Porady Prawne przez internet

Masz problem związany z zachowkiem?
Opisz swój problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Dziedziczenie przez dzieci

Autor: Iryna Kowalczuk • Opublikowane: 2015-09-25

Moi rodzice lata temu (ok. 1988 r.) przekazali swoje gospodarstwo w zamian za rentę swojemu synowi, a mojemu bratu. Tata zmarł niedługo później, a mama rok temu. Oprócz syna mieli też córki, m.in. mnie. Mama za życia spisała testament, przekazując wszystko synowi (tj. także mieszkanie). Czy należy się nam jako siostrom zachowek? Jak wygląda podział ziemi po otrzymaniu zachowku?

Rozumiem, że rodzice przekazali gospodarstwo rolne jednemu z synów nie na podstawie umowy darowizny, a umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy, zgodnie z ustawą z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. z 1982 r. Nr 40, poz. 268 z późn. zm.).

Odnośnie kwestii zaliczenia gospodarstwa przekazanego przez rolnika następcy do podstawy ustalania zachowku należnego spadkobiercom tegoż rolnika, należy stwierdzić, iż zgodnie z orzecznictwem sądów przy ustalaniu wartości spadku dla obliczenia zachowku należnego uprawnionym nie uwzględnia się wartości gospodarstwa rolnego przekazanego następcy.

Ważnym orzeczeniem w tej kwestii jest uchwała Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 19 lutego 1991 r. (sygn. akt. III CZP 4/91), gdzie Sąd przyjął stanowisko, iż wartości gospodarstwa rolnego przekazanego następcy na podstawie art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. z 1977 r. Nr 32, poz. 140) nie uwzględnia się przy ustalaniu zachowku.

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wskazał na niejednorodny charakter umowy o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy, zawierającej elementy prawa administracyjnego, ubezpieczeniowego i cywilnego, co przemawia przeciwko uznaniu, że z punktu widzenia uprawnień do zachowku umowa taka może być traktowana jako umowa darowizny.

Podobnie wypowiedział się Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 19 lipca 2006 r. (sygn. akt. VI ACa 99/2006). Stwierdził on, iż umowa o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy w zamian za świadczenie z ubezpieczenia społecznego, wobec zawarcia w niej elementów z różnych dziedzin prawa, ma niejednorodny charakter, jednakże ze względu na zakres regulacji oraz cel, jakiemu ma służyć, nie może być ona z punktu widzenia zachowku traktowana tak, jak umowa darowizny w rozumieniu przepisu art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego, a tylko takie darowizny doliczane są do spadku przy obliczaniu zachowku po myśli przepisu art. 993 Kodeksu cywilnego.

W sytuacji, gdyby gospodarstwo rolne zostało przekazane umową darowizny (nie na podstawie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych), to osoby uprawnione (dzieci spadkodawcy) mogłyby żądać zapłaty określonej kwoty tytułem zachowku.

Na marginesie należy jednak dodać, że ewentualne roszczenie o zachowek należny po zmarłym w roku 1988 ojcu uległo już przedawnieniu. Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego (art. 1007 § 1 i 2), obowiązującymi na dzień śmierci ojca roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się z upływem 3 lat od ogłoszenia testamentu, a w przypadku kiedy ma miejsce dziedziczenie ustawowe – z upływem 3 lat od otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy).

O zachowek Pani z siostrami będzie mogła ubiegać się jedynie od wartości pozostawionego majątku po śmierci mamy (udział w gospodarstwie rolnym, który należał do Pani mamy i została przepisana na rzecz brata nie będzie brana pod uwagę przy obliczaniu zachowku ze względu na powyższe informację). Jak wynika z opisu sprawy, cały majątek po śmierci mamy odziedziczył Pani brat na podstawie testamentu. Pani z siostrami w takiej sytuacji nie należy się spadek po śmierci mamy, a jedynie może Pani ubiegać się o zachowek.

Stosownie do art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym (dzieci, wnuki itd.), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia (art. 991 § 2).

Pani jest niewątpliwie uprawnioną do zachowku po śmierci mamy. Osoba uprawniona do zachowku może ubiegać się o zachowek w przypadku, gdy nie otrzymała równowartości należnego jej zachowku ani w wyniku darowizny (mama nie przekazała Pani w darowiźnie żadnych przedmiotów majątkowych), ani w wyniku dziedziczenia (mama nie pozostawiła w spadku żadnych przedmiotów spadkowych lub sporządziła testament na rzecz innej osoby lub innych osób).

Jak wynika z opisu sprawy, zmarła pozostawiła testament na rzecz jednego spadkobiercy – Pani brata, a więc w takiej sytuacji Pani będzie należał się zachowek. Może Pani również ubiegać się o uzupełnienie zachowku, jeżeli otrzymała już Pani jakieś darowizny od mamy, ale nie będą one pokrywały należnego Pani zachowku. Przy obliczaniu zachowku należnego Pani należy uwzględnić darowizny, jakich mama dokonała za swojego życia. Darowizny uczynione przez spadkodawcę dolicza się bowiem do spadku przy obliczaniu zachowku.

Według art. 993 „przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny uczynione przez spadkodawcę”. Art. 994 § 1 wskazuje natomiast, iż „przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób nie będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku”.

Stosownie do art. 1000 § 1 „jeżeli uprawniony nie może otrzymać od spadkobiercy należnego mu zachowku, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny”

Dla obliczenia zachowku po śmierci mamy należy do spadku po niej doliczyć darowizny, jakich dokonała ona za swojego życia. Sposób na wyliczenie zachowku jest następujący. Wartość spadku ustalona dla potrzeb obliczenia zachowku (wartość spadku + wartość darowizn) x (razy) udział danego spadkodawcy wynikający z dziedziczenia ustawowego x (razy) ułamek należnego zachowku (1/2* lub 2/3**) - (minus) darowizny (lub wartość spadku który otrzymał uprawniony do zachowku w spadku) dla uprawnionego do zachowku = wartość zachowku.

*Zachowek w wysokości 1/2 należy się wówczas, gdy uprawniony do zachowku w chwili śmierci spadkodawcy był pełnoletni lub zdolny do pracy.

** Zachowek w wysokości 2/3 należy się wówczas, gdy uprawniony do zachowku w chwili śmierci spadkodawcy był niepełnoletni lub niezdolny do pracy.

Aby obliczyć wartość zachowku należnego uprawnionym, należy ustalić wartość spadku, a następnie dodać do tej wartości wartość darowizn doliczanych do spadku, co pozwoli na ustalenie tzw. substratu zachowku. Substrat zachowku stanowi podstawę ustalenia kwoty należnej uprawnionemu tytułem zachowku.

Mimo iż przepisy tego nie wskazują wyraźnie, podstawą określenia wartości spadku pozostawionego przez zmarłego jest czysta wartość spadku. Należy więc w pierwszej kolejności od aktywów spadku (wartość przedmiotów i praw majątkowych pozostawionych przez spadkodawcę) odjąć pasywa spadku, a więc długi spadkowe.

Należy zauważyć, że roszczenie o zachowek ma charakter majątkowy, wobec czego podlega przedawnieniu według zasad ogólnych, unormowanych w art. 117 i nast. Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 1007 § 1 „roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przedawnia się z upływem 5 lat od dnia ogłoszenia testamentu”. Natomiast stosownie do § 2 cytowanego artykułu „roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej od spadkodawcy darowizny przedawnia się z upływem lat pięciu od otwarcia spadku”.

W dniu 23 października 2011 r. wprowadzone zostały zmiany w Kodeksie cywilnym, które zmieniły w sposób istotny dotychczasowe przepisy odnoszące się do przedawnienia roszczenia o zachowek. Do 23 października 2011 roku obowiązywał trzyletni termin przedawnienia roszczenia o zachowek, a nie pięcioletni, a więc takie roszczenia szybciej ulegały przedawnieniu.

Jak wynika z opisu sprawy, roszczenie o zachowek nie uległo jeszcze przedawnieniu, a więc może Pani wystąpić do brata z takim żądaniem.

Aby skutecznie dochodzić zachowku, proponuję Pani w pierwszej kolejności wystąpić do swojego brata z pisemnym wezwaniem o zapłatę zachowku w określonym terminie. Jeżeli brat nie odpowie na Pani wezwanie i nie zapłaci Pani należnego zachowku, to wówczas pozostaje Pani droga sądowa – złożenie pozwu o zachowek.

Składając do sądu pozew o zachowek, należy go opłacić. Opłata od takiego pozwu wynosi 5% wartości przedmiotu sporu. Wartość przedmiotu sporu to kwota dochodzona w pozwie. Pozew o zachowek powinna Pani złożyć w sądzie ostatniego miejsca zamieszkania Pani mamy.

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>


Podobne materiały

Zachowek dla rodzeństwa po bezdzietnym bracie

Brat był wdowcem i nie miał dzieci. Po jego śmierci zostało rodzeństwo. Brat napisał testament w którym przekazał mieszkanie krewnej swojej...

Czy należy się zachowek od testamentu i darowizny?

Babcia zmarła w 1995 r., ale dwa lata wcześniej przekazała mi część posiadanego majątku w drodze darowizny. Pozostałą część zapisała mi...

Rodzinne sprawy spadkowe

Dwa miesiące temu zmarła moja mama. Zostawiła testament, w którym jestem jedynym spadkobiercą. Spadek przyjęłam i posiadam poświadczenie...

Spadkobierca pominięty w podziale rodzinnego majątku

Nie wiem, w jaki sposób doszło do podziału rodzinnego majątku bez mojej wiedzy. Dwaj bracia podzielili cały majątek między siebie. Doszło do tego...

Jak zachować się, by otrzymać zachowek?

Rok temu zmarła matka męża. Zostali po niej dwaj synowie. Na sprawie w sądzie drugi syn pokazał testament, w którym matka zapisała mu swoje...

Testament z wydziedziczeniem a zachowek

Zmarła moja mama. Posiadała znaczny majątek. Zostawiła testament, w którym mnie wydziedziczyła, a tacie nic nie zapisała. Wobec tego, o jak...

Pominięcie męża w testamencie

Moja żona zmarła kilka miesięcy temu. Jako mąż zostałem pominięty w testamencie. Swój majątek zapisała córce siostry. Ma się odbyć druga sprawa...

Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy
wizytówka Zadaj pytanie »