Porady Prawne przez internet

Masz problem związany z zachowkiem?
Opisz swój problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Jak w przyszłości uniknąć sporu z rodzeństwem o zachowek?

Autor: Janusz Polanowski • Opublikowane: 2019-09-27

Zamieszkuję w mieszkaniu zakupionym przez moich rodziców za kwotę 200 tys. zł. Akt notarialny sporządzony był na rodziców, którzy mieszkają w innym mieszkaniu. Rodzice chcą przekazać mi wspomniane mieszkanie jako darowiznę, ale obawiam się, co zrobi moja siostra, do której nie mam zaufania. Przypuszczam, że po śmierci rodziców będzie rościła sobie prawa do tego mieszkania, ponieważ już daje sygnały, że ona od rodziców nic nie dostała, a ja dostałam mieszanie. Przed 8 laty rodzice darowali jej gospodarstwo rolne o szacunkowej wartość 30 tys. zł. W jaki sposób mogłabym się zabezpieczyć przed ewentualnymi roszczeniami siostry o zachowek względem „mojego” mieszkania?

Jak w przyszłości uniknąć sporu z rodzeństwem o zachowek?

Przyda się przygotowanie strategii działania; im bardziej realne są Pani przypuszczenia (co do możliwych roszczeń), tym solidniejsza powinna być strategia. Jeden aspekt takowej strategii powinien być absolutnie wolny od kontrowersji. Chodzi o rozważenie działań, które mogłyby sprawić wzrost wartości gospodarstwa rolnego – wcześniej darowanego Pani siostrze; chodzić może np. o korzystanie z uprawnień dotyczących planowania przestrzennego lub inspirowanie urządzania dróg publicznych w pobliżu nieruchomości wchodzących w skład rzeczonego gospodarstwa rolnego. Wzrost jego wartości prawdopodobnie usatysfakcjonowałby Pani siostrę, a poza tym jej ewentualne roszczenia o zachowek byłyby znacznie niższe (o ile takowe by były). Proszę zwrócić uwagę na treść (dotyczącego zachowku) artykułu 995 Kodeksu cywilnego (K.c.):

„§ 1. Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.

§ 2. Wartość przedmiotu zapisu windykacyjnego oblicza się według stanu z chwili otwarcia spadku, a według cen z chwili ustalania zachowku.”

W opracowaniu strategii działania bardzo przyda się zarówno dokonywanie odpowiednich obliczeń (a przynajmniej solidnych szacunków), jak realistyczne ujmowanie sytuacji i okoliczności w świetle prawa oraz precyzja prawu właściwa.

Z podanych informacji wynika, że odnośne mieszkanie to składnik współwłasności (art. 195 i następne K.c.) między Pani rodzicami. Być może chodzi o część ustawowego ustroju majątkowego – art. 31 i następne Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (K.r.o.).

Odnośnie do Pani słów – cytuję: „(…) nic nie dostała a ja dostałam mieszanie”. Trudno (zwłaszcza obcemu człowiekowi) zorientować się, czy chodzi o traktowanie tegoż mieszkania jako należącego do Pani składnika majątkowego, czy też o jeszcze inne mieszkanie (np. wcześniej Pani przez rodziców darowane) – to mieszkanie przecież stanowi składnik majątku Pani rodziców (a nie Pani majątku). Pani zna sytuację, więc proszę (zwłaszcza w związku z załatwianiem spraw oficjalnych) przedstawiać sytuację jednoznacznie.

Po każdym człowieku pozostaje odrębny spadek (ustawowe określenie spadku zawarto w art. 922 K.c.), także w przypadku spadkodawcy, po którym pozostaje owdowiały małżonek. Na ogół małżonkowie umierają w różnym czasie – wobec tego pozostaje wdowiec (wdowa), czyli osoba zaliczająca się do grona (nawet wyłącznie hipotetycznych) spadkobierców ustawowych (art. 931 i następne K.c.). Osobę owdowiałą także trzeba brać pod uwagę – zarówno w szacowaniu zagadnień dotyczących dziedziczenia, jak i ewentualnych roszczeń o zachowek; zwracam na to uwagę również dlatego, że całkiem wielu ludzi w takich kontekstach (rodzinnych i spadkowych) koncentruje się na zstępnych (np. dzieciach spadkodawcy).

Prawa i obowiązki mogą przysługiwać wyłącznie podmiotom prawa. To dotyczyć może zagadnień spadkowych, w tym np. z zakresu zachowku (art. 991 i następne K.c.). Zachowek ma prawną konstrukcję zobowiązania (art. 353 i następne K.c.) – dłużnik powinien spełnić świadczenie, zaś wierzyciel jest uprawniony do uzyskania świadczenia. Świadczenie z tytułu zachowku jest świadczeniem majątkowym (a nawet dokładniej: pieniężnym), więc może być spełnione z dowolnego składnika majątkowego (nieco upraszczając: „chodzi o pieniądze”); brak jest ograniczenia prawnego, według którego roszczenie o zachowek mogłoby być dochodzone i egzekwowane tylko ze składników „pochodzących” z tego spadku, z którym wiąże się dane roszczenie o zachowek.

Artykuł 1047 K.c. stanowi” „Z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w tytule niniejszym umowa o spadek po osobie żyjącej jest nieważna”. Zacytowałem ten przepis w celu zaakcentowania ostrożności w zawieraniu dotyczących dziedziczenia umów. Jedynym wyjątkiem od sformułowanego w art. 1047 K.c. zakazu jest umowa o zrzeczeniu się dziedziczenia – art. 1048 i następne K.c. Wydaje się bardzo wątpliwe, by taka umowa została zawarta między małżonkami (także jako dwie umowy o funkcjonalnie wzajemnym zrzeczeniu się dziedziczenia). Zawieranie takich umów z rodzicami przez córki jest prawnie dopuszczalne, np. w związku z otrzymaniem przez siostrę kolejnej darowizny. Poza tym owdowiały rodzic mógłby zwolnić z długu (zachowku) swe dziecko (art. 508 K.c.).

Darowizny mają znaczenie w związanych ze spadkiem: zaliczaniu na schedę spadkową (art. 1039 i następne K.c.) oraz w obliczaniu „substratu zachowku” (art. 993 K.c.) – to jest w obliczaniu wartości majątkowej, którą zestawia się z wynikiem „operacji na ułamkach” (wskazanych w art. 991 K.c. oraz w przepisach o dziedziczeniu ustawowym). Skoro Pani rodzice (jako przyszli spadkodawcy) mają dzieci – jak wynika z Pani słów, dwie córki – to z przepisów o dziedziczeniu ustawowym (art. 931 i następne K.c.) prawdopodobnie zastosowanie miałby art. 931 K.c., nawet w przypadku dziedziczenia wyłącznie testamentowego (czyli w praktyce przy formułowaniu przynajmniej hipotez na temat roszczeń o zachowek po każdym z Pani rodziców.

Ustawodawca przewidział (w art. 1039 K.c.) możność zwolnienia (np. darowizny) z zaliczenia na schedę spadkową, ale – zwłaszcza w aspekcie ekonomicznym – ma to znaczenie praktyczne, jeśli nie wchodzą w grę roszczenia o zachowek (art. 991 i następne K.c.). Poza tym, niekiedy może być trudno udowodnić zwolnienie z zaliczenia na schedę spadkową; dokumenty ulegają utracie (np. zagubieniu) – co może np. dotyczyć dokumentu z treścią zwolnienia z zaliczenia na schedę spadkową, odrębnego od aktu notarialnego, z umową skutkującą przeniesieniem własności nieruchomości (art. 155 K.c. w związku z art. 140 K.c.). Dlatego większe znaczenie praktyczne mogłoby mieć zawarcie umowy (umów) o zrzeczeniu się dziedziczenia – oczywiście, jeżeli ktoś z grona spadkobierców ustawowych zgadza się taką umowę zawrzeć ze swym (przyszłym) spadkodawcą. Zwolnienie z długu przez jednego z Pań rodziców (owdowiałego) to kolejne warianty – gdyby rodzicowi przysługiwał zachowek od swego dziecka.

Jeżeli Pani rodzicom zależy na zapobieżeniu w przyszłości sporom prawnym między Paniami, to mają określone możliwości.

Jednym z wariantów mogłoby być sporządzenie przez nich swych testamentów (art. 941 i następne K.c.). Gdyby takie testamenty dotyczyły całych spadków, to – z uwagi na (sformułowaną w art. 926 K.c.) regułę pierwszeństwa dziedziczenie testamentowego przed ustawowym – miałoby miejsce dziedziczenie testamentowe (art. 941 i następne K.c.), a nie dziedziczenie ustawowe (art. 931 i następne K.c.). Odpowiednie rozrządzenia testamentowe (to jest rozrządzenia majątkowe na wypadek śmierci) mogłyby zapobiec sporom o zachowek (zwłaszcza sporom poważnym). Zmiany wartości składników majątkowych – z różnych przyczyn (np. z uwagi na „modę” na określone lokalizacje parcel lub mieszkań) – mogłyby skutkować zmianą wartości odnośnego mieszkania (odnośnych mieszkań) albo gruntów zaliczających się do owego gospodarstwa rolnego. Wobec tego rozrządzenia testamentowe mogłyby nawet przyczynić się do poważniejszych sporów o zachowek.

Innym wariantem mogłoby być zdecydowanie się przez Pani rodziców na to, by odpowiednio duża (to jest odpowiednio znacznej wartości) liczba składników majątkowych była po nich dziedziczona z ustawy (art. 931 i następne K.c.). W ramach dziedziczenia ustawowego dziecko lub owdowiały małżonek mógłby domagać się zaliczenia na schedę spadkową (art. 1039 i następne K.c.), np. zaliczenia wcześniej dokonanych przez spadkodawcę darowizn (art. 888 i następne K.c.). Skutkiem byłoby uczestniczenie w mniejszym stopniu (albo nawet nieuczestniczenie) w dziale spadku przez tego spadkobiercę ustawowego, któremu więcej zaliczono na schedę spadkową.

Gdyby chcieć skoncentrować się wyłącznie na mieszkaniu (przez Panią zamieszkiwanym), to w grę mogłoby wchodzić zawarcie umowy dożywocia (art. 908 i następne K.c.). Wartość mienia (np. gruntu lub mieszkania), które zostało zbyte na podstawie umowy dożywocia, pozostaje poza dotyczącymi „substratu zachowku” obliczeniami (art. 993 i następne K.c.). Dzieje się tak, ponieważ umowa dożywocia jest (w odróżnieniu od umowy darowizny) umową odpłatną – świadczenie wzajemne (za zbyte na jej podstawie mienie) polega na uprawnieniach dożywotnika (np. byłego właściciela nieruchomości) do otrzymywania wsparcia. Czasami wartość takiego wsparcia jest niska, ale niekiedy koszty mogą być wysokie, np. wydatki na opiekę specjalistyczną lub zakup drogich lekarstw.

Z uwagi na orzecznictwo (jak dotąd ustalone, ale rola orzeczeń może ulec zmianie), poza obliczaniem „substratu zachowku” (art. 993 i następne K.c.) jest również wartość gospodarstwa rolnego, które przekazano na podstawie umowy przewidzianej w przepisach z zakresu ubezpieczeń społecznych rolników (np. na podstawie umowy z następcą). Wspominam o tym, ponieważ nie można wykluczyć np. takiego wariantu, że Pani rodzice z Pani siostrą rozwiązaliby wcześniej zawartą umowę darowizny i nieco później (np. podczas tej samej „wizyty” w kancelarii notarialnej) zawarli z nią specyficzną „umowę rolniczą” (przewidzianą w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników).

Jak widać, trudno wskazać jeden sposób uniknięcia w przyszłości sporów prawnych (w tym o znaczeniu ekonomicznym), np. sporów o zachowek. Rozsądne podejście Pań rodziców może pomóc w zapobieżeniu sporom.

Przyda się przygotowanie strategii działania; im bardziej realne są Pani przypuszczenia (co do możliwych roszczeń), tym solidniejsza powinna być strategia. Jeden aspekt takowej strategii powinien być absolutnie wolny od kontrowersji. Chodzi o rozważenie działań, które mogłyby sprawić wzrost wartości gospodarstwa rolnego – wcześniej darowanego Pani siostrze; chodzić może np. o korzystanie z uprawnień dotyczących planowania przestrzennego lub inspirowanie urządzania dróg publicznych w pobliżu nieruchomości wchodzących w skład rzeczonego gospodarstwa rolnego. Wzrost jego wartości prawdopodobnie usatysfakcjonowałby Pani siostrę, a poza tym jej ewentualne roszczenia o zachowek byłyby znacznie niższe (o ile takowe by były). Proszę zwrócić uwagę na treść (dotyczącego zachowku) artykułu 995 Kodeksu cywilnego (K.c.):

„§ 1. Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.

§ 2. Wartość przedmiotu zapisu windykacyjnego oblicza się według stanu z chwili otwarcia spadku, a według cen z chwili ustalania zachowku.”

W opracowaniu strategii działania bardzo przyda się zarówno dokonywanie odpowiednich obliczeń (a przynajmniej solidnych szacunków), jak realistyczne ujmowanie sytuacji i okoliczności w świetle prawa oraz precyzja prawu właściwa.

Z podanych informacji wynika, że odnośne mieszkanie to składnik współwłasności (art. 195 i następne K.c.) między Pani rodzicami. Być może chodzi o część ustawowego ustroju majątkowego – art. 31 i następne Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (K.r.o.).

Odnośnie do Pani słów – cytuję: „(…) nic nie dostała a ja dostałam mieszanie”. Trudno (zwłaszcza obcemu człowiekowi) zorientować się, czy chodzi o traktowanie tegoż mieszkania jako należącego do Pani składnika majątkowego, czy też o jeszcze inne mieszkanie (np. wcześniej Pani przez rodziców darowane) – to mieszkanie przecież stanowi składnik majątku Pani rodziców (a nie Pani majątku). Pani zna sytuację, więc proszę (zwłaszcza w związku z załatwianiem spraw oficjalnych) przedstawiać sytuację jednoznacznie.

Po każdym człowieku pozostaje odrębny spadek (ustawowe określenie spadku zawarto w art. 922 K.c.), także w przypadku spadkodawcy, po którym pozostaje owdowiały małżonek. Na ogół małżonkowie umierają w różnym czasie – wobec tego pozostaje wdowiec (wdowa), czyli osoba zaliczająca się do grona (nawet wyłącznie hipotetycznych) spadkobierców ustawowych (art. 931 i następne K.c.). Osobę owdowiałą także trzeba brać pod uwagę – zarówno w szacowaniu zagadnień dotyczących dziedziczenia, jak i ewentualnych roszczeń o zachowek; zwracam na to uwagę również dlatego, że całkiem wielu ludzi w takich kontekstach (rodzinnych i spadkowych) koncentruje się na zstępnych (np. dzieciach spadkodawcy).

Prawa i obowiązki mogą przysługiwać wyłącznie podmiotom prawa. To dotyczyć może zagadnień spadkowych, w tym np. z zakresu zachowku (art. 991 i następne K.c.). Zachowek ma prawną konstrukcję zobowiązania (art. 353 i następne K.c.) – dłużnik powinien spełnić świadczenie, zaś wierzyciel jest uprawniony do uzyskania świadczenia. Świadczenie z tytułu zachowku jest świadczeniem majątkowym (a nawet dokładniej: pieniężnym), więc może być spełnione z dowolnego składnika majątkowego (nieco upraszczając: „chodzi o pieniądze”); brak jest ograniczenia prawnego, według którego roszczenie o zachowek mogłoby być dochodzone i egzekwowane tylko ze składników „pochodzących” z tego spadku, z którym wiąże się dane roszczenie o zachowek.

Artykuł 1047 K.c. stanowi” „Z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w tytule niniejszym umowa o spadek po osobie żyjącej jest nieważna”. Zacytowałem ten przepis w celu zaakcentowania ostrożności w zawieraniu dotyczących dziedziczenia umów. Jedynym wyjątkiem od sformułowanego w art. 1047 K.c. zakazu jest umowa o zrzeczeniu się dziedziczenia – art. 1048 i następne K.c. Wydaje się bardzo wątpliwe, by taka umowa została zawarta między małżonkami (także jako dwie umowy o funkcjonalnie wzajemnym zrzeczeniu się dziedziczenia). Zawieranie takich umów z rodzicami przez córki jest prawnie dopuszczalne, np. w związku z otrzymaniem przez siostrę kolejnej darowizny. Poza tym owdowiały rodzic mógłby zwolnić z długu (zachowku) swe dziecko (art. 508 K.c.).

Darowizny mają znaczenie w związanych ze spadkiem: zaliczaniu na schedę spadkową (art. 1039 i następne K.c.) oraz w obliczaniu „substratu zachowku” (art. 993 K.c.) – to jest w obliczaniu wartości majątkowej, którą zestawia się z wynikiem „operacji na ułamkach” (wskazanych w art. 991 K.c. oraz w przepisach o dziedziczeniu ustawowym). Skoro Pani rodzice (jako przyszli spadkodawcy) mają dzieci – jak wynika z Pani słów, dwie córki – to z przepisów o dziedziczeniu ustawowym (art. 931 i następne K.c.) prawdopodobnie zastosowanie miałby art. 931 K.c., nawet w przypadku dziedziczenia wyłącznie testamentowego (czyli w praktyce przy formułowaniu przynajmniej hipotez na temat roszczeń o zachowek po każdym z Pani rodziców.

Ustawodawca przewidział (w art. 1039 K.c.) możność zwolnienia (np. darowizny) z zaliczenia na schedę spadkową, ale – zwłaszcza w aspekcie ekonomicznym – ma to znaczenie praktyczne, jeśli nie wchodzą w grę roszczenia o zachowek (art. 991 i następne K.c.). Poza tym, niekiedy może być trudno udowodnić zwolnienie z zaliczenia na schedę spadkową; dokumenty ulegają utracie (np. zagubieniu) – co może np. dotyczyć dokumentu z treścią zwolnienia z zaliczenia na schedę spadkową, odrębnego od aktu notarialnego, z umową skutkującą przeniesieniem własności nieruchomości (art. 155 K.c. w związku z art. 140 K.c.). Dlatego większe znaczenie praktyczne mogłoby mieć zawarcie umowy (umów) o zrzeczeniu się dziedziczenia – oczywiście, jeżeli ktoś z grona spadkobierców ustawowych zgadza się taką umowę zawrzeć ze swym (przyszłym) spadkodawcą. Zwolnienie z długu przez jednego z Pań rodziców (owdowiałego) to kolejne warianty – gdyby rodzicowi przysługiwał zachowek od swego dziecka.

Jeżeli Pani rodzicom zależy na zapobieżeniu w przyszłości sporom prawnym między Paniami, to mają określone możliwości.

Jednym z wariantów mogłoby być sporządzenie przez nich swych testamentów (art. 941 i następne K.c.). Gdyby takie testamenty dotyczyły całych spadków, to – z uwagi na (sformułowaną w art. 926 K.c.) regułę pierwszeństwa dziedziczenie testamentowego przed ustawowym – miałoby miejsce dziedziczenie testamentowe (art. 941 i następne K.c.), a nie dziedziczenie ustawowe (art. 931 i następne K.c.). Odpowiednie rozrządzenia testamentowe (to jest rozrządzenia majątkowe na wypadek śmierci) mogłyby zapobiec sporom o zachowek (zwłaszcza sporom poważnym). Zmiany wartości składników majątkowych – z różnych przyczyn (np. z uwagi na „modę” na określone lokalizacje parcel lub mieszkań) – mogłyby skutkować zmianą wartości odnośnego mieszkania (odnośnych mieszkań) albo gruntów zaliczających się do owego gospodarstwa rolnego. Wobec tego rozrządzenia testamentowe mogłyby nawet przyczynić się do poważniejszych sporów o zachowek.

Innym wariantem mogłoby być zdecydowanie się przez Pani rodziców na to, by odpowiednio duża (to jest odpowiednio znacznej wartości) liczba składników majątkowych była po nich dziedziczona z ustawy (art. 931 i następne K.c.). W ramach dziedziczenia ustawowego dziecko lub owdowiały małżonek mógłby domagać się zaliczenia na schedę spadkową (art. 1039 i następne K.c.), np. zaliczenia wcześniej dokonanych przez spadkodawcę darowizn (art. 888 i następne K.c.). Skutkiem byłoby uczestniczenie w mniejszym stopniu (albo nawet nieuczestniczenie) w dziale spadku przez tego spadkobiercę ustawowego, któremu więcej zaliczono na schedę spadkową.

Gdyby chcieć skoncentrować się wyłącznie na mieszkaniu (przez Panią zamieszkiwanym), to w grę mogłoby wchodzić zawarcie umowy dożywocia (art. 908 i następne K.c.). Wartość mienia (np. gruntu lub mieszkania), które zostało zbyte na podstawie umowy dożywocia, pozostaje poza dotyczącymi „substratu zachowku” obliczeniami (art. 993 i następne K.c.). Dzieje się tak, ponieważ umowa dożywocia jest (w odróżnieniu od umowy darowizny) umową odpłatną – świadczenie wzajemne (za zbyte na jej podstawie mienie) polega na uprawnieniach dożywotnika (np. byłego właściciela nieruchomości) do otrzymywania wsparcia. Czasami wartość takiego wsparcia jest niska, ale niekiedy koszty mogą być wysokie, np. wydatki na opiekę specjalistyczną lub zakup drogich lekarstw.

Z uwagi na orzecznictwo (jak dotąd ustalone, ale rola orzeczeń może ulec zmianie), poza obliczaniem „substratu zachowku” (art. 993 i następne K.c.) jest również wartość gospodarstwa rolnego, które przekazano na podstawie umowy przewidzianej w przepisach z zakresu ubezpieczeń społecznych rolników (np. na podstawie umowy z następcą). Wspominam o tym, ponieważ nie można wykluczyć np. takiego wariantu, że Pani rodzice z Pani siostrą rozwiązaliby wcześniej zawartą umowę darowizny i nieco później (np. podczas tej samej „wizyty” w kancelarii notarialnej) zawarli z nią specyficzną „umowę rolniczą” (przewidzianą w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników).

Jak widać, trudno wskazać jeden sposób uniknięcia w przyszłości sporów prawnych (w tym o znaczeniu ekonomicznym), np. sporów o zachowek. Rozsądne podejście Pań rodziców może pomóc w zapobieżeniu sporom.

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>


Podobne materiały

Pokrzywdzony przy podziale gospodarstwa rodziców a zachowek

Mam dwie siostry. Starsza siostra wyszła za mąż w 1974 r. i wtedy otrzymała  od rodziców 3 ha ziemi ornej i pomoc...

Darowizna ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia jej do schedy spadkowej

Darowizna ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia jej do schedy spadkowej

Dostałem od mojej babci (jako wnuczek) przed jej śmiercią w darowiźnie jej mieszkanie. W akcie notarialnym darowizny została wpisane:...

Zachowek dla dzieci które nie otrzymały darowizny

Zachowek dla dzieci które nie otrzymały darowizny

Czy dla braci którzy nie otrzymali darowizn należy się zachowek od obdarowanych dzieci? Niedawno zmarł mój tata. 13 lat temu przepisał (chyba darowizną)...

Darowanie nieruchomości w II grupie podatkowej a prawo do zachowku

Darowanie nieruchomości w II grupie podatkowej a prawo do zachowku

Moja ciocia posiada dwa mieszkania. Jedno otrzymała od zmarłego męża w formie darowizny ponad 10 lat temu (mieszkanie A), drugie otrzymała 10 lat temu...

Czy mogę domagać się zachowku po wujku?

Czy mogę domagać się zachowku po wujku?

Sprawa dotyczy zachowku po wujku. Mój wujek, brat ojca, zmarł w 2002 r., był bezdzietny. Tata nie żyje od 1992 r. Jako bratanek nabyłem udziały po...

Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy
wizytówka Zadaj pytanie »