Porady Prawne przez internet

Masz problem związany z zachowkiem?
Opisz swój problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Niższa kwota zachowku ze względu na zasady współżycia społecznego

Autor: Iryna Kowalczuk • Opublikowane: 2016-03-22

Mój dziadek spisał notarialnie testament, w którym uczynił swoimi jedynymi spadkobiercami swoja córkę i zięcia, omijając drugą córkę. Mama opiekowała się swoim ojcem przez kilkanaście lat bez jakiejkolwiek pomocy ze strony siostry. Zmarła 3 lata temu, dziadek zmarł rok później. Po śmierci mamy dziadkiem opiekował się mój ojciec, czyli zięć. W tym trudnym czasie nie otrzymaliśmy żadnej pomocy ze strony ciotki, nawet nie zadzwoniła z pytaniem o stan zdrowia dziadka. Natomiast krótko po śmierci dziadka dostaliśmy wezwanie o zapłatę zachowku. Właściwie na cały spadek po dziadku składał się dom, który niedawno sprzedaliśmy za niewielką kwotę, ponieważ był w opłakanym stanie: bardzo stary, bez kanalizacji, wody ciepłej, bez łazienki. Skoro pewnie ojciec będzie musiał ten zachowek wypłacić, czy są chociaż jakieś sposoby zmniejszenia jego wysokości?

Pani dziadek spisał testament na rzecz Pani rodziców. Pani mama zmarła przed dziadkiem a więc cały spadek odziedziczył Pani ojciec, co wynika wprost z art. 965 Kodeksu cywilnego (dalej – K.c.).

Art. 965. Jeżeli spadkodawca powołał kilku spadkobierców testamentowych, a jeden z nich nie chce lub nie może być spadkobiercą, przeznaczony dla niego udział, w braku odmiennej woli spadkodawcy, przypada pozostałym spadkobiercom testamentowym w stosunku do przypadających im udziałów (przyrost).”

Krąg osób uprawnionych do zachowku reguluje art. 991 Kodeksu cywilnego (K.c.):

„§ 1. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

§ 2. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo jego uzupełnienia”.

Zgodnie natomiast z art. 992 K.c. „przy ustalaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczania zachowku uwzględnia się także spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy spadek odrzucili, natomiast nie uwzględnia się spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni”.

W kwestii zachowku należy wziąć pod uwagę, prócz art. 991 K.c., także inne, w szczególności art. 994, 1000 i 1001 K.c.

Według art. 993 K.c.: „Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów ani poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny uczynione przez spadkodawcę”.

Zgodnie z art. 994 § 1 K.c.: „Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku”.

Córka dziadka niewątpliwie jest osobą uprawnioną do zachowku po śmierci swojego ojca i ma prawo domagać się od Pani ojca zachowku. Ma na to 5 lat od dnia śmierci swojego ojca.

W mojej ocenie, nie uda się Pani ojcu uniknąć zapłaty zachowku jako takiego, ale może on starać się obniżyć jego wysokość. Pierwszym sposobem obniżenia wysokości zachowku jest wykazanie, że wypłacenie go w wysokości wynikającej z art. 991 K.c. sprzeczne byłoby z zasadami współżycia społecznego.

Zgodnie z art. 5 K.c.: „Nie można czynić ze swego prawa pożytku, który byłby sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony”.

Oczywiście nikt nie zagwarantuje Pani ojcu, że sąd, rozpoznając żądanie zapłaty zachowku, przychyli się do tego stanowiska i zastosuje przepis art. 5 K.c. Jest to bowiem prawo sędziowskie, tj. pozostawione woli i swobodnej ocenie dokonywanej przez skład orzekający w ramach konkretnego przypadku, ale oczywiście warto, aby Pani ojciec skorzystał z tej linii obrony i nie pozostawał bierny w stosunku do żądań finansowych (roszczeń o zachowek).

Sąd Najwyższy już kilkakrotnie potwierdził konieczność uwzględniania w sprawach o zachowek przytoczonego wyżej art. 5 K.c. Stało się tak chociażby w uchwale Sądu Najwyższego – Izby Cywilnej i Administracyjnej z dnia 19 maja 1981 r. (sygn. akt: III CZP 18/81), z tezą, że w sprawie o zachowek nie jest wyłączone obniżenie wysokości należnej z tego tytułu sumy na podstawie art. 5 K.c.

W ostatnim czasie argument ten stał się ponownie podstawą obniżenia przez sąd dochodzonego roszczenia o zachowek. W sprawie prowadzonej przed Sądem Apelacyjnym w Warszawie (sygn. I ACa 286/09) sąd zdecydował, że zasady współżycia społecznego przemawiają za obniżeniem roszczenia o zachowek o połowę w stosunku do regulacji K.c.

Odnotuję, że w literaturze zaprezentowano również stanowisko, zgodnie z którym na podstawie art. 5 K.c. możliwe jest nie tylko obniżenie roszczenia o zachowek, ale nawet całkowite oddalenie powództwa (ze skutkiem trwałym).

Jeżeli siostra Pani mamy wystąpi do sądu z pozwem o zachowek, Pani ojciec może w odpowiedzi na jej pozew żądać jego oddalenia ze względu na postawę córki wobec swojego ojca.

Pani ojciec może wykazywać, że postawa córki Pani dziadka, która od wielu lat nie interesowała się ojcem, nie pomagała mu, nie dbała o niego, nie utrzymywała kontaktów, rażąco zaniedbywała swoje obowiązki rodzinne wobec swojego ojca, powoduje że jej żądanie zapłaty zachowku jest niezgodne z zasadami współżycia społecznego. Może Pani ojciec również wskazać, iż mimo że Pani mama i jej siostra jako dzieci dziadka obie były zobowiązane do pomocy i wspierania dziadka, to tylko Pani mama i ojciec wywiązywali się ze swoich obowiązków rodzinnych względem dziadka.

Jednak należy pamiętać, iż przepis art. 5 K.c. jest stosowany i uwzględniany przez sądy wyjątkowo. W sprawie ważne będę również przyczyny, dla których w rodzinie dziadka wytworzyła się taka, a nie inna sytuacja rodzinna.

Drugim i ostatnim w Pani sprawie sposobem „obrony” przed wypłatą zachowku jest ustalenie, czy dziadek dokonywał za swojego życia darowizn na rzecz swoich dzieci.

Jest to ważne o tyle, że otrzymane przez córkę dziadka darowizny będą obniżały należną jej kwotę zachowku.

Dlatego też, podsumowując powyższe rozważania, stwierdzić należy, że sposobami zmniejszenia zachowku w przedstawionej sprawie są:

  • zaliczenie na poczet zachowków darowizn, jakie zmarły dziadek dokonał na rzecz córki;
  • próba obniżenia zachowku ze względu na zasady współżycia społecznego;

Tak jak już napisałam, raczej nie uda się Pani ojcu uchylić całkowicie od zapłaty zachowku, ale przynajmniej można walczyć o jego obniżenie.

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>


Podobne materiały

Plany pozbawienia zachowku

Tata przepisał mieszkanie dla syna siostry 4 lata temu. Dowiedziałam się od siostry, że reszta rodzeństwa jest wydziedziczona. Rozumiem jednak, że naszym...

Sposób na niepłacenie zachowku

Mam dwie siostry. Ojciec i matka uczynili mnie w testamencie jedynym spadkobiercą (mam po nich odziedziczyć mieszkanie), gdyż siostry kilkadziesiąt...

Darowizny otrzymywane w różnym czasie a rozliczenie z rodziną po śmierci darczyńcy

Babcia dokonała na moją rzecz dwóch darowizn: w 1997 roku darowała mi ziemię, a w 2008 r. dom, mimo że miała dwójkę żyjących dzieci (moją...

Umowa dotycząca kwoty zastępującej roszczenie o zachowek

Babcia zostawiła mi w testamencie mieszkanie, które jest jedyną masą spadkową. Ogłoszenie testamentu już się odbyło, a sprawa o nabycie...

Co można zrobić, aby odsunąć dzieci męża od dziedziczenia?

Mąż ma dwoje dzieci z pierwszego małżeństwa. Kontakt ogranicza się niestety tylko do spraw finansowych. Posiadamy z mężem majątek, na który...

Majątek tylko dla jednego dziecka a zachowek

Moja siostra dostała od rodziców, którzy jeszcze żyją, majątek (mieszkanie) w drodze darowizny. Czy mogę żądać od siostry spłaty połowy majątku?

Darowizna teściów dla żony a zachowek

Rodzice żony żyją. Otrzymała ona od mamy połowę nieruchomości w formie darowizny (9 lat temu). Żona ma brata. Czy darowizna od teściów doliczy się...

Czy mogę się zrzec zachowku na rzecz córki?

Kilka miesięcy temu zmarł mój ojciec. Przysługuje mi zachowek. Nie chcę jednak się o niego starać. Czy mogę się zrzec zachowku na rzecz córki? Jakie...

Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy
wizytówka Zadaj pytanie »