Porady Prawne przez internet

Masz problem związany z zachowkiem?
Opisz swój problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Spłata zachowku po mamie, jak ustrzec się przed spłatą zachowku po tacie?

Autor: Michał Soćko • Opublikowane: 2018-07-13

Moja mama zmarła w 2015 r. i pozostawiła spisany u notariusza testament, w którym powołała mnie do całości spadku. W jego skład wchodzi połowa nieruchomości zabudowanej domem mieszkalnym. Druga połowa należy do mojego ojca, który nadal żyje. Ojciec postanowił zmienić swój testament (w którym uprzednio powołał do spadku moją siostrę) na moją rzecz – w zamian za opiekę i możliwość dożywotniego mieszkania. Ojciec jest w tym domu zameldowany, lecz kilka lat temu opuścił mamę. Obecnie w tym domu mieszka moja siostrzenica i lokatorka. Zameldowana jest również siostra z mężem, lecz przebywają od kilkunastu lat za granicą. Obok posesji swój dom posiada siostra, lecz go wynajmuje. Testament po mamie nie został otwarty, gdyż ojciec nie chciał się na to zgodzić i musiałam odwołać wizytę u notariusza. Ojciec nalega, żeby mu pomoc, lecz nie mając pewności, że będziemy w tym domu mogli zamieszkać bez lokatorów i osób zameldowanych, wahamy się. W jaki sposób załatwić sprawę spadku po mamie i darowiznę ojca jego części spadku oraz spłatę 1/4 wartości nieruchomości siostrze w kwocie 120 tys. zł, aby siostra już nie mogła się upominać o zachowek, tak po mamie, jak i po ojcu w razie jego śmierci? Czy otwarcie testamentu w sądzie jest korzystniejsze w tej sytuacji, czy też lepiej to przeprowadzić u notariusza? Zaznaczam, że przyjazd siostry na rozprawę może być utrudniony.

Na początek wyjaśnię, że nie jest konieczna wola Pani ojca co do otwarcia, ogłoszenia i stwierdzenia nabycia spadku z testamentu po Pani mamie. Jedyne, co musi Pani zrobić, to taki wniosek skierować do sądu (nie do notariusza) i wskazać oczywiście wszystkich uczestników takiego postępowania (podać ich adres zamieszkania oraz akty urodzenia i małżeństwa). Sąd w tym postępowaniu nie wymaga stawiennictwa wszystkich, ale sprawdza, czy każdy ze spadkobierców ustawowych został prawidłowo wezwany na rozprawę. Jest więc pewien sposób na spadkobierców, którzy nie chcą się dobrowolnie stawić u notariusza.

Co do otwarcia, ogłoszenia i stwierdzenia nabycia spadku, jak już wspominałem, korzystniejsze będzie przeprowadzenie tej sprawy w sądzie. Sąd nie będzie pytał, czy Pani siostra może się stawić, a będzie jedynie sprawdzał, czy Pani siostra została należycie zawiadomiona.

Co do zachowku po Pani mamie, niewątpliwie będzie musiała Pani go zapłacić, chyba że Pani siostra również otrzymała od Pani mamy jakiś majątek albo w formie darowizny, zapisu bądź w innej formie. Jeżeli nie, to Pani siostra może żądać od Pani zachowku. Zgodnie bowiem z art. 991 Kodeksu cywilnego (K.c.):

„§ 1. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

§ 2. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.”

Zatem Pani siostra może żądać połowy tego, co dziedziczyłaby, gdyby nie został sporządzony testament. Oczywiście zachowek ma być wypłacony w środkach pieniężnych. Jeżeli zaś dojdzie do porozumienia co do kwoty, powinna Pani sporządzić ugodę z siostrą, że zrzeka się wszelkich roszczeń w stosunku do Pani z tytułu zachowku po mamie.

W praktyce często bywa tak, że osoby najpierw otrzymują określoną kwotę, a potem przed sądem żądają więcej, powyższa ugoda powinna załatwić przyszłe roszczenia w tym zakresie.

Co do uregulowania kwestii spadku po ojcu, to musiałbym mieć jasność, czy już za życia ma Pani przejąć jego majątek, czy też ma być on Pani przepisany w formie testamentu. Dla Pani najlepiej jest nabyć część po ojcu już za jego życia, ale nie drogą darowizny, gdyż od darowizny siostrze będzie musiała Pani zapłacić zachowek. Lepszym sposobem dla zapewnienia ojcu dożywotniej opieki i uniknięcia zapłaty siostrze zachowku jest zawarcie z ojcem umowy dożywocia. Oczywiście dotyczy to jedynie nieruchomości lub udziału w nieruchomości.

Umowa dożywocia jest najlepszym sposobem, żeby uchronić się przez wypłatą ewentualnego zachowku.

Według art. 908 § 1 K.c. – jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie (umowa o dożywocie), powinien on, w braku odmiennej umowy, przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

Stosownie do art. 908 § 2 K.c.: jeżeli w umowie o dożywocie nabywca nieruchomości zobowiązał się obciążyć ją na rzecz zbywcy użytkowaniem, którego wykonywanie jest ograniczone do części nieruchomości, służebnością mieszkania lub inną służebnością osobistą albo spełniać powtarzające się świadczenia w pieniądzach lub w rzeczach oznaczonych co do gatunku, użytkowanie, służebność osobista oraz uprawnienie do powtarzających się świadczeń należą do treści prawa dożywocia.

Jak więc wynika z przepisów, w zamian za przeniesienie na Pani rzecz własności nieruchomości zobowiąże się Pani do opieki nad ojcem, dostarczania mu środków utrzymania, mieszkania itp.

Z przepisów Kodeksu cywilnego wynika, że strony umowy dożywocia mogą swobodnie kształtować treść obowiązków nakładanych na nabywcę nieruchomości w związku z umową dożywocia. W takiej umowie strony same określają, co należy rozumieć pod pojęciem dożywotniego utrzymania. Dopiero w braku postanowień umownych ważne są obowiązki określone w art. 908 K.c.

Umowa dożywocia nie jest bezpłatnym przysporzeniem (darowizną) i dlatego, jeżeli zostanie zawarta, Pani siostra nie będzie mogło żądać zachowku od wartości nieruchomości zbytej na rzecz Pani tą umową (tak jakby to miało miejsce w przypadku darowizny czy dziedziczenia testamentowego).

Wartości nieruchomości przeniesionej przez spadkodawcę na nabywcę w zamian za dożywotnie utrzymanie, tj. wykonywanie umowy dożywocia, nie dolicza się do substratu zachowku. Dożywocie jest umową wzajemną i odpłatną, i również przy liberalnym pojmowaniu darowizny w rozumieniu przepisów o zachowku nie może ona mieć znaczenia z tego punktu widzenia. Tak też stwierdził Sąd Apelacyjny w Warszawie w uzasadnieniu wyroku z 19 lipca 2006 r. (VI ACa 99/2006).

Nawet w razie obiektywnej niewspółmierności świadczeń nie ma tutaj częściowej darowizny (Z. Policzkiewicz-Zawadzka, Umowa o dożywocie, Warszawa 1971, s. 56 i n.; Z. Radwański, [w:] System Prawa Prywatnego, t. 8, Prawo zobowiązań. Część ogólna, Warszawa 2004, s. 618; odmiennie: J. Hubert, Darowizna połączona z dożywociem, PN 1948, t. 1, s. 451-452; J. Korzonek, glosa do orzeczenia SN z 28 czerwca 1945 r., C I 5/45, PiP 1946, nr 5-6, s. 185; W. Hans, Dożywocie w nowym kodeksie cywilnym, NP 1965, nr 4, s. 377).

Zawarcie umowy dożywocia jest najlepszym sposobem na uniknięcie zapłaty zachowku po śmierci Pani ojca. Po spisaniu umowy dożywocia nie będzie Pani musiała płacić zachowku na rzecz siostry, oczywiście od części ojca.

Co do zameldowania i zamieszkania rodziny w domu, niestety będzie musiała Pani zażądać opuszczenia przez nich nieruchomości, a w razie odmowy wnieść sprawę o eksmisję.

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>


Podobne materiały

Dwie darowizny notarialne i jedna bez potwierdzenia a zachowek

W 2007 roku darowizną notarialną rodzice podarowali bratu dom, w którym zamieszkuje ze swoją rodziną. Mnie, córce, rodzice podarowali mieszkanie, gdzie...

Z testamentu dziedziczy siostrzenica, komu należy się zachowek?

Siostra mojej mamy (bezdzietna panna) na mocy testamentu powołała mnie do całości spadku. Rodzice cioci już nie żyją. Przy życiu pozostało jej rodzeństwo...

Zachowek dla dzieci z pierwszego małżeństwa, kiedy się należy?

Mój mąż po śmierci swojego ojca darował swojej matce cały odziedziczony po nim ustawowo spadek. Jego matka w testamencie zapisała synowej, czyli mnie,...

Roszczenia majątkowe syna jeszcze za życia rodzica, czy uzasadnione?

Wychowała mnie babcia, która następnie darowała mi swoje mieszkanie. Obecnie babcia ma 80 lat i ze względu na pogarszający się stan jej zdrowia...

Spadkobierca testamentowy nie dożył otwarcia spadku, co z zachowkiem?

Początkiem tego roku, w odstępie dwóch miesięcy zmarli moi dziadkowie. Oboje w 2004 r. spisali testamenty, dzieląc w nich po połowie swój...

Niezrealizowana obietnica brata spłaty z gospodarstwa rolnego

Przed laty, kiedy rodzice przechodzili na emeryturę, gospodarstwo rolne zostało przekazane bratu (przepisy nie przewidywały możliwości przeniesienia prawa na...

Testament ojca z zapisem wszystkiego dla siostry a zachowek dla pozostałych

Rodzice byli rozwiedzeni. Pół domu otrzymałam w darowiźnie od mamy. Tata ożenił się po raz drugi, zamieszkał w Niemczech. Niedawno zmarł,...

Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy
wizytówka Zadaj pytanie »