Porady Prawne przez internet

Masz problem związany z zachowkiem?
Opisz swój problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Wydziedziczenie w testamencie a zachowek

Autor: Janusz Polanowski • Opublikowane: 2021-02-19

Po śmierci taty siostra mnie i mamie darowała cześć jej przynależącą. W swoim testamencie mama wydziedziczyła siostrę i jej zstępnych z powodu rażącego zaniedbywania przez okres kilkunastu lat. Treść testamentu została sporządzona przez notariusza. Gdy mama zmarła, siostra domaga się zachowku, twierdząc, że gdy pójdziemy do sądu, sprawę wygra na 100% i jeszcze może obciążyć mnie kosztami sądowymi. Czy sprawa rzeczywiście jest dla mnie przegrana, czy bazując na zapisie wydziedziczenia w testamencie zachowek może jej zostać nieprzyznany? 

Masz podobny problem? Kliknij tutaj i zadaj pytanie.

Wydziedziczenie w testamencie a zachowek

Oczywiście, wolno wierzyć w dowolne treści – również w te, które przedstawiła Pani siostra w związku ze śmiercią Pań mamy (oraz treścią jej testamentu). Pani wolno dać wiarę słowom swej siostry – jak również wolno Pani mieć własne zdanie (z uwzględnieniem dla wyrażonej w testamencie woli spadkodawczyni). Proponuję opracować realistyczną strategię działania, biorąc pod uwagę przepisy prawne.

Testament i uregulowanie spadku w rodzinie

Materialne (czyli merytoryczne) prawo spadkowe uregulowano głównie w ostatniej księdze Kodeksu cywilnego (skrótowo: K.c.) – zaczynając od art. 922 K.c. (w którym zawarto ustawowe określenie spadku). Załatwianie „spraw spadkowych” uregulowano w art. 627 i następnych Kodeksu postępowania cywilnego (skrótowo: K.p.c.); sporządzania przez notariuszy aktów poświadczenia dziedziczenia dotyczy art. 95a i następne Prawa o notariacie – jednak uwidoczniony spór między Paniami niemalże wyklucza sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia.

Należy zwrócić uwagę na aspekt prawnokarny, związany z art. 231 Kodeksu karnego. Notariusz, sporządzając dokumenty, odbiera oświadczenia, które są składane pod rygorem odpowiedzialności karnej (za składanie fałszywych zeznań). Podobnie sytuacja przedstawia się z drogą sądową (dotyczącą stwierdzenia nabycia spadku); chodzi o treść art. 671 K.p.c.:

„§ 1. Za dowód, że nie ma innych spadkobierców, może być przyjęte zapewnienie złożone przez zgłaszającego się spadkobiercę.

§ 2. W zapewnieniu zgłaszający się powinien złożyć oświadczenie co do wszystkiego, co mu jest wiadome:

1) o istnieniu lub nieistnieniu osób, które wyłączałyby znanych spadkobierców od dziedziczenia lub dziedziczyłyby wraz z nimi;

2) o testamentach spadkodawcy.

§ 3. Pod względem skutków karnych zapewnienie jest równoznaczne ze złożeniem zeznań pod przyrzeczeniem, o czym sędzia powinien uprzedzić składającego zapewnienie”.

Zatajenie wiedzy o testamencie jest prawnie zakazane. Testament trzeba przedstawić sądowi.

Gdyby ktoś (w przypadku jakiegokolwiek spadkobrania) zataił testament, w którym jedno z dzieci oraz zstępni wydziedziczonego dziecka spadkodawcy zostali wydziedziczeni, to warto rozważyć skutki bezprawnego zatajenia testamentu w zakresie samego prawa cywilnego.

Wydziedziczenie w testamencie

Wydziedziczenie (uregulowane w art. 1008 i następnych K.c.) wprost oznacza pozbawienie prawa do zachowku (uregulowanego w art. 991 i następnych K.c.). Skoro wydziedziczenie skutkuje pozbawieniem prawa do zachowku, to tym samym skutkuje wyłączeniem wydziedziczonego człowieka od dziedziczenia. Zatajenie testamentu przed sądem (lub notariuszem) skutkowałoby więc w praktyce dziedziczeniem ustawowym (art. 931 i następne K.c.) – a nie dziedziczeniem testamentowym (art. 941 i następne K.c.); miałoby to związek z (ustanowioną w art. 926 K.c.) regułą pierwszeństwa dziedziczenia testamentowego przed dziedziczeniem ustawowym. W przypadku dwójki dzieci spadkodawcy, który zmarł jako człowiek stanu wolnego (np. jako wdowa/wdowiec) – sam art. 931 K.c. wskazuje na dziedziczenie „po równo” (czyli udziały każdego dziecka spadkodawcy w spadku wynosiłyby 1/2); nawet bez dokonywania obliczeń, da się zauważyć znaczną różnicę wartości ekonomicznej między dziedziczeniem ustawowym a zachowkiem – jeszcze większa dysproporcja jest między dziedziczeniem testamentowym a sytuacją z prawnie skutecznym wydziedziczeniem.

Dziedziczenie ustawowe często wiąże się z brakiem roszczeń z tytułu zachowku – jednak nie zawsze; jeżeli spadkodawca dokonał znaczniej wartości darowizn – chodzi o umowy darowizny (art. 888 i następne K.c.) – to w grę może wchodzić specyficzny wariant roszczenia z tytułu zachowku, czyli roszczenie o uzupełnienie zachowku (art. 991 K.c. w związku z art. 1000 K.c.). Pani nie wspomniała o o znacznej wartości darowiznach, dokonywanych przez Pań mamę, ale warto mieć na uwadze także ten aspekt.

Obowiązek ujawnienia testamentu

Obowiązkiem prawnym mających wiedzę o testamencie osób (np. dzieci spadkodawcy) jest testament ujawnić lub wskazać dotyczące testamentu istotne informacje (np. oznaczenie aktu notarialnego z treścią testamentu, by ułatwić pozyskanie odpisu właściwego aktu notarialnego). Pani obowiązkiem w zaistniałej sytuacji jest testament ujawnić; wykluczone jest zwolnienie z tego obowiązku prawnego przez jakąkolwiek osobę prywatną (np. przez Pani siostrę lub przez prawnika usługowego). Odwlekanie ogłoszenia testamentu (czyli prawnie uregulowanej czynności, dokonywanej przed sądem lub przez notariusza) może wywołać skutki w zakresie przedawnienia roszczenia z tytułu zachowku (o ile takie roszczenie przysługuje); chodzi o to, że bieg (aktualnie pięcioletniego) okresu przedawnienia roszczenia z tytułu zachowku zaczyna się (w przypadku dziedziczenia testamentowego) od ogłoszenia testamentu.

Zasadność wydziedziczenia

Pani zna sytuację. Proponuję rozważyć, czy wydziedziczenie Pani siostry było zasadne; przydać się może zestawienie przesłanek wydziedziczenia (art. 1008 K.c.) – zwłaszcza przesłanek w testamencie wskazanych – z sytuacją. W przypadku sporu prawnego sąd ocenia, czy zachowek przysługuje; sąd nie przyznaje zachowku. Wolno kwestionować testament (w tym wydziedziczenie jej) na drodze sądowej; zapewne byłoby to droższe od przekonania drugiej strony do swych racji.

Strona przegrywająca sprawę cywilną może być zobowiązana do zwrotu kosztów stronie wygrywającej (art. 98 i następne K.p.c.); jednakże uznanie powództwa przez pozwanego w jego pierwszej czynności (np. w odpowiedzi na pozew) może pozwolić pozwanemu nawet na uzyskanie kosztów na swą rzecz od powoda (przynajmniej warto o to zawnioskować, jeśli uznaje się powództwo).

W różnego rodzaju postępowaniach ważna jest odpowiednia aktywność (np.: przedstawienie swego stanowiska lub polemizowanie z twierdzeniami przeciwnymi); proponuję bardzo poważnie traktować art. 230 K.p.c. („Gdy strona nie wypowie się co do twierdzeń strony przeciwnej o faktach, sąd, mając na uwadze wyniki całej rozprawy, może fakty te uznać za przyznane”.). Duże znaczenie (zwłaszcza w sprawach rzeczywiście spornych) mają dowody; chodzi (między innymi) o prawny obowiązek wykazania faktów (okoliczności), z których wywodzie się skutki prawne (art. 6 K.c., art. 232 K.p.c.). Dowody – np. dowody z dokumentu (art. 244 i następne K.c., art. 74 K.c.) lub dowody z zeznań – mogą dotyczyć sytuacji przeszłych; szczególnie dotyczących przesłanek wydziedziczenia.

Warto zwrócić uwagę na to, że dość trudno jest prawnie skutecznie wydziedziczyć dziecko niepełnoletnie; ewentualnie także w takich przypadkach spór może zostać rozstrzygnięty przez sąd. Dziecku niepełnoletniemu (np. wnuczęciu) może przysługiwać wyższy zachowek, niż przysługiwałby pełnoletniej osobie wydziedziczonej (z uwagi na zestawienie ułamków z art. 991 K.c.).

Wyrażam nadzieję na to, że ta odpowiedź pomoże Pani podjąć oraz właściwie realizować dobre decyzje w związku ze śmiercią Pań mamy.

Jeśli masz podobny problem prawny, zadaj pytanie naszemu prawnikowi (przygotowujemy też pisma) – link do formularza z indywidualną pomocą prawną »


Indywidualne Porady Prawne

Masz problem z zachowkiem?
Opisz swój problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)
Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy

Zapytaj prawnika

Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje!
Wycenę wyślemy do 1 godziny
Zadaj pytanie »

eporady24.pl

prawo-budowlane.info

odpowiedziprawne.pl

Szukamy prawnika »

oryginalne poduszki