Porady Prawne przez internet

Masz problem związany z zachowkiem?
Opisz swój problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Jak przekazać majątek, aby obdarowani uniknęli spłaty?

Autor: Iryna Kowalczuk • Opublikowane: 2015-05-13

Mieszkamy z żoną razem z jej rodzicami. Zaczęliśmy rozbudowę domu teściów; pozwolenie na rozbudowę jest na teściów. Po ukończeniu rozbudowy dom ma zostać przepisany na mnie i na żonę. Moje pytanie dotyczy zachowku, ponieważ żona ma siostrę, która z pewnością w przyszłości, po śmierci teściów upomni się o spłatę. Problem w tym, że inwestując nasze oszczędności, znacznie podniesiemy wartość domu. Czy jest jakiś sposób przekazania majątku, aby uniknąć spłaty zachowku? A jeśli nie, to chociaż jego obniżenie ze względu na nasz wkład w rozbudowę domu teściów? Jakie kroki możemy podjąć jeszcze podczas budowy albo zaraz po jej ukończeniu?

Jak rozumiem Pana teściowie chcą, aby to Pan wraz z żoną byli współwłaścicielami nieruchomości, w którą Państwo inwestujecie swoje pieniędzy, a z kolei żeby córka teściów nie miała prawa do tzw. zachowku po ich śmierci.

Jeśli teściowe sporządzą testament na wypadek swojej śmierci lub poczynią darowiznę na Państwa rzecz, pomijając drugą córkę, to będziemy wówczas mieli do czynienia z tzw. zachowkiem.

Krąg osób uprawnionych do zachowku reguluje art. 991 Kodeksu cywilnego (K.c.):

„§ 1. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

§ 2. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo jego uzupełnienia.”

Dopiero w sytuacji jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku w jeden z powyższych sposobów, przysługuje mu roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do jego pokrycia.

O zachowku możemy mówić jedynie po śmierci spadkodawcy. Tak więc po śmierci każdego z teściów córka teściów będzie mogła domagać się zachowku od zapisanego w testamencie majątku na rzecz Pana i żony lub od ewentualnej darowizny na rzecz Państwa.

Co się tyczy darowizny, to darowizna na rzecz Pana żony jako córki teściów zawsze będzie doliczana do spadku w celu obliczenia zachowku, natomiast darowizna na rzecz Pana, jeśli pomiędzy jej dokonaniem a śmiercią teściów upłynie więcej niż 10 lat, nie będzie zaliczana do spadku po ich śmierci i od tej darowizny nie będzie należał się zachowek.

Prawo polskie przewiduje trzy możliwości, żeby móc uchronić się przed wypłatą ewentualnego zachowku.

Sposób 1. Umowa dożywocia (art. 908 § 1 K.c.).

Umowa dożywocia jest najlepszym sposobem, żeby uchronić się przez wypłatą zachowku.

Według art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego (K.c.), jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie (to jest właśnie umowa o dożywocie), powinien on, w braku odmiennej umowy, przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

Stosownie do art. 908 § 2 K.c., jeżeli w umowie o dożywocie nabywca nieruchomości zobowiązał się obciążyć ją na rzecz zbywcy użytkowaniem, którego wykonywanie jest ograniczone do części nieruchomości, służebnością mieszkania lub inną służebnością osobistą albo spełniać powtarzające się świadczenia w pieniądzach lub w rzeczach oznaczonych co do gatunku, użytkowanie, służebność osobista oraz uprawnienie do powtarzających się świadczeń należą do treści prawa dożywocia.

Z przepisów Kodeksu cywilnego wynika, że strony umowy dożywocia mogą swobodnie kształtować treść obowiązków nakładanych na nabywcę nieruchomości w związku z umową dożywocia. W umowie dożywocia strony same określają, co należy rozumieć pod pojęciem dożywotniego utrzymania. Dopiero w braku postanowień umownych wchodzą obowiązki określone w art. 908 Kodeksu cywilnego.

Umowa dożywocia nie jest bezpłatnym przysporzeniem (darowizną) i dlatego, jeżeli zostanie zawarta, córka teściów nie będzie mogła żądać zachowku od wartości nieruchomości zbytej na Państwa rzecz tą umową (co miałoby miejsce w przypadku zwykłej darowizny czy dziedziczenia testamentowego).

Wartości nieruchomości przeniesionej przez spadkodawcę na nabywcę w zamian za dożywotnie utrzymanie, tj. w wykonaniu umowy dożywocia, nie dolicza się do substratu zachowku. Dożywocie jest umową wzajemną i odpłatną i również przy liberalnym ujmowaniu darowizny w rozumieniu przepisów o zachowku nie może ona mieć znaczenia z tego punktu widzenia. Tak też stwierdził Sąd Apelacyjny w Warszawie w uzasadnieniu wyroku z 19 lipca 2006 r., VI ACa 99/2006.

Nawet w razie obiektywnej niewspółmierności świadczeń nie ma tutaj częściowej darowizny (Z. Policzkiewicz-Zawadzka, Umowa o dożywocie, Warszawa 1971, s. 56 i n.; Z. Radwański, w: System Prawa Prywatnego, t. 8, „Prawo zobowiązań – część ogólna”, Warszawa 2004, s. 618. Odmiennie J. Hubert, Darowizna połączona z dożywociem, PN 1948, t. I, s. 451-452; J. Korzonek, Glosa do orzeczenia SN z 28 czerwca 1945 r., C I 5/45, PiP 1946, nr 5-6, s. 185; W. Hans, Dożywocie w nowym kodeksie cywilnym, NP 1965, nr 4, s. 377).

Zawarcie umowy dożywocia jest najlepszym sposobem na uniknięcie zapłaty zachowku po śmierci teściów.

Sposób 2. Wydziedziczenie spadkobiercy, tj. pozbawienie go prawa do zachowku

Wydziedziczenie jest uregulowane w art. 1008 K.c. Zgodnie z tym przepisem spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeżeli uprawnieni:

  • wbrew woli spadkodawcy postępują uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
  • dopuścili się względem spadkodawcy, albo jednej z najbliższych mu osób, umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności, albo rażącej obrazy czci;
  • uporczywie nie dopełniają względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Jak wynika z przytoczonego przepisu, wydziedziczenie może zostać dokonane jedynie w testamencie. Nieważność tego dokumentu pociąga za sobą nieważność wydziedziczenia.

Ważność i skuteczność wydziedziczenia zależy od:

  • dokonania go w ważnym testamencie – jeżeli testament będzie z jakiejkolwiek przyczyny nieważny, to pociągnie to za sobą nieważność wydziedziczenia;
  • dokonania wydziedziczenia z przyczyn określonych w art. 1008 K.c. – jeżeli wydziedziczenie zostanie dokonane z innych przyczyn, to będzie nieważne;
  • niepodania przyczyny wydziedziczenia w testamencie;
  • nieprzebaczenia osobie uprawnionej do zachowku przez spadkodawcę.

To, czy oświadczenie o wydziedziczeniu jest ważne i skuteczne, ocenia sąd np. w postępowaniu o zapłatę zachowku.

Artykuł 1008 K.c. zawiera szczegółowe oraz wyczerpujące wyliczenie przyczyn wydziedziczenia. Jak zatem należy rozumieć i interpretować wydziedziczenie?

Uporczywe postępowanie wbrew woli spadkodawcy, w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego oznacza prowadzenie wbrew woli spadkodawcy nagannego trybu życia (przykładowo: alkoholizm, narkomania). Podkreślić należy, że ustawową przyczyną wydziedziczenia jest postępowanie wbrew woli spadkodawcy i w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego w sposób uporczywy. Przesłanka ta jest spełniona, gdy zachowanie wydziedziczonego bądź jest długotrwałe, bądź wydziedziczony dopuszcza się wielokrotnie nagannych zachowań. Zdarzenie o charakterze jednorazowym, czy stany krótkotrwałe nie uzasadniają wydziedziczenia spadkobiercy.

Oceny, kto jest osobą najbliższą spadkodawcy – w ramach przesłanki dopuszczenia się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci – należy dokonywać z uwzględnieniem okoliczności konkretnej sprawy. Nie można określić jakiegokolwiek zamkniętego katalogu takich osób. Umyślność przestępstwa oznacza, że zamiar sprawcy ukierunkowany był na jego popełnienie, a zatem przestępstwo nie było przypadkowe.

W pojęciu uporczywego zaniedbywania wobec spadkodawcy obowiązków rodzinnych (np. obowiązków alimentacyjnych czy obowiązku opieki nad spadkodawcą) mieści się również takie zachowanie, które prowadzi do faktycznego zerwania kontaktów rodzinnych i ustania więzi uczuciowej, normalnej w stosunkach rodzinnych (tak wyrok Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 7 listopada 2002 r., II CKN 1397/2000). Co do pojęcia „uporczywości” – zostało ono wyjaśnione powyżej.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 listopada 2002 r., sygn. akt. II CKN 1397/2000 (LexPolonica nr 377439), w pojęciu „zaniedbywanie wobec spadkodawcy obowiązków rodzinnych” mieści się również takie zachowanie, które prowadzi do faktycznego zerwania kontaktów rodzinnych i ustania więzi uczuciowej, normalnej w stosunkach rodzinnych.

Stosownie do art. 1009 K.c., przyczyna wydziedziczenia uprawnionego do zachowku powinna wynikać z treści testamentu. Nie musi ona zostać wyraźnie podana, ale treść testamentu powinna umożliwiać ustalenie tej przyczyny. Wydziedziczenie jest nieskuteczne, jeżeli jego przyczyna nie wynika z treści testamentu, nawet gdyby w rzeczywistości przyczyna wydziedziczenia zachodziła (tak wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 19 sierpnia 2005 r., sygn. akt. VI ACa 302/2005, LexPolonica nr 390926).

W kwestii wydziedziczenia należy pamiętać, że samo wskazanie w testamencie, że spadkodawca wydziedzicza spadkobiercę i podanie przyczyny wydziedziczenia nie jest wystarczające dla skuteczności wydziedziczenia. Dla skuteczności wydziedziczenia koniecznym jest, aby przyczyny będące podstawą wydziedziczenia istniały w rzeczywistości.

Jeżeli więc spadkodawca w testamencie wydziedzicza jakąś osobę, lecz wskazane przez niego w testamencie przyczyny nie mają faktycznie miejsca, to wówczas wydziedziczenie nie będzie skuteczne i osoba według testamentu wydziedziczona będzie mogła skutecznie ubiegać się o zachowek.

Po śmierci każdego z teściów ich córka będzie mogła domagać się ustalenia, że zawarte w testamentach wydziedziczenie jest bezskuteczne. W szczególności może ona chcieć wykazywać, że okoliczności wydziedziczenia wskazane w testamencie nie istniały lub że te okoliczności nie leżą po jej stronie.

W sprawie powinien Pan pamiętać, iż w sytuacji, w której córka teściów będzie miała swoje dzieci i dalszych zstępnych w chwili śmierci każdego z teściów, to jeżeli wydziedziczenie zawarte w testamentach teściów będzie skuteczne, o zachowek będą mogły wystąpić dzieci wydziedziczonej.

Jak stanowi bowiem art. 1011 K.c., zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę.

Sposób 3. Zrzeczenie się przez córkę teściów dziedziczenia po śmierci każdego z rodziców

Zrzeczenie takie może być dokonane wyłącznie przez umowę w formie aktu notarialnego.

Według art. 1048 Kodeksu cywilnego: „Spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka powinna być zawarta w formie aktu notarialnego”.

Stosownie do art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego: „Zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej”. Według § 2 tego artykułu zrzekający się oraz jego zstępni, których obejmuje zrzeczenie się dziedziczenia, zostają wyłączeni od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku.

Do zawarcia umowy o zrzeczenie się spadku konieczna jest wola zarówno spadkodawcy, jak i spadkobiercy.

Reasumując, wydaje się, że jedynym najbardziej optymalnym sposobem w Pana sprawie, żeby uniknąć spłaty córki teściów w przyszłości, jest spisanie z teściami po zbudowaniu nieruchomości umowy dożywocia, która daje Panu 100% gwarancji ochrony przed zachowkiem.

Na dzień dzisiejszy, dopóki rozbudowa domu nie została jeszcze dokończona, warto byłoby, żeby teściowe spisali testamenty na rzecz Pana i Pana żony (na wypadek nagłej śmierci). Oprócz tego warto spisać pisemną umowę pożyczki (pożyczek) z teściami. Można posłużyć się również pisemnymi oświadczeniami teściów, że Pan z żoną pożyczyli im pieniądze na rozbudowę domu.

W razie śmierci teściów będzie mógł Pan z żoną udowodnić, że to od Państwa pochodziły pieniądze na rozbudowę nieruchomości.

Inwestując pieniądze w nieswoją póki co nieruchomość, można stwierdzić, że faktycznie będzie to pożyczka uczyniona na rzecz teściów. Obowiązek zwrotu stosownej kwoty wchodzi do długów spadkowych, pomniejszających wartość czynną spadku, a tym samym i zachowek dla osób uprawnionych.

Można także twierdzić, że teściowe uzyskają tym samym względem Państwa korzyść majątkową bez podstawy prawnej.

Zgodnie z art. 405 Kodeksu cywilnego – kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości.

To roszczenie (o zwrot) również wchodzi do długów spadkowych i pomniejszy odpowiednio wartość czynną spadku, a co za tym idzie i zachowek.

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>


Podobne materiały

Zaliczenie darowizny do spadku

Mój ojciec jakiś czas temu wykupił swoje mieszkanie, a później przekazał mi je w darowiźnie. Część kosztów wykupu została pokryta przez mnie...

Przepisanie gospodarstwa

Rodzice mieli troje dzieci. W latach 90-tych przepisali gospodarstwo rolne jednemu z nich (najstarszemu synowi) – była to umowa darowizny...

Wnuki jako zstępni dziadka

Ile należy się zachowku po zmarłym dziadku dla wnuków? Dziadek spisał testament na rzecz córki, syn był pominięty w testamencie, bo wcześniej zmarł....

Zachowek a opieka nad spadkodawcą

Rodzice 20 lat temu przepisali, ale nie wiem w jakiej formie, dom i grunty na moją siostrę. Ojciec umarł 10 lat temu i właśnie w związku...

Pogorszenie sytuacji materialnej spadkobierców

W 1978 r. moja babcia wyszła za mąż drugi raz, dziadek miał już dzieci z poprzedniego małżeństwa. Dziadek miał mieszkanie spółdzielcze, do którego...

Osoby uprawnione do zachowku

Mój brat zmarł dwa miesiące temu. Był rozwiedziony, nie miał dzieci. Pozostawił testament w formie aktu notarialnego, w którym oświadcza, że do...

Darowizna od teściów a zachowek

Ponad dziesięć lat temu rodzice żony zapisali nam notarialnie działkę z domem, zastrzegając sobie służebność. Rodzice żyją. Czy rodzeństwo żony...

Umowa, która blokuje roszczenia o zachowek

Moja prawie 90-letnia mama jest od 3 lat wdową. Ojciec testamentem zapisał jej mieszkanie, co zostało potwierdzone aktem poświadczenia dziedziczenia. Mama chce...

Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy
wizytówka Zadaj pytanie »