Porady Prawne przez internet

Masz problem związany z zachowkiem?
Opisz swój problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Darowizny nieruchomości w rodzinie a zachowek

Autor: Iryna Kowalczuk • Opublikowane: 2015-02-02

Dokonaliśmy dwóch darowizn w rodzinie – mama darowała mi swoje mieszkanie, a ja dałam jemu moje (otrzymane od dziadka). Taka była nasza umowa – dla mnie mieszkanie po rodzicach, dla niego po dziadkach. Czy brat może po śmierci mamy żądać ode mnie zachowku od darowizny, którą otrzymałam od mamy? Czy mogę się jakoś zabezpieczyć przed takim roszczeniem? Czy moja darowizna na jego rzecz wpływa na tę kwestię?

Krąg osób uprawnionych do zachowku reguluje art. 991 Kodeksu cywilnego (dalej – K.c.):

 „§ 1. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

§ 2. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo jego uzupełnienia.

Art. 992. Przy ustalaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczania zachowku uwzględnia się także spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy spadek odrzucili, natomiast nie uwzględnia się spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni”.

Uprawnienie do zachowku oparte jest na istnieniu bliskiej więzi rodzinnej między spadkodawcą a uprawnionym.

Pani brat niewątpliwie jest osobą uprawnioną do zachowku po śmierci mamy i może wystąpić z takim żądaniem. Szkoda, że Pani jeszcze przed przepisaniem nieruchomości na rzecz brata w drodze umowy darowizny nie zwróciła się z poradą w tym temacie.

Jeśli Pani brat będzie domagać się od Pani zachowku, to powinien w tym celu wnieść pozew do sądu po śmierci mamy w ciągu 5 lat od dnia jej śmierci lub otwarcia testamentu, jeśli mama taki pozostawi.

W tym miejscu pragnę zwrócić uwagę na argumenty, których można użyć do obrony w ewentualnym procesie sądowym o zachowek.

Ważne jest wykazanie, że wypłacenie zachowku w wysokości wynikającej z art. 991 Kodeksu cywilnego sprzeczne byłoby z zasadami współżycia społecznego, a to ze względu na to, że brat dostał od Pani już darowiznę, która miała pokryć jego roszczenie o zachowek.

Zgodnie z art. 5 K.c. „nie można czynić ze swego prawa pożytku, który byłby sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Taki działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony”.

Zatem wykazanie w postępowaniu, że zachowanie uprawnionego do zachowku było moralnie niewłaściwe względem Pani i mamy uzasadniać może obniżenie wartości zachowku.

Oczywiście nikt nie zagwarantuje Pani, że sąd, rozpoznając żądanie zapłaty zachowku, przychyli się do Pani stanowiska i zastosuje przepis art. 5 K.c. Jest to bowiem prawo sędziowskie, tj. pozostawione woli i swobodnej ocenie dokonywanej przez skład orzekający w ramach konkretnego przypadku, ale oczywiście warto, aby Pani skorzystała z tej linii obrony i nie pozostawała bierna w stosunku do żądań finansowych brata.

Drugim sposobem „obrony” przed wypłatą zachowku w wysokości ustalonej w powyższy sposób jest ustalenie, czy Pani mama dokonywała za swojego życia darowizn na rzecz brata, które pomniejszy należny jemu zachowek

Dlatego też, podsumowując wypowiedź, stwierdzić należy, że w Pani sprawie sposobami zmniejszenia zachowku są:

  • zaliczenie na poczet zachowków darowizn, jakie mama dokonywała lub jeszcze dokona na rzecz brata,
  • próba obniżenia zachowku ze względu na art. 5 K.c. i Pani darowiznę na rzecz brata.

Niestety w sytuacji, gdy to Pani dokonała darowizny na rzecz brata, a nie mama, to nie można tu zastosować prostego przełożenia, że darowizna ta liczy się na poczet zachowku dla brata. Ta darowizna była tylko i wyłącznie Pani działaniem, Pani wolą i Pani mama nie występuje tu jako strona tej umowy, a więc darowizna nie zalicza się bezpośrednio na poczet zachowku dla brata. Jednakże tak jak napisałam, proszę starać się udowodnić przed sądem to, co napisałam powyżej i być może sąd przychyli się do Pani stanowiska i zmniejszy zachowek dla brata.

Co się tyczy sposobów, jak zabezpieczyć się przed ewentualnym zachowkiem, to w Pani sprawie możliwe są 2 warianty:

  1. wydziedziczenie brata przez mamę w testamencie,
  2. zrzeczenie się dziedziczenia przez brata po mamie.

Zrzeczenie takie może być dokonane wyłącznie przez umowę w formie aktu notarialnego.

Według art. 1048 Kodeksu cywilnego „spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka powinna być zawarta w formie aktu notarialnego”.

Stosownie do art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego „zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej”. Według § 2 tego artykułu „zrzekający się oraz jego zstępni, których obejmuje zrzeczenie się dziedziczenia, zostają wyłączeni od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku”.

Do zawarcia umowy o zrzeczenie się spadku konieczna jest wola zarówno spadkodawcy, jak i spadkobiercy, czyli brata.

Wydziedziczenie natomiast jest uregulowane w art. 1008 K.c. Zgodnie z tym przepisem spadkodawca, czyli Pani mama, może w testamencie pozbawić zstępnych (dzieci, wnuków), małżonka i rodziców zachowku, jeżeli uprawnieni:

  • wbrew woli spadkodawcy postępują uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
  • dopuścili się względem spadkodawcy, albo jednej z najbliższych mu osób, umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności, albo rażącej obrazy czci;
  • uporczywie nie dopełniają względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Jak wynika z przytoczonego przepisu, wydziedziczenie może zostać dokonane jedynie w testamencie. Nieważność tego dokumentu pociąga za sobą nieważność wydziedziczenia.

Ważność i skuteczność wydziedziczenia zależy od:

  • dokonania go w ważnym testamencie – jeżeli testament będzie z jakiejkolwiek przyczyny nieważny, to pociągnie to za sobą nieważność wydziedziczenia,
  • dokonania wydziedziczenia z przyczyn określonych w art. 1008 K.c. – jeżeli wydziedziczenie zostanie dokonane z innych przyczyn to będzie nieważne
  • podania przyczyny wydziedziczenia w testamencie,
  • nieprzebaczenia osobie uprawnionej do zachowku przez spadkodawcę.

To, czy oświadczenie o wydziedziczeniu jest ważne i skuteczne, ocenia sąd w postępowaniu o zapłatę zachowku.

Zgodnie z treścią art. 1009 K.c. przyczyna wydziedziczenia uprawnionego do zachowku powinna wynikać z treści testamentu. Nie musi ona zostać wyraźnie podana, ale treść testamentu powinna umożliwiać ustalenie tej przyczyny. Wydziedziczenie jest nieskuteczne, jeżeli jego przyczyna nie wynika z treści testamentu, nawet gdyby w rzeczywistości przyczyna wydziedziczenia zachodziła (tak wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 19 sierpnia 2005 r., sygn. akt VI ACa 302/2005, LexPolonica nr 390926).

W kwestii wydziedziczenia należy pamiętać, że samo wskazanie w testamencie, że spadkodawca wydziedzicza spadkobiercę, i podanie przyczyny wydziedziczenia nie jest wystarczające dla skuteczności wydziedziczenia. Dla skuteczności wydziedziczenia konieczne jest, aby przyczyny będące podstawą wydziedziczenia istniały w rzeczywistości.

Jeżeli więc spadkodawca w testamencie wydziedzicza jakąś osobę, lecz wskazane przez niego w testamencie przyczyny nie mają faktycznie miejsca, to wówczas wydziedziczenie nie będzie skuteczne i osoba według testamentu wydziedziczona będzie mogła skutecznie ubiegać się o zachowek.

W sprawie powinna Pani pamiętać, iż w sytuacji, w której Pani brat będzie miał dzieci i dalszych zstępnych w chwili śmierci Pani mamy, to jeżeli wydziedziczenie zawarte w testamencie będzie skuteczne, o zachowek będą mogły wystąpić zstępni brata.

Jak stanowi bowiem art. 1011 K.c., zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę.

Jeżeli Pani brat posiada dzieci, to Pani mama również powinna je wydziedziczyć w testamencie, jeśli są oczywiście ku temu przesłanki.

Uważam, że Pani powinna przekonać brata, żeby spisał z mamą umowę o zrzeczenie się dziedziczenia po jej śmierci w formie aktu notarialnego z uwagi na to, że otrzymał mieszkanie od Pani w darowiźnie. To będzie najlepsze wyjście z sytuacji i Pani nie będzie musiała martwić się wypłatą zachowku na rzecz brata.

Jeśliby brat nie zgodzi się na takie rozwiązanie, to w przyszłości może Pani rozważyć odwołanie darowizny na rzecz brata z powodu jego rażącej niewdzięczności (jeśli wystąpi on o zachowek).

O odwołaniu darowizny może Pani więcej poczytać w Kodeksie cywilnym art. 888–902.

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>


Podobne materiały

Czy mamy prawo do zachowku od spadku, który otrzymała wnuczka zmarłej?

Nasza mama zmarła w 2013 r. W 1997 r. darowizną przekazała swoje mieszkanie wnuczce. Czy mamy prawo do zachowku od wnuczki zmarłej – jako jej...

Roszczenie o zachowek po zmarłych rodzicach

Moi rodzice przepisali gospodarstwo rolne wraz ze starym domem w latach 70-tych mojemu bratu za emeryturę. Ojciec zmarł w 1996 roku, a matka...

Przepisanie całego majątku spadkowego na żonę

Mam czworo dzieci, dwoje z poprzedniego małżeństwa i dwoje z obecnego. Chciałbym cały majątek i oszczędności przepisać obecnej żonie...

Zachowek od darowizny przy zerowej masie spadkowej

Moja mama podzieliła swoją działkę na 3 równe części po 3000 m 2 każda. Jedną część zapisała mojemu bratu i bratowej, drugą mi,...

Co zrobić, aby nie płacić zachowku?

Moja mama jest właścicielką mieszkania, które w testamencie przepisała na mnie (moja siostra nie została ujęta w testamencie). Mama jest rozwódką...

Spadek po dziadkach przypadł jednej wnuczce - co robić?

Moi dziadkowie przed śmiercią przekazali swój majątek jednej wnuczce. Obecnie gospodarstwem nikt się nie zajmuje i niszczeje. Czy mam prawo domagać się...

Dokładna kwota zachowku

Moja mama wyszła ponownie za mąż. Mąż 3 lata temu aktem notarialnym przepisał na nią mieszkanie. W zeszłym roku zmarł. Mama po jego śmierci...

Testament babci i ubezwłasnowolniony dziadek

Sąd uznał testament zmarłej babci, który odnalazła synowa po śmierci męża (syna babci). Pozbawia to obecnie chorego dziadka (męża babci) połowy jego...

Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy
wizytówka Zadaj pytanie »