Porady Prawne przez internet

Masz problem związany z zachowkiem?
Opisz swój problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Mieszkanie przekazane przez ojca przyrodniemu bratu a prawo do zachowku

Autor: Tomasz Krupiński • Opublikowane: 2014-07-21

Mam troje rodzeństwa – rodzony brat i przyrodni brat oraz siostra. Ojciec przekazał przyrodniemu bratu w nieznanej mi formie swoje mieszkanie, a przyrodniej siostrze cały ówcześnie posiadany majątek. Czy przyrodnie rodzeństwo zostanie wyłączone przy obliczaniu zachowku, zwiększając kwotę przypadającą mi i bratu? Czy mam prawo domagać się zachowku od przyrodniej siostry?

Z Pana relacji wynika, że Pana ojciec (nie wskazuje Pan, czy i kiedy zmarł) przekazał w formie darowizny Pana przyrodniemu rodzeństwu określone przedmioty majątkowe – brat otrzymał w drodze nieznanej Panu umowy mieszkanie, zaś siostra „cały ówcześnie posiadany przez Pana ojca majątek”. Pan razem ze swoim bratem rodzonym nie otrzymał od ojca żadnych wartościowych przedmiotów majątkowych, w związku z tym pyta Pan o kwestie spadkowe i zachowku.

Przede wszystkim należy zaznaczyć, iż zgodnie z art. 931 Kodeksu cywilnego:

„§ 1. W pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.

§ 2. Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych. Przepis ten stosuje się odpowiednio do dalszych zstępnych”.

Jak z powyższego wynika, generalnie dziedziczy Pan w zbiegu z żoną swojego ojca i swoim rodzeństwem, oczywiście gdy Pana ojciec nie zostawił testamentu.

Pomimo że Pana ojciec dokonał znaczących darowizn za życia, mógł on nadal posiadać znaczący majątek, który pozostawił w spadku. Jeżeli nie miał żony (albo zmarła przed nim) oraz gdy nie pozostawił testamentu, to powołani do spadku z ustawy zostanie Pan i reszta jego dzieci, którzy dziedziczą w częściach równych. Prawo spadkowe jednak jest w tych kwestiach sprawiedliwe, gdyż pozwala na rzecz obdarowanych zaliczyć otrzymane darowizny, przez co w udziale po ojcu faktycznie otrzymają mniej.

Według art. 1039 § 1 Kodeksu cywilnego, „jeżeli w razie dziedziczenia ustawowego dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, to spadkobiercy ci są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn, chyba że z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności wynika, że darowizna została dokonana ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia”.

Natomiast § 2 art. 1039 wskazuje, że „spadkodawca może włożyć obowiązek zaliczenia darowizny na schedę spadkową także na spadkobiercę ustawowego niewymienionego w § 1”.

Jak wynika z powyższego przepisu, krąg osób zobowiązanych do zaliczenia darowizny uczynionej przez spadkodawcę, jest ograniczony. Do zaliczenia zobowiązani są nie wszyscy spadkobiercy ustawowi, ale jedynie małżonek i zstępni.

W Pana przypadku Pan i Pana brat nie otrzymaliście darowizn, zaś rodzeństwo przyrodnie przeciwnie – takie darowizny otrzymało. Gdyby odbył się dział spadku po ojcu, to darowizny na ich rzecz zostałyby zaliczone na ich schedę spadkową, ponieważ dział spadku byłby przeprowadzany pomiędzy zstępnymi spadkodawcy.

Z uwagi na powyższe należy stwierdzić, że w Pana przypadku będzie miało miejsce zaliczenie na schedę spadkową darowizn uczynionych przez ojca na rzecz Pana rodzeństwa.

Generalnie schedą spadkową jest uzyskana przez danego spadkobiercę część majątku spadkowego. Zaliczenie na schedę spadkową to działanie rachunkowe, polegające na pomniejszeniu wartości udziału spadkobiercy o wartość otrzymanej darowizny. Jeżeli wartość darowizny lub zapisu windykacyjnego podlegających zaliczeniu przewyższa wartość schedy spadkowej, spadkobierca nie jest obowiązany do zwrotu nadwyżki. W wypadku takim nie uwzględnia się przy dziale spadku ani darowizny lub zapisu windykacyjnego, ani spadkobiercy zobowiązanego do ich zaliczenia (art. 1040 Kodeksu cywilnego).

Tak więc swój zachowek będzie mógł Pan uzyskać w drodze zwykłego dziedziczenia po ojcu, oczywiście jeżeli zostawił on spadek o określonej wartości. Często jednak jest tak, że po dokonanych darowiznach spadkodawca nie pozostawia po sobie żadnego majątku albo majątek ten jest niewystarczający do zaspokojenia roszczeń o zachowek. Wtedy pozostaje domaganie się od obdarowanych zachowku lub jego uzupełnienia.

Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego „zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek). Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia”.

Jak z powyższego wynika, Pan, z racji faktu, że nie otrzyma nic w spadku po swoim ojcu, może żądać od osób obdarowanych wypłaty zachowku w pieniądzu.

Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego „przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę”.

Jednak, zgodnie z art. 994:

„§ 1. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób nie będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

§ 2. Przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu nie dolicza się do spadku darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał zstępnych. Nie dotyczy to jednak wypadku, gdy darowizna została uczyniona na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego.

§ 3. Przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się do spadku darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem z nim małżeństwa”.

Powyższe wskazuje na to, że w pewnych sytuacjach darowizny są doliczane do spadku. Tak będzie w przypadku Pana brata, gdyż darowizna została dokonana na rzecz uprawnionego do zachowku.

Podstawą do dochodzenia zachowku od obdarowanego rodzeństwa będzie art. 1000 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym:

„§ 1. Jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.

§ 2. Jeżeli obdarowany sam jest uprawniony do zachowku, ponosi on odpowiedzialność względem innych uprawnionych do zachowku tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek.

§ 3. Obdarowany może zwolnić się od obowiązku zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku przez wydanie przedmiotu darowizny”.

Jak już wspominałem, odpowiedzialność obdarowanych ma miejsce zarówno wtedy, gdy Pan jako uprawniony uzyskał jedynie część sumy należnej mu z tytułu zachowku, jak i wówczas, gdy nie uzyskał jej w ogóle.

Ponadto z racji tego, że Pana rodzeństwo jest także uprawnione do zachowku, to ich odpowiedzialność kształtuje się w sposób szczególny. Zgodnie z art. 1000 § 2 ponoszą oni odpowiedzialność względem innych uprawnionych do zachowku tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej ich własny zachowek. By ustalić maksymalną kwotę odpowiedzialności, należy od wartości wzbogacenia istniejącego w chwili wystąpienia przez uprawnionego z żądaniem uzupełnienia zachowku odjąć sumę należnego obdarowanemu zachowku.

Nie mam wiedzy, jaki majątek pozostawił po sobie Pana ojciec. Jeżeli jednak nie zostawił po sobie nic albo niewiele (co nie wystarczy na należny Panu zachowek), to może Pan występować z żądaniem wypłaty zachowku wobec obdarowanego rodzeństwa przyrodniego.

Należy jednak pamiętać, że ciężar dowodu co do wystąpienia sytuacji uzasadniającej odpowiedzialność obdarowanego ciąży na uprawnionym z tytułu zachowku.

Granicę odpowiedzialności wyznacza wartość tego wzbogacenia (art. 1000 § 1 zd. 2; zob. też wyrok SN z 30 stycznia 2008 r., sygn. akt III CSK 255/2007, LexPolonica nr 1900395, z glosą aprobującą J. Kremisa, OSP 2009, nr 5, poz. 54).

Ocena istniejącego wzbogacenia powinna być dokonywana według stanu istniejącego w chwili wystąpienia przez uprawnionego z żądaniem zapłaty. Jeżeli jednak obdarowani zużyli korzyść po otwarciu spadku, a przed wystąpieniem z roszczeniem przez uprawnionego, wiedząc o ciążącym na nim obowiązku zaspokojenia roszczenia o zachowek, to zużycia tego nie bierze się pod uwagę i ponosi on odpowiedzialność w granicach wzbogacenia istniejącego przed zużyciem korzyści (por. R. Czarnecki, Wspólność majątku spadkowego i dział spadku. Umowy dotyczące spadku, Katowice 1966, nr 33, s. 45).

Obliczanie wartości istniejącego po stronie obdarowanych wzbogacenia wymaga ustalenia wartości uzyskanej darowizny. Wartość tę należy określać według zasady określonej w art. 995. Zgodnie z art. 995 § 1 „wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku”.

Teoretycznie, Pana ojciec (gdyby nie darowizny) pozostawiłaby po sobie w spadku mieszkanie oraz inny majątek o określonej wartości. Gdyby dziedziczył Pan z ustawy (i tak też będzie, ale spadek może być „pusty”), to miałby Pan prawo do 1/4 spadku (po 1/4 otrzymałoby rodzeństwo; nie liczę małżonka, który dziedziczy po mężu). Zachowek w takim wypadku wyniósłby więc 1/8 całości spadku i o taką kwotę może Pan występować do obdarowanych, gdyż przekazana im darowizna podlega doliczeniu do spadku. Każdy z nich jest jednak odpowiedzialny wobec Pana w granicy wzbogacenia oraz w granicy swojego zachowku (w praktyce może zaistnieć potrzeba pozwania brata o określoną kwotę i o resztę siostry).

Oczywiście najpierw do wypłaty zachowku należy ich zawiadomić dobrowolnie, na piśmie, listem poleconym.

Należy zaznaczyć, że zgodnie z art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego „roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanych od spadkodawcy zapisu windykacyjnego lub darowizny przedawnia się z upływem lat pięciu od otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy)”.

Tak więc powinien Pan najpierw złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po swoim ojcu. Jeżeli pozostawił określony (większej wartości majątek), to należałoby dokonać działu spadku. Jeżeli z góry wiadomo, że nic nie zostawił (spadek był pusty), należy kierować roszczenia o zachowek wobec obdarowanych.

Po bezskutecznym upływie terminu należy wnieść sprawę o zachowek do sądu właściwego według miejsca zamieszkania zobowiązanego do zapłaty zachowku. Wyceny darowizny może Pan dokonać na własną rękę, porównując ceny rynkowe podobnych nieruchomości w okolicy. W razie zaprzeczenia przed sądem i tak będzie potrzebna opinia biegłego sądowego.

W razie chęci wystąpienia o zachowek sugeruję skorzystać z pomocy fachowego pełnomocnika. W praktyce, jeżeli zobowiązani do zachowku nie będą skłonni go wypłacić, będzie konieczne pozwanie ich wspólnie przed sąd.

Reasumując:

Jeżeli doprowadzi Pan do sprawy o stwierdzenie nabycia spadku, a następnie o dział spadku, to Pana rodzeństwo będzie stronami tego postępowania, a Pan będzie musiał wykazać, iż otrzymali oni darowizny doliczane do schedy spadkowe, przez co sąd odliczy od ich części otrzymane darowizny. Np.:

  1. darowizny na rzecz rodzeństwa wynosiły po 100 000 zł,
  2. spadek miał wartość 200 000 zł,
  3. każdy otrzyma po ¼, czyli po 50 000 zł, ale z racji tego, że darowizny otrzymane przez nich przewyższają otrzymane części, będą oni wyłączeni od działu spadku. W praktyce po 100 000 zł przypadnie Panu i bratu, który nie otrzymał darowizny.

Zachowek będzie przysługiwał od brata, nawet po 13 latach od darowizny, jeżeli otrzymał on majątek nieodpłatnie, czyli w drodze darowizny. Jeszcze raz zaznaczam, iż czas na jego dochodzenie to 5 lat od śmierci spadkodawcy. 

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>


Podobne materiały

Żona zmarła przed rozwodem a uprawnienia do dziedziczenia

Ożeniłem się z kobietą, która miała troje dorosłych dzieci. Zamieszkaliśmy w należącym do niej mieszkaniu, wspólnie finansowaliśmy jego wyposażenie i...

Wydziedziczenie w znaczeniu ustawowym

Moja matka zmarła niedawno, pozostawiwszy testament, w którym mnie wydziedziczyła. Powodem był rzekomy brak kontaktu – mam jednak dowody na to, że...

Zachowek po ojcu a darowizna

Dwa lata temu zmarł mój ojciec. Razem z mamą sporządził testament, według którego po śmierci jednego z rodziców ich wspólne mieszkanie ma się...

Kto dziedziczy rodzinny dom?

Dom rodzinny został przepisany przed śmiercią rodziców na moją siostrę i jej męża. Siostra i jej mąż zmarli, mieli jednego syna. Ten syn ożenił się i...

Spłaty z zysków gospodarstwa rolnego

W 1983 r. dziadkowie przepisali gospodarstwo rolne na moich rodziców w zamian za emeryturę. Od początku rodzice zajmują się gospodarstwem. Tama ma troje...

Wydziedziczenie w testamencie a prawo do zachowku

Moi rodzice posiadają dom, który w przyszłości będzie należał do mnie. Wiem, że jest już napisany testament. Mam brata, który od ok. 20 lat nie interesuje...

Problem z ustaleniem wartości zachowku

Moja mama w 1994 r. przepisała swoją część domu na siostrę, ustanawiając służebność dożywotnią. Aktualnie wartość udziału po mamie to ok. 200...

Darowizna do majątku wspólnego a zachowek

Przed 18 laty zmarł mój ojciec i tego samego roku, 3 miesiące później –  mój brat. Kilka lat później przeprowadziliśmy sądownie...

Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy
wizytówka Zadaj pytanie »