Porady Prawne przez internet

Masz problem ze spadkiem?
Opisz swój problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Intercyza a dziedziczenie

Autor: Małgorzata Rybarczyk • Opublikowane: 2014-04-10

Do tej pory byłem kawalerem, nie mam dzieci. Mam zamiar wstąpić w związek małżeński; moja przyszła żona jest po rozwodzie i ma dwie dorosłe córki. Ona ma słabo płatną pracę i jest zadłużona, ja prowadzę świetnie prosperującą firmę – różnice w naszych zarobkach są duże. Zamieszkamy natomiast w mieszkaniu, które jest wyłączną własnością przyszłej żony. Martwię się, że gdyby moja przyszła żona zmarła przede mną, jej córki (które mają bardzo roszczeniową postawę) przejęłyby mój majątek; dlatego chciałbym spisać przed ślubem intercyzę. Czy to dobry pomysł? Jak intercyza wpływa na dziedziczenie?

 

Kwestie dotyczące majątku małżonków uregulowane zostały w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym (dalej – K.r.o.) w dziale III – Małżeńskie ustroje majątkowe, Rozdział I – Ustawowy ustrój majątkowy.

Zgodnie z art. 31 § 1 K.r.o.: „Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa (wspólność ustawowa) obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (majątek wspólny). Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków”.

Oznacza to, że od dnia wstąpienia przez Pana w związek małżeński wszelkie dobra nabyte po ślubie (zaczynając już od prezentów wręczanych na ślubie) stanowią łączną własność Pana i Pańskiej żony. W sytuacji jednak, gdy pewne składniki majątku zostaną nabyte przed zawarciem związku małżeńskiego, przedmiot taki będzie stanowił własność tego z Państwa, które go zakupiło przed ślubem.

Podstawą do wyodrębnienia składników majątkowych nabytych przed dniem zawarcia ślubu jest art. 33 K.r.o.: do majątku osobistego każdego z małżonków należą przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej, czyli przed dniem zawarcia związku małżeńskiego.

Do majątku osobistego należą także:

  1. przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił;
  2. prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom;
  3. przedmioty majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków;
  4. prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie;
  5. przedmioty uzyskane z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia albo z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę; nie dotyczy to jednak renty należnej poszkodowanemu małżonkowi z powodu całkowitej lub częściowej utraty zdolności do pracy zarobkowej albo z powodu zwiększenia się jego potrzeb lub zmniejszenia widoków powodzenia na przyszłość;
  6. wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków;
  7. przedmioty majątkowe uzyskane z tytułu nagrody za osobiste osiągnięcia jednego z małżonków;
  8. prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy;
  9. przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Z tego, co Pan pisze, wynika, że prowadzi Pan dobrze prosperująca firmę, którą stworzył Pan całkowicie samodzielnie jeszcze przed wstąpieniem w związek małżeński, w związku z czym firma, podobnie jak inny Pański majątek (mieszkanie, samochód, akcje, lokaty, zakupione przez Pana przed datą ślubu), należą jedynie do Pana. Fakt zawarcia związku małżeńskiego po ich zakupie czy też w trakcie, gdy firma już działa, nie zmienią tej okoliczności i składniki te nie wejdą do majątku wspólnego, niezależnie od tego, czy będą mieć Państwo wspólność majątkową, czy podpiszą intercyzę.

Zgodnie z art. 47 § 1 K.r.o. małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć albo ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków (umowa majątkowa). Umowa taka może poprzedzać zawarcie małżeństwa. Skutkiem zawarcia intercyzy każdy z małżonków zachowuje zarówno majątek nabyty przed zawarciem umowy, jak i majątek nabyty później oraz zarządza samodzielnie swoim majątkiem (art. 51 i 511 K.r.o.). Przepisy kodeksowe nie zawierają ograniczeń co do czasu, w którym małżonkowie mogą zdecydować się na ustanowienie rozdzielności majątkowej. W tym celu konieczne jest jedynie zawarcie rozdzielności majątkowej w akcie notarialnym, potocznie zwanym intercyzą. Umowę taką mogą Państwo podpisać u każdego, dowolnie wybranego notariusza.

Zgodnie z § 8 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej, maksymalna stawka za sporządzenie aktu notarialnego dokumentującego umowę majątkową małżeńską wynosi 400 zł.

W Pana sytuacji warto faktycznie podpisać taką umowę z uwagi na długi, jakie ma Pańska przyszła żona. Zawarcie intercyzy zapewni Panu (ale także żonie, w odwrotnej sytuacji) bezpieczeństwo przed odpowiedzialnością za długi współmałżonka. W momencie bowiem, gdy nie wyrazi Pan zgody na zaciągnięcie zobowiązań pieniężnych przez żonę (np. podpisanie umowy kredytowej), wierzyciele nie będą mogli wymagać od Pana spłaty jej długów.

Kwestie dotyczące prawa do dziedziczenia majątku po zmarłym uregulowane są w ustawie Kodeks cywilny (w skrócie: K.c.). Zgodnie z przepisami tejże ustawy spadek nabywają spadkobiercy testamentowi – w momencie, gdy zmarły pozostawił testament lub spadkobiercy ustawowi – gdy nie ma testamentu po zmarłym.

Zgodnie z art. 931 K.c.:

§ 1. W pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.

§ 2. Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych. Przepis ten stosuje się odpowiednio do dalszych zstępnych.

Kodeks reguluje także kwestie dalszego dziedziczenia przez innych członków rodziny:

  1. W braku zstępnych spadkodawcy (tj. dzieci, wnuków i prawnuków) powołani są do spadku z ustawy małżonek zmarłego oraz rodzice zmarłego.
  2. W braku zstępnych i małżonka spadkodawcy cały spadek przypada jego rodzicom w częściach równych.
  3. Jeżeli jedno z rodziców spadkodawcy nie żyje w chwili śmierci spadkodawcy, udział rodzica przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych.
  4. Jeżeli którekolwiek z rodzeństwa spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, pozostawiając zstępnych, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego zstępnym.
  5. W braku zstępnych spadkodawcy, jego rodziców, rodzeństwa i ich zstępnych, cały spadek przypada małżonkowi spadkodawcy.

W braku małżonka spadkodawcy, jego krewnych i dzieci małżonka spadkodawcy, powołanych do dziedziczenia z ustawy, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, jako spadkobiercy ustawowemu. Jeżeli ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Rzeczypospolitej Polskiej nie da się ustalić albo ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy znajdowało się za granicą, spadek przypada Skarbowi Państwa jako spadkobiercy ustawowemu.

Ustalenie kręgu osób uprawnionych do dziedziczenia, czyli spadkobierców, pozwala ustalić krąg osób, które następnie przy podziale majątku spadkowego mają prawo dochodzić swych udziałów w tym majątku lub tzw. zachowku.

Zgodnie z art. 991 K.c.:

„§ 1. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

§ 2. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia”.

W związku z powyższym dzieci Pańskiej żony będą mieć prawo do spadku po niej, jednak w skład spadku wchodzą zawsze tylko te elementy, które stanowią własność zmarłego. Oznacza to, że w przypadku zawarcia przez Państwa umowy o rozdzielności majątkowej (intercyzy), dziedziczeniu przez spadkobierców podlegać będzie tylko majątek osobisty żony. Oczywiście może się zdarzyć, że dzieci będą podnosić, iż majątek ten winien być większy i dziedziczeniu powinna podlegać także połowa wszystkiego, co nabyli Państwo po ślubie, bez względu na to, kto zakupił te rzeczy i z czyich pieniędzy. By uniknąć takiej sytuacji, powinni Państwo zawrzeć umowę o rozdzielności majątkowej (intercyzę) lub skorzystać z innych możliwości.

Córki Pańskiej przyszłej żony – jako jej zstępne – mają prawo do dziedziczenia po niej, a tym samym do uzyskania zachowku. Jeżeli chcieliby się Państwo zabezpieczyć przed przyszłym roszczeniem o zapłatę zachowku, żona może skorzystać z instytucji wydziedziczenia dziecka. Wydziedziczenie takie winno nastąpić na piśmie, w testamencie. Niestety nie każde wydziedziczenie powoduje pozbawienie prawa do ubiegania się o zachowek, ponieważ podstawę wydziedziczenia może stanowić jedynie przyczyna przewidziana ustawą.

Aby więc córki żony utraciły prawo do zachowku, wydziedziczenie musi nastąpić zgodnie z art. 1008 K.c., stanowiącym, iż spadkodawca (czyli w tym wypadku Pańska żona) może wydziedziczyć spadkobiercę, jeżeli:

1. Spadkobierca wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego.

2. Spadkobierca dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci.

3. Spadkobierca uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Zgodnie z wymogami kodeksowymi, przyczyna wydziedziczenia uprawnionego do zachowku powinna wynikać z treści testamentu (art. 1009 K.c.). Nie musi ona zostać wyraźnie podana, ale treść testamentu powinna umożliwiać ustalenie tej przyczyny. Wydziedziczenie jest nieskuteczne, jeżeli jego przyczyna nie wynika z treści testamentu, nawet gdyby w rzeczywistości przyczyna wydziedziczenia zachodziła.

Niespełnienie wymagań zawartych w art. 1008-1009 K.c. prowadzi do nieważności wydziedziczenia. Pozostaje to jednak bez wpływu na ważność pozostałych rozrządzeń testamentowych. Nieważność wydziedziczenia powoduje, że osoba wydziedziczona bez przyczyny zostaje wyłączona od dziedziczenia ustawowego, ale może domagać się należnego jej zachowku (orzeczenie SN z 9 lutego 1961 r., I CR 365/60).

Co do zasady najczęstszą podstawą do wydziedziczenia jest uporczywe niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Co do zasady powinno ono istnieć w chwili dokonania wydziedziczenia. Zdarzenia o charakterze jednorazowym czy stany krótkotrwałe nie uzasadniają wydziedziczenia. Obowiązki rodzinne to nie tylko obowiązki alimentacyjne, lecz także np. opieka nad spadkodawcą, która jest niezbędna ze względu na stan zdrowia lub wiek. Jednak ograniczone kontakty rodzinne oraz istniejący konflikt nie stanowią podstawy wydziedziczenia (tak: SA w Warszawie w wyroku z 21 października 2009 r., VI ACa 448/2009).

Dodatkowo zachowanie uprawnionego do zachowku musi być świadome i spowodowane okolicznościami, które leżą po jego stronie. Dlatego nie będą stanowiły podstawy wydziedziczenia zachowania spadkobiercy niezależne od jego woli, np. gdy nie mógł spełniać obowiązków rodzinnych wobec spadkodawcy z powodu długotrwałego wyjazdu czy złego stanu zdrowia. Tym bardziej gdy czyny uprawnionego zostały dokonane w stanie wyłączającym swobodne albo świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli (E. Skowrońska-Bocian, Kodeks cywilny. Komentarz. Księga czwarta. Spadki, Warszawa 2011, s. 360).

W pojęciu „zaniedbywanie wobec spadkodawcy obowiązków rodzinnych” mieści się również takie zachowanie, które prowadzi do faktycznego zerwania kontaktów rodzinnych i ustania więzi uczuciowej, normalnej w stosunkach rodzinnych, brak udziału w jego życiu choćby poprzez wizyty w jego miejscu zamieszkania czy okazywanie zainteresowania jego sprawami. (tak: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2002 r., II CKN 1397/2000).

 

Niektóre z przesłanek wydziedziczenia są nieprecyzyjne (zasady współżycia społecznego, uporczywość, rażąca obraza), co pozostawia sądom dużą swobodę w ocenie, czy były podstawy do wydziedziczenia, czy nie. Dużego znaczenia nabierają w takiej sytuacji orzeczenia sądów wyższej instancji, a w szczególności Sądu Najwyższego, w których przyjęto, że określone zachowania są lub nie są podstawą do wydziedziczenia.

Wydziedziczenie, nawet jeżeli zostało dokonane we właściwy sposób i było uzasadnione, staje się nieaktualne, jeżeli spadkodawca przebaczył wydziedziczonemu. Przebaczenie może nastąpić w jakiejkolwiek formie. Wydziedziczenie spadkobiercy powoduje, że jego zstępni stają się uprawnionymi do zachowku (art. 1011 K.c.).

Jeżeli chcą więc Państwo uchronić się przed roszczeniem o zachowek, to możliwością jest sporządzenie przez żonę testamentu, w którym dokona wyraźnego wydziedziczenia swych córek, z powołaniem się na uporczywe niewywiązywanie się przez nie względem jej osoby z obowiązków rodzinnych. Oczywiście w testamencie tym żona może od razu wskazać pozostałych spadkobierców i sposób, w jaki mają oni dziedziczyć.

Istnieje jeszcze inna możliwość „wyeliminowania” dzieci żony od dziedziczenia np. jej mieszkania. Żona może tego dokonać poprzez zawarcie umowy dożywocia z Panem. W ramach tej umowy żona przekazuje własność mieszkania Panu, jednak nie czyni tego za darmo, a w zamian za świadczoną przez Pana pomoc i opiekę do końca jej życia. W związku z tym takie przekazanie mieszkania nie stanowi darowizny, świadczy Pan bowiem coś w zamian za otrzymaną nieruchomość. W takiej sytuacji wartość domu nie będzie mogła być zaliczana do zachowku, a tym samym roszczenie finansowe dzieci ulegnie znaczącemu ograniczeniu. Umowę taką zawrzeć należy w formie aktu notarialnego.

Opłata notarialna od umowy o dożywocie jest uzależniona od wartości przekazywanego majątku. Maksymalna stawka wynosi od wartości:

  • do 3000 zł – 100 zł;
  • powyżej 3000 zł do 10 000 zł – 100 zł + 3% od nadwyżki powyżej 3000 zł;
  • powyżej 10 000 zł do 30 000 zł – 310 zł + 2% od nadwyżki powyżej 10 000 zł;
  • powyżej 30 000 zł do 60 000 zł – 710 zł + 1% od nadwyżki powyżej 30 000 zł;
  • powyżej 60 000 zł do 1 000 000 zł – 1010 zł + 0,4% od nadwyżki powyżej 60 000 zł;
  • powyżej 1 000 000 zł do 2 000 000 zł – 4770 zł + 0,2% od nadwyżki powyżej 1 000 000 zł;
  • powyżej 2 000 000 zł – 6770 zł + 0,25% od nadwyżki powyżej 2 000 000 zł, nie więcej jednak niż 10 000 zł, a w przypadku czynności dokonywanych pomiędzy osobami zaliczonymi do I grupy podatkowej, w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, nie więcej niż 7500 zł.

Powyższe stawki to stawki maksymalne, które można negocjować z notariuszem. Do opłaty notarialnej zawsze dodatkowo doliczony jest podatek 22% VAT.

Ewentualnie mogą Państwo w zamian za pewna kwotę – gratyfikację – zawrzeć z dziećmi umowę o zrzeczeniu się przez nie dziedziczenia.

Kwestie zrzeczenia się spadku po żyjącym spadkobiercy uregulowane są w K.c. Artykuł 1048 tego kodeksu stanowi: „Spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka powinna być zawarta w formie aktu notarialnego”. W kolejnych artykułach czytamy: „Zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej. Zrzekający się oraz jego zstępni, których obejmuje zrzeczenie się dziedziczenia, zostają wyłączeni od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku (art. 1049 K.c.)”.

Skutki umowy o zrzeczenie się dziedziczenia rozciągają się w zasadzie także na zstępnych zrzekającego się. Występuje zatem tutaj rzadka w prawie cywilnym sytuacja, w której umowa bezpośrednio wpływa na sytuację prawną osób niebędących jej stronami. Wobec takiej regulacji ustawowej należy przyjąć, że zrzekający się nie musi uzyskiwać zgody zstępnych na zawarcie umowy o zrzeczenie się dziedziczenia ani zgody sądu, gdy zstępni są małoletni. Skutki zrzeczenia się rozciągają się zarówno na zstępnych zrzekającego się żyjących w momencie zawierania umowy, jak i na zstępnych, którzy urodzili się później (tak też: E. Skowrońska-Bocian, op.cit., s. 360).

Oznacza to, że w przypadku, gdy dzieci dokonają u notariusza, w formie aktu notarialnego, zrzeczenia się spadku po matce, to zarówno one, jak i wszyscy ich spadkobiercy, zostaną wyłączone z kręgu osób mogących dziedziczyć po Pańskiej żonie. Tym samym nie tylko nie odziedziczą jej długów, lecz także nie będą miały prawa do zachowku.

W każdej chwili, gdyby sytuacja uległa zmianie, aż do chwili śmierci żony, jego córki mogą uchylić się od złożonego oświadczenia o zrzeczeniu się dziedziczenia. Uchylenie się od zrzeczenia może nastąpić poprzez zawarcie nowej umowy między zrzekającym się, czyli dzieckiem, a spadkodawcą, czyli Pańską przyszłą żoną. Również ta umowa powinna być zawarta w formie aktu notarialnego, co wynika z treści art. 1050 K.c. Nieważność umowy o zrzeczeniu się dziedziczenia po spadkodawcy w wyniku uchylenia się przez uczestnika od jego oświadczenia woli prowadzi do przywrócenia mu pozycji spadkobiercy ustawowego (tak: postanowienie Sądu Najwyższego – Izby Cywilnej z dnia 12 października 2005 r.; III CK 48/2005).

Podsumowując: uważam, że najlepszym rozwiązaniem dla zabezpieczenia Pana interesów jest podpisanie intercyzy. Zabezpieczy ona Pana przed odpowiedzialnością za długi żony, a także przed nazbyt wygórowanymi roszczeniami jej spadkobierców, w przypadku wcześniejszej śmierci żony. Pomimo zawarcia intercyzy będzie Pan miał nadal prawo do dziedziczenia po żonie wraz z jej dziećmi.

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>


Podobne materiały

Jak uniknąć płacenia zachowku rodzeństwu?

W jaki sposób można uniknąć płacenia zachowku rodzeństwu? W jakich sytuacjach można skorzystać z instytucji wydziedziczenia ? ...

Przyjęcie spadku wprost zamiast z dobrodziejstwem inwentarza

Dzisiaj w sądzie oświadczyłem, że przejmuję spadek po ojcu z dobrodziejstwem inwentarza (nie zdając sobie sprawy z tego, że sporządzenie spisu inwentarza...

Zrzeczenie się dziedziczenia

Mój ojciec wziął kredyt w banku, nie informując nas o tym. Nie posiada żadnego majątku. W tej chwili jest ciężko chory i może niedługo umrzeć. Komornik...

Postępowanie o nabycie spadku po rodzicach

Rodzeństwo odziedziczyło spadek po rodzicach. Siostra chce przejąć całość, ale wniosek do sądu, który rozpoczął postępowanie o nabycie...

Czy jest konieczne przeprowadzenie postępowania podziału spadku?

Czy jest konieczne przeprowadzenie postępowania podziału spadku, jeżeli postanowieniem sądu na mocy testamentu zmarłej jedynym spadkobiorcą jest wnuk? Żyją...

Kiedy można uzyskać poświadczenie dziedziczenia u notariusza?

Moja matka zmarła ok. 30 lat temu; ojciec pięć lat temu. Jestem jedynaczką. Jak uzyskać poświadczenie dziedziczenia? Czy mogę się zwrócić do notariusza?...

Zarządzanie nieruchomością spadkową

Po śmierci mamy odziedziczyliśmy z rodzeństwem po 1/3 domu (nie ma podziału tego domu). Tata ma dożywotnią możliwość mieszkania w domu, obecnie...

Czy drugiemu z braci coś się należy po rodzicach?

Dziadek zmarł w 1979 r., babcia w 2005. Mieli 2 synów, z czego jeden od ok. 40 lat nie mieszka w nieruchomości rodzinnej. Ja jestem wnukiem....

Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy
wizytówka Zadaj pytanie »