Kategoria: Spadek

Porady Prawne przez internet

Masz problem ze spadkiem?
Opisz swój problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Domaganie się części gospodarstwa rolnego odziedziczonego w spadku

Jakub Bonowicz • Opublikowane: 2013-10-09

W 1990 r. zmarła moja babcia, która razem z dziadkiem prowadziła gospodarstwo rolne (należące do obojga). Nie pozostawiła testamentu; spadkobiercami ustawowymi były trzy osoby: jej mąż (mój dziadek) i dwóch synów (mój ojciec i wuj). W tym samym roku odbyła się sprawa w sądzie o nabycie i podział spadku, podczas której dziadek i wuj przyjęli spadek, a mój ojciec go odrzucił; jego część spadku przeszła więc na mnie, ale miałem wtedy 10 lat. Sąd poinformował spadkobierców, że nie wcześniej niż po osiągnięciu pełnoletniości mam zadecydować o swojej części spadku. Jeszcze w tym samym roku wuj skłonił jednak dziadka do przepisania należącej do niego części spadku na siebie i w ten sposób stał się właścicielem całego gospodarstwa. Teraz twierdzi, że nic mi się nie należy. Czy faktycznie tak jest? Czy mogę się domagać jakiejś części gospodarstwa rolnego odziedziczonego w spadku? W załączniku przesyłam dokumenty dotyczące sprawy.

Jakub Bonowicz

»Wybrane opinie klientów

Fachowe porady jakie uzyskałam od Pana Marka Goli , pomogly mi w porozumieniu się z rodzina mojego męża, w sprawie zachowku po zmarłej teściowej.Dziekuje bardzo i będę dalej polecała państwa usługi moim znajomym.
Malgorzata
Otrzymałam odpowiedź bardzo wyczerpującą i klarowną.
Anna, 66 lat, inżynier
Bardzo profesjonalnie, szybko, wszystko zrozumiałe
Ania, 68 lat, emerytka
Chciałem bardzo podziękować za poradę która mi bardzo pomogła wasza firma działa na najwyższym poziomie wasze odpowiedzi były wyczerpujące i pomocne jeszcze raz bardzo dziękuję i pozdrawiam.
Krzysztof
Dziękuję za wyczerpującą odpowiedź, uratowała mi Paki tyłek.
Jerzy, 53 lata, informatyk

Przede wszystkim należy ustalić, w jaki sposób rzeczywiście wyglądało dziedziczenie spornego gospodarstwa rolnego.

Interesuje Cię ten temat? – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

Sposób, w jaki dziedziczy się nieruchomości rolne, zależy od tego, kiedy nastąpiło otwarcie spadku. Gdy spadek został otwarty po 14 lutego 2001 r., gospodarstwo takie dziedziczy się na zasadach ogólnych. Sytuacja komplikuje się, gdy spadek został otwarty wcześniej. Wówczas dziedziczenie jest regulowane przez specjalne przepisy. Dotyczy to jednak tylko gospodarstw powyżej 1 ha.

Do oceny dziedziczenia właściwe są przepisy prawa spadkowego z dnia śmierci spadkodawcy. Babcia zmarła w 1990 r., należy więc sprawdzić przepisy o dziedziczeniu gospodarstw rolnych z tego roku.

Zgodnie z art. 1058 Kodeksu cywilnego (w skrócie: K.c.) w ówczesnym brzmieniu ogólne przepisy dotyczące dziedziczenia stosuje się do dziedziczenia gospodarstw rolnych ze zmianami wynikającymi z przepisów poniższych.

Zgodnie z art. 1059 K.c. spadkobiercy dziedziczą z ustawy gospodarstwo rolne, jeżeli w chwili otwarcia spadku:

  1. Odpowiadają warunkom wymaganym dla nabycia własności nieruchomości rolnej w drodze przeniesienia własności albo
  2. Są małoletni bądź też pobierają naukę zawodu lub uczęszczają do szkół, albo
  3. Są trwale niezdolni do pracy.

W dniu otwarcia spadku był Pan małoletni, więc spełniał Pan warunki dziedziczenia gospodarstwa rolnego.

Zgodnie z art. 1060 K.c. w granicach określonych w art. 931 § 2 wnuki spadkodawcy, które w chwili otwarcia spadku odpowiadają warunkom przewidzianym w art. 1059 pkt 1, dziedziczą gospodarstwo rolne także wtedy, gdy ich ojciec lub matka nie mogą gospodarstwa dziedziczyć dla braku warunków przewidzianych w art. 1059. Przepis ten stosuje się odpowiednio do dalszych zstępnych (art. 1060 K.c.). Zgodnie z art. 1066 K.c. w stwierdzeniu nabycia spadku wymienia się osobno spadkobierców dziedziczących gospodarstwo rolne oraz ich udziały w tym gospodarstwie. Oznacza to zatem, że w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku powinno być osobno wymienione, kto dziedziczył spadek (na zasadach ogólnych) oraz kto dziedziczy gospodarstwo rolne i jakie są udziały w tym gospodarstwie.

W przypadku, gdy gospodarstwo zostanie odziedziczone przez kilku spadkobierców, to sytuację reguluje art. 1071 § 1 K.c. W wypadku, gdy podział gospodarstwa rolnego nie jest dopuszczalny, gospodarstwo przypada w całości spadkobiercy, na którego wyrażą zgodę wszyscy współspadkobiercy, jeżeli w chwili działu spadku odpowiada on warunkom przewidzianym dla spadkobierców powołanych z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Jednakże spadkobierca w chwili działu spadku małoletni albo pobierający naukę zawodu lub uczęszczający do szkoły może otrzymać gospodarstwo rolne tylko w wypadku, gdy nie ma innych spadkobierców uprawnionych do otrzymania gospodarstwa rolnego.

Przepis ten jednak dotyczy otrzymania całego gospodarstwa, a nie pozbawia Pana prawa do otrzymania udziałów w nim. Jeśli więc gospodarstwo rolne przypadnie w spadku kilku osobom, to wówczas powinny one w dziale spadku uregulować kwestię, komu przypada to gospodarstwo, chyba że podział gospodarstwa jest dopuszczalny. Musi to być osoba spełniająca warunki przewidziane dla spadkobierców powołanych z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Jeśli zaś między współspadkobiercami nie ma zgody, to wówczas rozstrzyga sąd i przyznaje gospodarstwo rolne temu ze spadkobierców, który stale pracuje w tym gospodarstwie, chyba że interes społeczno-gospodarczy przemawia za wyborem innego spadkobiercy (art. 1071 § 2). Natomiast jeśli jest z kolei kilku spadkobierców mających jednakowe uprawnienia do otrzymania gospodarstwa rolnego, sąd przyzna je temu z nich, który daje najlepszą gwarancję należytego prowadzenia gospodarstwa (art. 1071 § 4). Natomiast jeżeli w chwili działu spadku żaden ze spadkobierców dziedziczących gospodarstwo nie odpowiada warunkom przewidzianym dla otrzymania gospodarstwa rolnego w drodze działu, gospodarstwo ulega sprzedaży stosownie do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego (tj. sprzedaży egzekucyjnej); art. 1073.

Podsumowując: w świetle informacji, które Pan podał, wydaje się, iż w 1990 r. jako osoba małoletnia spełniał Pan warunki do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Odziedziczył więc Pan udział 1/3 w gospodarstwie.

Zgodnie z art. 1012 K.c. spadkobierca może bądź przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (przyjęcie proste), bądź przyjąć spadek z ograniczeniem tej odpowiedzialności (przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza), bądź też spadek odrzucić. Jeśli spadkobierca odrzuca spadek, to wówczas jego spadkobierca może spadek przyjąć lub odrzucić. W Pańskim wypadku kiedy ojciec odrzucił spadek, prawo do dziedziczenia przeszło na Pana. Zgodnie zaś z art. 1015 § 2 brak oświadczenia spadkobiercy w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania, jest równoznaczny z przyjęciem prostym spadku.

Jednakże zgodnie z art. 1015 § 2 gdy spadkobiercą jest osoba niemająca pełnej zdolności do czynności prawnych albo osoba, co do której istnieje podstawa do jej całkowitego ubezwłasnowolnienia, albo osoba prawna, brak oświadczenia spadkobiercy w terminie jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Oznacza to, że jeśli był Pan małoletni w chwili, gdy Pański ojciec odrzucił spadek, to miał Pan 6 miesięcy na złożenie ewentualnego oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Jeśli Pan tego nie zrobił, oznacza to, że przyjął Pan spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Odziedziczył Pan więc spadek, ale z ograniczeniem odpowiedzialności za długi spadkowe. Dziedziczenie z dobrodziejstwem inwentarza oznacza tyle, że nie będzie Pan odpowiadał za długi spadkowe więcej niż wartością samego spadku (czyli krótko mówiąc, Pańska sytuacja w wyniku dziedziczenia może się jedynie polepszyć, a nie pogorszyć).

Teraz jeśli ustalimy, że rzeczywiście mógł Pan otrzymać gospodarstwo rolne w spadku (udział w tym gospodarstwie), należałoby wystąpić o zmianę postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku w takim zakresie, w jakim postanowienie nie stwierdza, że Pan odziedziczył udział w gospodarstwie rolnym – art. 679 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego (w skrócie: K.p.c.).

Zgodnie z tym przepisem dowód, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku, nie jest spadkobiercą lub że jej udział w spadku jest inny niż stwierdzony, może być przeprowadzony tylko w postępowaniu o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku, z zastosowaniem przepisów niniejszego rozdziału.

Jednakże ten, kto był uczestnikiem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, może żądać tylko wówczas zmiany postanowienia stwierdzającego nabycie spadku, gdy żądanie opiera się na podstawie, której nie mógł powołać w tym postępowaniu, a wniosek o zmianę składa przed upływem roku od dnia, w którym uzyskał tę możność.

Oznacza to, że jeśli był Pan uczestnikiem tego postępowania (aby to ustalić, trzeba przejrzeć akta) – to może Pan złożyć wniosek tylko w terminie roku od dnia, w którym uzyskał Pan taką możność. Ponadto żądanie musi opierać się na podstawie, której nie mógł Pan powołać w pierwotnym postępowaniu (należy uznać, że skoro był Pan małoletni, to nie mógł Pan zapewne powołać się na to, że może Pan dziedziczyć gospodarstwo rolne).

Wniosek o wszczęcie postępowania może zgłosić każdy zainteresowany. Jeśli zainteresowany nie był uczestnikiem tego postępowania, to wówczas nie obowiązuje ograniczenie terminem rocznym. Wniosek – gdyby Pan nie mógł skutecznie złożyć wniosku o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku z powodu upływu rocznego terminu, to wniosek taki może złożyć kto inny (np. członek Pana rodziny), o ile tylko wykaże interes prawny. Interes prawny np. członka Pańskiej rodziny będzie polegał na tym, że w skład spadku po Panu, który mu przypadnie, powinno wchodzić gospodarstwo rolne, które obecnie nie jest jego częścią ze względu na wadliwe postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku.

Jeszcze raz podkreślam – gdy wniosek składa osoba, która nie uczestniczyła w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, nie ma ograniczenia rocznym terminem.

Zgodnie z art. 679 § 3 K.p.c. – w razie przeprowadzenia dowodu, że spadek w całości lub w części nabyła inna osoba niż wskazana w prawomocnym postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku, sąd spadku, zmieniając to postanowienie, stwierdzi nabycie spadku zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym.

W takim wypadku sąd powinien przeprowadzić postępowanie dowodowe. Jeszcze raz powinien sprawdzić krąg spadkobierców, ustalić, co wchodziło w skład spadku (to nie powinno sprawić trudności, ponieważ co do składu spadku nie ma sporu) i przede wszystkim powinien sprawdzić, kto spełniał warunki dziedziczenia gospodarstwa rolnego, w szczególności, czy Pan spełniał te warunki.

Jeśli okaże się, że przysługuje Panu współwłasność 1/3 gospodarstwa rolnego, to można podjąć dalsze kroki: wystąpić z pozwem o unieważnienie umowy przeniesienia własności udziału w nieruchomości. Ze względu na to, że w tej umowie podano, że współwłaścicielami są Pańscy dziadek i wuj, to dziadek sprzedał Pańskiemu wujowi udział w nieruchomości. Natomiast może być to problem o tyle, że taką umowę należałoby potraktować nie jako umowę przeniesienia własności udziału Pańskiego dziadka takiego jak podany w umowie, ale jedynie umowę przeniesienia własności udziału w takiej części, jaki rzeczywiście przysługiwał Pańskiemu dziadkowi.

Pański dziadek oraz jego żona byli współwłaścicielami gospodarstwa rolnego. Gdy żona zmarła, połowa gospodarstwa przypadła od razu dziadkowi (bo była to współwłasność małżeńska), natomiast druga połowa gospodarstwa podlegała dziedziczeniu – 1/3 (czyli 1/6 całego gospodarstwa) dziedziczył dziadek, 1/6 – wuj, 1/6 – Pan.

Dziadek sprzedał zatem wujkowi udział 4/6 gospodarstwa. Oznacza to, że wujek powinien być obecnie właścicielem 5/6 udziału w gospodarstwie, natomiast Panu powinna przysługiwać 1/6. W związku z tym ten pozew może być nie najlepszym rozwiązaniem.

Może Pan także wystąpić z pozwem o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Powództwo takie uregulowane jest w ustawie o księgach wieczystych i hipotece. Zgodnie z art. 10 ust. 1 tej ustawy w razie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym osoba, której prawo nie jest wpisane lub jest wpisane błędnie albo jest dotknięte wpisem nieistniejącego obciążenia lub okraczenia, może żądać usunięcia niezgodności. Pozew składa się do sądu rejonowego właściwego ze względu na miejsce położenia nieruchomości.

Jednocześnie aby uniknąć sytuacji, w której wujek sprzedałby gospodarstwo po otrzymaniu pozwu, można żądać, aby roszczenie o usuniecie niezgodności mogło być ujawnione przez ostrzeżenie. Podstawą wpisu ostrzeżenia jest nieprawomocne orzeczenie sądu lub postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia. Do udzielenia zabezpieczenia nie jest potrzebne wykazanie, że powód ma interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia (art. 10 § 2 ustawy o księdze wieczystej i hipotece). W takim wypadku jeśli nawet ktoś kupi udział w nieruchomości 1/6 od wujka (czy całą nieruchomość), to i tak będzie mógł Pan potem od niego żądać wydania spornej 1/6 udziału.

Wytoczenie tego powództwa będzie konieczne, ponieważ mamy domniemanie, że stan ujawniony w księdze wieczystej jest prawidłowy (rękojmia publicznej wiary ksiąg wieczystych). Dopiero gdy zmieni się wpis w księdze wieczystej, wchodzą w grę pozostałe roszczenia.

Następnie będzie mógł Pan wystąpić przeciwko wujkowi o:

  1. Wydanie udziału w nieruchomości (de facto dopuszczenie do współposiadania i współkorzystania);
  2. Rozliczenie korzyści, które wujek uzyskał z nieruchomości;
  3. Zapłatę wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości;
  4. Zwrot części pieniędzy, które wujek uzyskał ze sprzedaży poszczególnych składników należących do spadku. Co prawda nie są one integralną częścią gospodarstwa rolnego, ale zapewne dopóki nie zostanie przesądzona sprawa tego, czyje jest gospodarstwo, nie będzie sensu wytaczać odrębnych powództwo dotyczących np. zwrotu 1/6 ceny maszyn, które uzyskał wujek.

Sprawa nie jest prosta, ale tak jak wskazałem, podstawową rzeczą jest na razie dotarcie do akt postępowania spadkowego. Jeśli uda się zmienić postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku i sąd uzna, że odziedziczył Pan jednak udział w spornym gospodarstwie rolnym, to reszta postępowania będzie już prostsza.

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>


Indywidualne Porady Prawne

Masz problem ze spadkiem?
Opisz swój problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)
Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy
wizytówka Zadaj pytanie »