Porady Prawne przez internet

Masz problem związany z testamentem?
Opisz swój problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Formalności związane z przyjęciem spadku po małżonku na mocy testamentu

Autor: Janusz Polanowski • Opublikowane: 2018-08-31

Zgodnie z odręcznym testamentem mojej zmarłej nie dawno żony jestem jej jedynym spadkobiercą, nie mieliśmy dzieci. Rodzice żony nie żyją, kilkoro rodzeństwa też nie żyje, ich dzieci mieszkają za granicą, nie utrzymujemy kontaktu. Czy oni też muszą być na rozprawie spadkowej i kto ich powiadamia?

Zacznijmy od zacytowania artykułu 926 Kodeksu cywilnego (K.c.):

„§ 1. Powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu.

§ 2. Dziedziczenie ustawowe co do całości spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z osób, które powołał, nie chce lub nie może być spadkobiercą.

§ 3. Z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, dziedziczenie ustawowe co do części spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał do tej części spadkobiercy albo gdy którakolwiek z kilku osób, które powołał do całości spadku, nie chce lub nie może być spadkobiercą.”

Jeżeli testament (art. 941 i następne K.c.) Pańskiej żony dotyczy całego po niej spadku (art. 922 K.c.), to ma miejsce wyłącznie dziedziczenie testamentowe (art. 941 i następne K.c.). Załatwianie „spraw spadkowych” w Polsce dzieli się na dwa etapy: stwierdzenie nabycia spadku oraz na (ewentualny) dział spadku; dział spadku może być zasadny, jeżeli ma miejsce dziedziczenie lub został ustanowiony zapis windykacyjny na rzecz więcej niż jednej osoby. Każdy z tych etapów może być załatwiany zarówno na drodze sądowej, jak i przed notariuszem. Przepisy o postępowaniach sądowych z zakresu dziedziczenia uregulowano w art. 627 i następnych Kodeksu postępowania cywilnego (K.p.c.), zaś sporządzania przez notariuszy aktów poświadczenia dziedziczenia (oraz związanych z nimi protokołów dziedziczenia) tyczy się art. 95a i następne Prawa o notariacie. Skoro Pan jest jedynym spadkobiercą swej żony, to do Pana należy wybór, czy do stwierdzenia nabycia spadku miałoby dojść przed sądem cywilnym (a „sądem spadku” z reguły jest sąd rejonowy właściwy z uwagi na ostatnie stałe miejsce zamieszkania spadkodawcy), czy też przez dokonanie odpowiednich czynności notarialnych (z którymi byłoby związane wydanie aktu poświadczenia dziedziczenia). Na ogół wystarcza obecność wszystkich spadkobierców; jeżeli jest jeden pełnoletni spadkobierca – jednej osoby.

Odnośnie do Pańskich słów – cytuję: „zgodnie z odręcznym testamentem”. To określenie należy zestawić z brzmieniem artykułu 949 K.c.:

„§ 1. Spadkodawca może sporządzić testament w ten sposób, że napisze go w całości pismem ręcznym, podpisze i opatrzy datą.

§ 2. Jednakże brak daty nie pociąga za sobą nieważności testamentu własnoręcznego, jeżeli nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co do treści testamentu lub co do wzajemnego stosunku kilku testamentów.”

Tak zwany testament holograficzny powinien być w całości testamentem własnoręcznie przez spadkodawcę napisanym i przez niego podpisanym; przydaje się opatrzenie testamentu datą. Proszę sprawdzić, czy testament Pańskiej żony spełnia kryteria ustawowe (wskazane w art. 949 K.c.). Jeżeli takich kryteriów nie spełnia, to proponuję unikać przedwczesnego formułowania wniosków (np. o dziedziczeniu ustawowym). Być może wcześniej Pańska żona sporządziła inny testament i na podstawie takowego (to jest wcześniejszego) testamentu mogłoby mieć miejsce dziedziczenie testamentowe. Dopiero brak prawnie wiążącego testamentu (dotyczącego całego spadku) oznaczałby – z uwagi na art. 926 K.c. – dziedziczenie ustawowe (art. 931 i następne K.c.).

Niekiedy krewnym spadkodawcy (zwłaszcza takiego, który zmarł bezpotomnie) wydaje się, jakoby byli uprawnieni do zachowku (art. 991 i następne K.c.). Taką hipotezę warto zestawić z treścią art. 991 K.c.:

„§ 1. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

§ 2. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.”

Do zawartej w art. 991 K.c. „listy” (kategorii) osób potencjalnie uprawnionych z tytułu zachowku nie można „się dopisać” – chodzi bowiem o katalog zamknięty (po łacinie: numerus clausus). Skoro rodzice Pańskiej żony zmarli przed nią oraz jeżeli Pańska żona nie pozostawiła żadnych zstępnych (biologicznych ani dzieci przez nią adoptowanych i ich zstępnych), to można założyć, że nie ma osób uprawnionych do zachowku po Pańskiej żonie (dochodzonego od Pana).

Niekiedy rodzeństwu spadkodawców, którzy zmarli bezpotomnie, a nawet dzieciom takich spadkodawców, wydaje się, jakoby przysługiwał im zachowek. Niezależnie od tego, jak silne jest czyjekolwiek przekonanie w tym zakresie – decydujące znaczenie ma artykuł 991 K.c. Chociaż artykuł 991 K.c. należy stosować w powiązaniu z odpowiednimi (dla danego dziedziczenia) przepisami o dziedziczeniu ustawowym (art. 931 i następne K.c.), to błędem byłoby wnioskowanie o przysługiwaniu zachowku z uwagi na art. 933 K.c., stanowiący:

„§ 1. Udział spadkowy małżonka, który dziedziczy w zbiegu z rodzicami, rodzeństwem i zstępnymi rodzeństwa spadkodawcy, wynosi połowę spadku.

§ 2. W braku zstępnych spadkodawcy, jego rodziców, rodzeństwa i ich zstępnych, cały spadek przypada małżonkowi spadkodawcy.”

Jeżeli nawet w jakimś dziedziczeniu zasadne jest przekonanie o przysługiwanie komukolwiek zachowku, to przy podejmowaniu starań o stwierdzenie nabycia spadku wystarczy uczestnictwo wszystkich spadkobierców – osobiście lub reprezentowanych przez kogoś odpowiednio umocowanego (np. przez pełnomocnika). Zbędny jest udział innych osób – w tym takich, którym może przysługiwać (a nawet rzeczywiście przysługuje) zachowek.

W przypadku zdecydowania się przez Pana na dążenie do stwierdzenia nabycia spadku w postępowaniu przed sądem cywilnym – o ile Pan jest jedynym spadkobiercą swej żony – powinno wystarczyć wyłącznie Pańskie uczestnictwo w postępowaniu. Notariusz zapewne byłby zaskoczony chęcią zaproszenia na termin sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia osób postronnych (zwłaszcza w sporej liczbie); czasami uczestnikom czynności notarialnych ktoś towarzyszy (np. osoba darzona zaufaniem), ale obecność zbyt dużej liczby osób mogłaby stanowić utrudnienie – notariusze powinni sporządzać dokumenty z dużą pieczołowitością, co z reguły wymaga warunków sprzyjających koncentracji uwagi.

Zdarzają się różnice w zestawie dokumentów, które są wymagane w związku z podejmowaniem starań o stwierdzenie nabycia spadku, więc proponuję odpowiednio wcześniej zapytać (w sekretariacie sądowym lub w kancelarii notarialnej) o „zestaw wymaganych dokumentów” (ewentualnie o „wykaz załączników”). Najważniejszym dokumentem (np. stanowiącym załącznik do wniosku o stwierdzenie nabycia spadku) jest odpis aktu zgonu spadkodawcy, poza tym przyda się odpis Państwa aktu małżeństwa. Oczywiście, niezbędne będzie przedłożenie testamentu żony; ogłoszenia testamentu (czyli czynności sformalizowanej) można dokonać również odrębnie od załatwiania stwierdzenia nabycia spadku, ale bardzo często do ogłoszenia testamentu dochodzi niedługo przed sporządzeniem aktu poświadczenia dziedziczenia albo w trakcie sądowego postępowania z wniosku o stwierdzenie nabycia spadku.

Zależnie od liczby wchodzących w skład spadku po Pańskiej żonie składników majątkowych, trzeba będzie pozyskać odpowiednią liczbę dokumentów oficjalnie potwierdzających stwierdzenie nabycia spadku. Dokumentami takimi są – odpowiednio: postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku (ważne jest wnioskowanie o odpis orzeczenia z klauzulą prawomocności) albo wypis aktu poświadczenia dziedziczenia. Regułą w polskim postępowaniu cywilnym jest wydawanie odpisów orzeczeń na wniosek osoby uprawnionej, więc proszę unikać liczenia na to, że sąd z własnej inicjatywy przyśle odpis orzeczenia (takie sytuacje stanowią wyjątek od reguły). Po stwierdzeniu nabycia spadku będzie można dokonywać czynności wprost dotyczących spadku po żonie – np.: wnioskować o wpisy we właściwych księgach wieczystych, wnioskować o wprowadzenie zmian w ewidencji gruntów i budynków lub w ewidencji pojazdów. Angażowanie innych osób (w rozumieniu art. 140 K.c.) w załatwianie takich spraw wydaje się zbędne.

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>


Podobne materiały

Znalezienie testamentu, gdy nie ma już spadku

Przed 25 laty wspólnie z mężem kupiliśmy duży dom. Mąż miał syna z pierwszego małżeństwa oraz mieliśmy wspólnego syna. Mąż nie żyje od 15...

Siostrzenic spadkobiercą, czy coś się należy drugiemu siostrzeńcowi?

Zmarła siostra mojej many, była bezdzietną wdową. Zostawiła testament, w którym uczyniła mnie swoim spadkobiercą co do całego majątku. Mam jeszcze...

Dziedziczenie na podstawie testamentu allograficznego

Mój ojciec przed śmiercią sporządził testament allograficzny, w którym spadkobierczyniami, po połowie majątku uczynił mnie i moją siostrę....

Powołanie do spadku siostrzenicy na mocy testamentu

Moja ciocia (siostra mojej mamy) posiada mieszkanie, które chce mi podarować w spadku. Co musi zrobić, żeby tak się stało i czy po jej śmierci...

Dziedziczenie po mężu na podstawie brytyjskiego testamentu

Mąż ma podwójne obywatelstwo polsko-brytyjskie, od 30 lat mieszka w Anglii, tu posiada dom. Natomiast w Polsce jest właścicielem działek...

Liczne rodzeństwo i testament ojca

Przed kilkoma dniami zmarł mój tato. Zostawił testament, w którym do całości spadku powołał mnie. W 2000 r. zmarła moja mama, która testamentu...

Czy rodzina może dziedziczyć testament?

Ponieważ nie posiadam ustawowych spadkobierców, spisałam notarialnie testament na rzecz mojej sąsiadki, która mi pomaga. Ja mam 83 lata, a sąsiadka 77...

Jak napisać testament, który będzie uwzględniał decyzje w sprawie mieszkania?

Jestem właścicielką mieszkania (spółdzielcze własnościowe), które należało do mnie, zanim wyszłam ponownie za mąż. Chciałabym, by w razie mojej...

Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy
wizytówka Zadaj pytanie »