Porady Prawne przez internet

Masz problem ze spadkiem?
Opisz swój problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Termin odrzucenia spadku

Autor: Marta Pankiewicz • Opublikowane: 2013-11-25

Mój ojciec zmarł 20 marca. 1 kwietnia odrzuciłam spadek aktem notarialnym. Jednak dopiero po kilku tygodniach dowiedziałam się, że powinnam to zrobić także w imieniu swojej niepełnoletniej córki. 20 sierpnia złożyłam do sądu wymagany wniosek o zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka. Sąd wyraził zgodę 16 października, postanowienie stało się prawomocne 13 listopada. Następnie udałam się do notariusza i odrzuciłam spadek w imieniu córki. Teraz jednak otrzymałam pismo z sądu (innego), przed którym toczy się postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, zobowiązujące mnie do określenia, „czy wobec złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu małoletniej córki będę wnosiła o uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku”. Co zrobić? Czy mogę się powołać na nieznajomość prawa i długie terminy rozpraw?

Opisany przez Panią problem jest niestety dość częsty, a jednak mimo to dotychczas* ustawodawca nie wypracował w tej kwestii satysfakcjonującego rozwiązania. Wskażę Pani hipotetyczne możliwości działania, choć z uwagi na brak uregulowań prawnych w tym zakresie (luka prawna) trudno mi odpowiedzieć, czy działania te będą skuteczne. Sąd trzymający się ściśle litery prawa niestety może nie poprzeć takiej argumentacji. Stosunkowo skomplikowane nazewnictwo może uczynić niniejsze wyjaśnienia mało czytelnymi, stąd gdyby jakaś kwestia okazała się niejasna, postaram się dodatkowo uzupełnić wypowiedź.

Złożyła Pani wniosek do sądu o zezwolenie na dokonanie czynności w imieniu małoletniej córki w terminie sześciomiesięcznym, przewidzianym dla czynności odrzucenia spadku. Problem w tym, że postanowienie w tym przedmiocie wydano już po upływie terminu odrzucenia spadku, a na to już nie miała Pani wpływu. Następnie na podstawie prawomocnego postanowienia sądu złożyła Pani oświadczenie notarialne o odrzuceniu spadku w imieniu córki. Obecna sytuacja jest zatem taka, że zgodnie z interpretacją sądu złożone oświadczenie o odrzuceniu spadku – mimo że w formie aktu notarialnego – jako złożone po terminie jest bezskuteczne, a Pani małoletnia córka dziedziczy po swoim dziadku (z dobrodziejstwem inwentarza, zob. art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego, w skrócie K.c.).

Otóż widzę trzy drogi postępowania:

  1. Córka dziedziczy, gdy nie podejmie Pani obecnie żądnych czynności lub czynności wskazane w pkt 2 i 3 nie przyniosą pozytywnych rezultatów. Na marginesie wskazuję, że dziedziczenie z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1031 § 2 K.c.) oznacza, że ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do „stanu czynnego spadku” według wysokości swego udziału.
  2. Córka nie dziedziczy, gdy sąd (moim zdaniem właściwe będą sąd spadku lub sąd Pani miejsca zamieszkania, ale szybciej będzie, jeśli będzie to sąd spadku) przyjmie Pani argumenty i zatwierdzi Pani oświadczenie o uchyleniu od niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu córki, według przedstawionej dalej procedury. Co do postępowania, które toczy się aktualnie – należy wnioskować o jego zawieszenie do czasu wydania rozstrzygnięcia przez sąd w zakresie Pani oświadczenia. Jeśli sąd nie zawiesi postępowania, to prawomocne postanowienie uwzględniające Pani wniosek jest podstawą zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po przeprowadzeniu rozprawy (art. 690 Kodeksu postępowania cywilnego, w skrócie: K.p.c.).
  3. Córka nie dziedziczy – można spotkać pogląd, że oświadczenie zostało złożone ważnie i w terminie, gdyż czynność polegająca na złożeniu przez Panią wniosku o wyrażenie zgody przerwała bieg terminu sześciomiesięcznego jako czynność zmierzająca bezpośrednio do jego dokonania, tak jak to ma miejsce przy instytucji przedawnienia (rt.. 123 K.c.). Z uwagi na brak orzecznictwa w tym zakresie zalecam ostrożność, nie wiem, jakie byłoby stanowisko sądu wobec takiej teorii.

Najbardziej zgodny z powszechnymi poglądami będzie, jak przypuszczam, wariant opisany w pkt 2, o który obecnie pyta Panią sąd, gdyż faktycznie doszło do przekroczenia terminu do złożenia oświadczenia woli co do odrzucenia spadku w imieniu córki. Aby cofnąć upływ tego terminu do ważnego złożenia oświadczenia, konieczna jest specjalna procedura polegająca na:

  1. złożeniu przez Panią pisemnego oświadczenia o uchyleniu się przez Panią od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu córki;
  2. jednoczesnym złożeniu oświadczenia w przedmiocie odrzucenia spadku w imieniu córki z dołączonym zezwoleniem sądu rodzinnego;
  3. złożeniu wniosku do sądu spadku o zatwierdzenie oświadczenia z pkt 1. 

Instytucję uchylenia się od skutków prawnych złożenia bądź niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku reguluje art. 1019 K.c.:

„§ 1. Jeżeli oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku zostało złożone pod wpływem błędu lub groźby, stosuje się przepisy o wadach oświadczenia woli z następującymi zmianami:

1) uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia powinno nastąpić przed sądem;

2) spadkobierca powinien jednocześnie oświadczyć, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca.

§ 2. Spadkobierca, który pod wpływem błędu lub groźby nie złożył żadnego oświadczenia w terminie, może w powyższy sposób uchylić się od skutków prawnych niezachowania terminu.

§ 3. Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku wymaga zatwierdzenia przez sąd”.

Zgodnie z orzecznictwem sadowym (postanowienie z dnia 30 czerwca 2005 r., IV CK 799/04) podstawę uchylenia się przez spadkobiercę od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku może stanowić błąd prawnie doniosły (art. 1019 § 2 w związku z art. 84 § 1 zdanie pierwsze i § 2 K.c.). Błędem takim nie jest nieznajomość przedmiotu spadku pozostająca w związku przyczynowym z niedołożeniem przez spadkobiercę należytej staranności w ustalaniu rzeczywistego stanu majątku spadkowego.

Największym problemem w Pani sytuacji jest wykazanie, że zaistniały przesłanki określone w treści przepisu, to znaczy, że nie złożyła Pani oświadczenia w terminie ustawowym pod wpływem błędu i że błąd ten był istotny, ale nie został wywołany Pani niestarannością. Nie może się Pani zatem powoływać na okoliczności takie jak nieznajomość prawa. Dodatkowo ten argument może być uznany za niewiarygodny z uwagi na fakt, że odrzuciła Pani „swój” spadek w formie aktu notarialnego: przypuszczalnie w jego treści znajduje się zapis, że notariusz pouczył Panią o skutkach prawnych dokonywanej czynności, w szczególności art. 1020 K.c – odrzucający spadek traktowany jest tak, „jakby nie dożył spadku” – działa to na Pani niekorzyść. Długie terminy rozpraw to też zły pomysł, gdyż sąd może zapytać, czemu nie poszła Pani do sądu zaraz po złożeniu oświadczenia u notariusza, zakładając z góry, że miała już Pani wtedy wiedzę konieczną do złożenia oświadczenia.

W mojej ocenie nacisk należałoby położyć na błąd w rozumieniu art. 1019 § 2 w związku z art. 84 K.c., polegający na tym, że uważała Pani, że złożenie wniosku do sądu o wydanie zezwolenia na dokonanie przez Panią złożenia oświadczenia w imieniu małoletniej córki w zakreślonym terminie sześciu miesięcy powoduje zachowanie tego terminu, gdyż nie mogłaby Pani ważnie dokonać tej czynności bez zgody sądu opiekuńczego. Może Pani też wskazywać, że myślała Pani, że gdyby termin był przekroczony, to sąd nie udzieliłby Pani zezwolenia na dokonanie czynności, gdyż w sytuacji, gdy oświadczenie o odrzuceniu spadku nie zostanie złożone, spadek nabywa się automatycznie z mocy prawa. Termin do złożenia oświadczenia musiał być w Pani ocenie zachowany, gdyż sąd wydał Pani zezwolenie, a następnie notariusz odebrał od Pani oświadczenie. Proszę więc argumentować, że nie wie Pani, jaki błąd zaistniał i z czyjej winy, ale jest to błąd prawnie doniosły uzasadniający złożenie oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia woli co do odrzucenia spadku w imieniu córki. Proszę powołać się ponadto na konstytucyjną zasadę zaufania obywatela do państwa.

Sąd rozstrzygnie, czy w Pani sytuacji zaistniały błąd „jest usprawiedliwiony okolicznościami sprawy” oraz nie wynika z braku dołożenia należytej staranności. Podstawę tezy o niedołożeniu należytej staranności powinna stanowić ocena uwzględniająca konkretne okoliczności sprawy, nieodzowne do ustalenia, jakich aktów staranności można było wymagać od strony.

W odpowiedzi na pismo z sądu może Pani napisać, że:

  1. ma Pani zamiar wnieść sprawę o zatwierdzenie przez sąd uchylenia się przez Panią od niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku w terminie i prosi Pani o zawieszenie obecnej sprawy do czasu zakończenia Pani postępowania – nie wiem, czy sąd uwierzy Pani na słowo, względnie – czy zawiesi sprawę, czy pociągnie ją dalej.
  2. z uwagi na powyższy zamiar wnosi Pani o zawieszenie bieżącej sprawy oraz zobowiązuje się Pani w terminie np. 14 dni do założenia sprawy i przesłania do sądu kopii wniosku. W ten sposób jest szansa, że sąd zawiesi postępowanie.
  3. ewentualnie może Pani wysłać razem oba pisma, to jest założyć sprawę o uchylenie się od niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku w terminie i napisać pismo z informacją, że właśnie Pani składa wniosek (kopia wniosku) z wnioskiem o zawieszenie – byle w terminie zakreślonym przez sąd (data nadania na poczcie państwowej).
  4. nie wnosi Pani sprawy o uchylenie od skutków prawnych.
 
 
* Stan prawny z dnia 7 listopada 2011 r.

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>


Podobne materiały

Uniemożliwianie dostępu do odziedziczonego domu przez drugiego współwłaściciela

Przejęcie spadku po moim ojcu nastąpiło dwa miesiące temu. Mój udział w domu wynosi 1/4, reszta należy do innej osoby. Mimo że jesteśmy...

Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego

Sąd rodzinny wyraził zgodę opiekunce prawnej na odrzucenie w imieniu małoletniego dziecka spadku po ojcu, który miał same długi. Dokument...

Termin zgłoszenia spadku do US

Nabyłem w 2010 r. spadek po dziadku (nieruchomość o wartości 132 000 zł). Sąd stwierdził nabycie spadku na podstawie testamentu notarialnego. Nie zgłosiłem...

Odrzucenie spadku przez nieletnie dzieci

Mój ojciec zmarł pięć miesięcy temu, jednak nie otrzymałam jeszcze zezwolenia sądu na odrzucenie spadku przez nieletnie dzieci . Czy...

Zwrot nakładów na rzecz spadkodawcy

Miesiąc temu zmarł mój ojciec. Pozostawił testament notarialny z 2000 r., w którym powołał do całości spadku swojego wnuka (mojego bratanka)....

Rezygnacja ze spadku

Zmarła siostra mojego ojca; miała męża i syna. Jej syn zrzekł się dziedziczenia. Mój ojciec chciałby także zrezygnować ze spadku ,...

Niechciany spadek

Moje pytanie dotyczy niechcianego spadku . Niedawno zmarł mój ojciec. Spadkobiercy to ja oraz dwoje dzieci ojca z drugiego małżeństwa (ja...

Od jakiego momentu zaczyna biec okres, w którym można odrzucić spadek?

Krewna mojej żony zmarła 1,5 roku temu. Najprawdopodobniej zostawiła sporo długi, więc żona notarialnie odrzuciła spadek. Naszych dzieci (dorosłe córki,...

Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy
wizytówka Zadaj pytanie »