Porady Prawne przez internet

Masz problem związany z testamentem?
Opisz swój problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Jak uniknąć złych decyzji chorej mamy?

Autor: Izabela Nowacka-Marzeion • Opublikowane: 2015-12-03

Po zmarłym tacie został testament notarialny – przekazuje swój majątek jednej córce, pozostałe dzieci wydziedzicza. Mama żyje, ale jest osobą chorą psychicznie. Boimy się, że może podjąć jakieś złe decyzje odnośnie majątku. Czy powinniśmy przeprowadzić postępowanie spadkowe? Jaki będzie podział?

Art. 944 Kodeksu cywilnego (w skrócie K.c.) wprowadza dwie zasady dotyczące możliwości sporządzenia testamentu. Po pierwsze, wyłącza możliwość sporządzenia testamentu (lub jego odwołania) przez przedstawiciela. Testament może być sporządzony tylko osobiście. Zasada osobistego sporządzania testamentu nie wyłącza korzystania ze wskazówek i objaśnień innych osób, w tym także notariusza. Sama decyzja jednak pozostawiona jest testatorowi.

Po drugie, sporządzić (lub odwołać) testament może tylko osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych. Ta zdolność musi istnieć w chwili sporządzania testamentu. Sporządzenie testamentu przez osobę niemającą pełnej zdolności do czynności prawnych powoduje jego nieważność, choćby później nastąpiło odzyskanie tej zdolności.

Art. 945 § 1 K.c. normuje w sposób samodzielny i odmienny od ogólnych zasad przyjętych przez art. 82 i nast. wady oświadczenia woli, a mianowicie „testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony:

1) w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli,

2) pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści,

3) pod wpływem groźby”.

Ze sformułowania tego przepisu, tj. słów „testament jest nieważny”, wynika wniosek, że jest to nieważność bezwzględna (System prawa cywilnego, t. IV – Prawo spadkowe, 1986 r., str. 185).

Omawiany przepis określa nieważność testamentu tylko z powodu wad oświadczenia woli. Dalsze przypadki nieważności wynikają z innych przepisów, np. nieważność z powodu niezachowania wymaganej formy (art. 958 K.c.).

Testament może zawierać rozrządzenia o charakterze majątkowym (art. 941 K.c.). Mogą w nim być również zawarte inne postanowienia spadkodawcy, które nie dotyczą jego majątku, a np. miejsca pochowania spadkodawcy. Tego rodzaju postanowienia na żądanie spadkodawcy notariusz powinien zamieścić w treści testamentu z jednoczesnym pouczeniem, że nie powodują one powstania obowiązku prawnego, lecz jedynie określony obowiązek moralny.

Testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy (art. 942 K.c.). Nie można więc sporządzić testamentu wspólnego zawierającego rozrządzenia dwóch lub więcej spadkodawców. Testament taki – jako sprzeczny z art. 942 K.c. – jest nieważny. Testament, jako czynność prawna, wymaga zachowania szczególnej formy. Przepisy dotyczące formy są przepisami bezwzględnie obowiązującymi i wobec tego powinny być ściśle przestrzegane.

Przepisy Kodeksu cywilnego rozróżniają testamenty zwykłe i testamenty szczególne. Bogata problematyka dotycząca formy testamentu zostanie ograniczona do przytoczenia kilku orzeczeń Sądu Najwyższego, których tezy mają następujące brzmienie:

  • Uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 23 listopada 2001 r. (sygn. akt III CZP 54/2001 Biuletyn Sądu Najwyższego 2001/11 str. 15): „Spadkobierca powołany w testamencie ustnym nie jest osobą trzecią w rozumieniu art. 952 § 2 K.c.”.
  • Uchwała SN z dnia 19 lipca 2001 r. (sygn. akt III CZP 36/2001 OSNC 2002/1 poz. 7), z glosą A. Oleszki („Rejent” 2001, nr 12, s. 118) i S. Wójcika (OSP 2002, nr 2, poz. 18): „Nieważny jest testament osoby głuchej lub głuchoniemej jeżeli w treści sporządzonego przez notariusza dokumentu brak wzmianki o dopełnieniu przez niego obowiązku przekonania się, że treść dokonanej czynności jest dokładnie znana i zrozumiała dla testatora (art. 87 § 1 pkt 2 w związku z art. 92 § 3 zdanie drugie ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. prawo o notariacie (Dz. U. 1991 r. Nr 22 poz. 91 ze zm.)”.
  • Według jednak postanowienia SN z dnia 10 października 2000 r. (sygn. akt V CKN 970/2000, z glosą S. Wójcika, OSP 2001, nr 11, poz. 161): „Art. 952 § 2 K.c. nie wyłącza możliwości spisania treści testamentu ustanego przez spadkobiercę w tym testamencie ustanowionego, jeżeli spełnione zostaną pozostałe wymagania przewidziane przez ten przepis”. Testamentu ustnego dotyczy też postanowienie SN z dnia 14 grudnia 2000 r. (sygn. akt I CKN 668/2000 OSNC 2001/10 poz. 151), według którego „termin określony w art. 952 § 3 K.c. jest zachowany także wtedy, gdy wniosek o przesłuchanie świadków został złożony w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku” oraz postanowienie SN z dnia 8 kwietnia 1999 r. (sygn. akt III CKN 190/98) z glosą M. Niedośpiała („Państwo i Prawo” 2000, nr 5, s. 114) i W. Robaczyńskiego („Przegląd Sądowy” 2001, nr 6, s. 101), którego teza brzmi: „W razie sporządzenia prawidłowego, tj. zgodnego z wymaganiami podanymi w art. 952 § 2 K.c., pisma przesłuchanie świadków przewidziane w art. 952 § 3 K.c. oraz w art. 662 kpc jest nie tylko zbędne, ale i niedopuszczalne”.
  • Uchwała Składu Siedmiu Sędziów SN z dnia 27 września 1991 r. (sygn. akt III CZP 61/91 OSNCP 1992/4 poz. 49): „Sekretarz gminy jest uprawniony do przyjęcia oświadczenia ostatniej woli spadkodawcy (art. 951 § 1 K.c.)” (por. obecne brzmienie art. 951 § 1 K.c. ustalone przez ustawę z dnia 20 czerwca 2002 r. - Dz. U. 2002 r. Nr 113 poz. 984 z późn. zm.).
  • Uchwała Składu Siedmiu Sędziów z dnia 5 czerwca 1992 r. (sygn. akt III CZP 41/92 OSNCP 1992/9 poz. 147): „Podpis spadkodawcy w testamencie własnoręcznym (art. 949 § 1 K.c.) powinien być pod rygorem nieważności złożony pod pismem zawierającym rozrządzenie na wypadek śmierci. W razie zamieszczenia podpisu w innym miejscu testament jest ważny tylko wówczas, gdy związek podpisu z treścią rozrządzenia jest oczywisty.”
  • Uchwała Składu Siedmiu Sędziów z dnia 23 października 1992 r. (sygn. akt III CZP 90/92 OSNCP 1993/1–2, poz. 4): „Brak daty w testamencie własnoręcznym pociąga za sobą jego nieważność tylko wtedy, gdy postępowanie sądowe nie doprowadzi do usunięcia wątpliwości, o jakich mowa w art. 949 § 2 K.c.. Przy ich wyjaśnieniu sąd bierze pod uwagę także dowody wskazujące datę sporządzenia testamentu”.
  • Pośrednio z praktyką notarialną wiąże się mające istotne znaczenie postanowienie SN z dnia 16 kwietnia 1999 r. (sygn. akt II CKN 255/98 OSNC 1999/11 poz. 194) z glosą M. Niedośpiała (Państwo i Prawo 2000/7 str. 108) i W. Robaczyńskiego (Przegląd Sądowy 2001/6 str. 101): „Podstawę dziedziczenia może stanowić testament własnoręczny, który zaginął. Fakt jego sporządzenia, ważność oraz treść rozporządzenia musi zostać udowodnione w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku”.

Lakoniczny art. 950 K.c. postanawia, że testament może być sporządzony w formie aktu notarialnego. Chodzi tu o formę określoną w rozdziale 3 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie, a więc z zachowaniem wszelkich wymagań obowiązujących przy sporządzaniu aktów notarialnych. Przy dokonywaniu tej czynności notariusz w każdym wypadku powinien ustalić, czy spadkodawca ma zdolność testowania.

Testament może zawierać różne rozrządzenia majątkowe na wypadek śmierci: powołanie spadkobiercy, ustanowienie zapisu, polecenia, powołanie wykonawcy testamentu. Podstawowe znaczenie ma rozrządzenie w postaci powołania spadkobiercy. Według art. 959 K.c. spadkodawca może powołać do całości lub części spadku jedną lub kilka osób. Powołanie spadkobiercy zmierza do tego, aby spadek – jako ogół praw i obowiązków zmarłego (art. 992 K.c.) – przeszedł w całości lub w ułamkowej części na jedną lub kilka osób określonych w testamencie.

Spadkobiercami mogą być zarówno osoby fizyczne, jak i osoby prawne. Spośród osób fizycznych mogą to być osoby należące do kręgu spadkobierców ustawowych, jak też osoby spoza tego grona.

Jeżeli spadkodawca rozrządził w testamencie całym spadkiem, to zachodzi wyłącznie dziedziczenie testamentowe. Jeżeli natomiast takiego rozporządzenia dokonał tylko co do części spadku, następuje jednoczesne dziedzicznie testamentowe i ustawowe.

Osoba spadkobiercy powinna być w testamencie oznaczona w taki sposób, aby z chwilą śmierci spadkodawcy nie budziło to wątpliwości. Teza postanowienia SN z dnia 13 czerwca 2001 r. (sygn. akt II CKN 543/2000 OSNC 2002/1 poz. 14) ma następujące brzmienie: „Określenie osoby spadkobiercy w drodze wykładni testamentu jest możliwe wtedy, gdy w testamencie zawarto jednoznaczne kryteria, pozwalające ustalić wolę spadkodawcy w sposób nie budzący wątpliwości”.

Z powołaniem spadkobiercy wiąże się określenie, czy wskazana osoba jest powołana do całości, czy też części spadku. W tym ostatnim przypadku potrzebne jest ułamkowe określenie udziału. Jeżeli nie ma takiego określenia, a spadkodawca powołał kilku spadkobierców, dziedziczą oni w częściach równych (art. 960 K.c.).

Zawarte w art. 961 K.c. wskazówki interpretacyjne mają istotne znaczenie w praktyce sądowej. Przy sporządzaniu notarialnych testamentów z reguły następuje powołanie do spadku bez wymieniania poszczególnych składników majątkowych. Jeżeli jednak spadkodawca chce takiego wymienienia, to jego żądanie powinno być uwzględnione z jednoczesnym pouczeniem o treści tego przepisu.

Jeśli do spadku powołana jest jedna córka – reszta rodzeństwa nie dziedziczy nic. Nie ma mowy o podziale czy udziałach. Jeśli mama jest współwłaścicielką na zasadzie wspólności ustawowej – jej udział pozostaje nadal jej własnością. Połowa, która należała do ojca, staje się własnością powołanej do spadku córki. Jeśli zaś ojciec był wyłącznym właścicielem nieruchomości, po otwarciu testamentu i przyjęciu spadku – córka wymieniona w testamencie staje się właścicielką rzeczonych nieruchomości.

Reszta rodzeństwa ani mama nie mają praw do spadku. Żadnych.

Nie musicie obecnie przeprowadzać postępowania spadkowego. Ale to nic nie zmienia w zakresie ewentualnego postępowania mamy. Bez postępowania spadkowego może dysponować swoim udziałem. Jeśli mama nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem, należy ją ubezwłasnowolnić.

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>


Podobne materiały

Dziedziczenie w Polsce na podstawie testamentu sporządzonego za granicą

Mam obywatelstwo polskie i amerykańskie, na stałe mieszkam w USA. Moje dzieci są obywatelami amerykańskimi. Posiadam w Polsce nieruchomości...

Testament sporządzony przed kierownikiem USC

Protokół z oświadczenia ostatniej woli przez spadkodawcę został sporządzony przed kierownikiem USC w 2007 r., spadkodawczyni zmarła 17.11.2014 r....

Zabezpieczenie małżonka na wypadek śmierci

Mam drugiego męża, nie mamy wspólnych dzieci, ale z poprzedniego małżeństwa ja mam dwie córki. Przysługuje mi spółdzielcze własnościowe prawo do...

Kłamstwo w sprawie testamentu

W połowie 2014 r. zmarła moja ciotka. W 2008 r. sporządziła notarialny testament, w którym zapisała mi swój dom. Na sprawę spadkową przybył...

Testament z odciskiem palca potwierdzony przez sekretarza

Wuj nie miał dzieci i podarował mojemu mężowi w formie testamentu (w 1993 r.) działkę. Wujek był częściowo sparaliżowany, dlatego sekretarz...

Majątek małżonków z rozdzielnością

Mamy z żoną rozdzielność majątkową od 2007 roku. Żona od 2009 roku założyła własną działalność gospodarczą (jednoosobową). Chcielibyśmy...

Majątek w spadku dla jednej osoby a nieważność testamentu

Mój ojciec przekazał w testamencie cały majątek swojej drugiej żonie. W testamencie nie ma żadnych zapisów o darowiźnie, czy zachowku dla...

Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy
wizytówka Zadaj pytanie »