłej?

Nasza mama zmarła w 2013 r. W 1997 r. darowizną przekazała swoje mieszkanie wnuczce. Czy mamy prawo do zachowku od wnuczki zmarłej – jako jej...

Spadek po dziadkach przypadł jednej wnuczce - co robić?

Moi dziadkowie przed śmiercią przekazali swój majątek jednej wnuczce. Obecnie gospodarstwem nikt się nie zajmuje i niszczeje. Czy mam prawo domagać się...

Spłata z majątku spadkowego

Matka zmarła w 2008 roku. Nieruchomości zostały przejęte przez bratanicę, ale nie wiem, czy oficjalnie i czy to jest pewne. Z tego co wiem, nie...

Żądanie zachowku przez przyrodnie rodzeństwo

Dostałem nieruchomość rolna od ojca w formie darowizny 18 lat temu. W 2011 roku ojciec sporządził u notariusza klauzulę o wyłączeniu tej...

Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy
wizytówka Zadaj pytanie »