Porady Prawne przez internet

Masz problem związany z testamentem?
Opisz swój problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Wydziedziczenie w znaczeniu ustawowym

Autor: Tomasz Krupiński • Opublikowane: 2014-03-04

Moja matka zmarła niedawno, pozostawiwszy testament, w którym mnie wydziedziczyła. Powodem był rzekomy brak kontaktu – mam jednak dowody na to, że utrzymywaliśmy kontakt, a to, że był słaby, wynikało z utrudniania spotkań przez mojego przyrodniego brata (syna matki z drugiego małżeństwa). Chciałbym unieważnić ten zapis w testamencie. Jak to zrobić? Jaka ustawa reguluje kwestię wydziedziczenia?

Z Pana relacji wynika, że Pańska matka sporządziła testament, w którym wydziedziczyła Pana z powodu rzekomego braku kontaktu z nią. Pan chciałby podważyć wzmiankę o wydziedziczeniu z testamentu jako bezpodstawną.

Na samym początku należy zaznaczyć, że w systemie prawa polskiego każdy spadkobierca (testamentowy i ustawowy) bezwzględnie musi legitymować się określonym tytułem powołania do spadku. Brak takiego tytułu automatycznie przesądza bowiem o braku zdolności do dziedziczenia po danym spadkodawcy. Jednakże na samo powstanie tytułu i jego istnienie może wpływać szereg okoliczności o bardzo różnym charakterze prawnym i mechanizmie działania. Można je podzielić na trzy główne grupy:

  1. zależne od woli spadkodawcy (wydziedziczenie, testament negatywny);
  2. zależne od woli uprawnionego (odrzucenie spadku, zrzeczenie się dziedziczenia);
  3. wywołujące skutki prawne z mocy orzeczenia sądu (niegodność dziedziczenia).

Wydziedziczenie w pojęciu ścisłym, wynikającym z Kodeksu cywilnego (dalej – K.c.), oznacza sytuację, w której osoba uprawniona do otrzymania należnego jej zachowku zostaje pozbawiona przez spadkodawcę możliwości jego otrzymania. Natomiast w potocznym rozumieniu wydziedziczenie to taki przypadek, kiedy z woli spadkodawcy jego ustawowy spadkobierca zostaje pozbawiony spadku i w ten sposób nie dochodzi do dziedziczenia. Takie wydziedziczenie nie pozbawia jednak zachowku.

Nie podaje Pan, jakie dokładnie oświadczenie dotyczące wydziedziczenia zostało złożone w testamencie, dlatego warto byłoby załączyć tekst testamentu, w którego jest Pan posiadaniu (odpis testamentu powinien Pan otrzymać wraz z wezwaniem na sprawę sądową).

Należy jednak zaznaczyć, że z wydziedziczeniem w znaczeniu potocznym spotkamy się w każdym przypadku sporządzenia przez spadkodawcę ważnego testamentu, w którym nie powoła on do dziedziczenia wszystkich osób, które w przypadku braku testamentu doszłyby do dziedziczenia (spadkobierców ustawowych).

Jak wskazałem powyżej – w treści testamentu spadkodawca może określić wybrane przez siebie osoby jako swoich spadkobierców. Wówczas spadkobiercy wyznaczeni ustawowo, niewymienieni w testamencie, nie otrzymują spadku, lecz zachowują prawo do otrzymania zachowku. Jest to sytuacja często spotykana. Służy przede wszystkim powołaniu do spadku osób spoza kręgu spadkobierców ustawowych lub uregulowaniu sytuacji majątkowej spadkobierców po śmierci spadkodawcy (poprzez wskazanie, komu mają przypaść poszczególne składniki majątku zmarłego).

Taki sposób „wydziedziczenia” może nastąpić poprzez wskazanie w treści testamentu, że wyłącza się daną osobę od dziedziczenia. Wydziedziczenie nastąpi również wtedy, gdy bez wyraźnego podkreślania, kto zostaje pozbawiony spadku, osoba sporządzająca testament poda, kogo wyznacza na swojego spadkobiercę. Jeżeli z treści testamentu w sposób niewątpliwy wynika, że spadkodawca rozporządził całym swoim majątkiem na rzecz osób tam wskazanych, nie istnieje potrzeba dodatkowego podkreślania, że spadkobiercy ustawowi, niewymienieni w testamencie, nie otrzymują spadku.

Przyjmuje się, że treść testamentu może sprowadzać się jedynie do wskazania, kto ma zostać wyłączony od dziedziczenia. Taki testament nazywany jest testamentem negatywnym. Sporządzając testament negatywny, należy pamiętać o kolejności dziedziczenia: jeżeli spadkodawca wydziedziczy pierwszego w kolejności spadkobiercę ustawowego, dziedziczą następni. Jeżeli wydziedziczy wszystkich – do spadku dochodzi Skarb Państwa.

Najprawdopodobniej w Pańskim przypadku mamy do czynienia z wydziedziczeniem w znaczeniu ustawowym. Ustawodawca wskazał w treści art. 1008 K.c., w jakich sytuacjach spadkodawca może w testamencie pozbawić swoich zstępnych (dzieci, wnuki, prawnuki itd.), małżonka i rodziców zachowku. Są to przypadki, gdy jedna z tych osób:

  1. wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
  2. dopuściła się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
  3. uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Te trzy sytuacje tworzą zamknięty katalog możliwości wydziedziczenia w znaczeniu ustawowym – pozbawienia zarówno spadku, jak i zachowku.

Uporczywe postępowanie wbrew woli spadkodawcy, w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego oznacza prowadzenie wbrew woli spadkodawcy nagannego trybu życia (przykładowo: alkoholizm, narkomania). Należy podkreślić, że ustawową przyczyną wydziedziczenia jest postępowanie wbrew woli spadkodawcy i w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego w sposób uporczywy. Przesłanka ta jest spełniona, gdy zachowanie wydziedziczonego jest długotrwałe albo dopuszcza się on nagannych zachowań wielokrotnie. Zdarzenie o charakterze jednorazowym czy stany krótkotrwałe nie uzasadniają wydziedziczenia spadkobiercy.

W pojęciu uporczywego zaniedbywania wobec spadkodawcy obowiązków rodzinnych (np. obowiązków alimentacyjnych czy obowiązku opieki nad spadkodawcą) mieści się również takie zachowanie, które prowadzi do faktycznego zerwania kontaktów rodzinnych i ustania więzi uczuciowej, normalnej w stosunkach rodzinnych (tak: wyrok Sądu Najwyższego – Izby Cywilnej z dnia 7 listopada 2002 r., II CKN 1397/2000). Co do pojęcia „uporczywości” – zostało ono wyjaśnione powyżej.

Jednak długotrwałe niedopełnienie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych musi być spowodowane okolicznościami, które leżą po stronie spadkobiercy (tak: wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 16 listopada 2007 r., VI ACa 768/2007). Jak wynika z Pańskiej relacji, ma Pan dowody na to, że próbował się Pan spotykać z matką, utrzymywać z nią kontakt, jednak Pański przyrodni brat to uniemożliwiał).

Ponadto spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli przebaczył mu dokonane przewinienie (art. 1010 K.c.). Przebaczenie jest uzewnętrznieniem woli spadkodawcy dokonanym w jakiejkolwiek formie, niekoniecznie pisemnej. Nie jest konieczne, aby spadkodawca w chwili przebaczenia miał pełną zdolność do czynności prawnych, ale przebaczając, musi on jednak działać z dostatecznym rozeznaniem. Dowód przebaczenia spoczywa na wydziedziczonym.

Ważne jest, że przyczyna wydziedziczenia spadkobiercy uprawnionego do zachowku powinna wynikać wprost z treści testamentu (art. 1009 K.c.). Innymi słowy, aby wydziedziczenie było skuteczne, konieczne jest wyraźne wskazanie w testamencie jednej z przyczyn z art. 1008 K.c., najlepiej wraz z jej uszczegółowieniem i uzasadnieniem.

Spadkodawca musi wskazać w treści testamentu w sposób wyraźny, że wydziedzicza danego spadkobiercę, oraz podać przyczynę, dla której to zrobił. Od wskazania przyczyny może zależeć rozróżnienie, czy poprzez zawarte w testamencie słowa „wydziedziczam” lub równoznaczne, spadkodawca rozumiał wydziedziczenie w znaczeniu potocznym (pozbawienie prawa do spadku z zachowaniem prawa do zachowku), czy w znaczeniu ścisłymustawowym (pozbawienie prawa do spadku i do zachowku).

Jeżeli spadkodawca napisze, że kogoś wydziedzicza, nie wskazując, dlaczego to robi, albo podając powód inny niż wynikający z art. 1008 K.c., będzie to wydziedziczenie w znaczeniu potocznym, czyli – jak już wspominałem – spadkobierca wprawdzie nie będzie dziedziczyć, ale będzie mógł żądać zachowku.

Należy zaznaczyć, że spadkodawca sam decyduje o tym, czy krzywda, której dopuścił się przeciwko niemu spadkobierca, jest w jego odczuciu tak znaczna, że podlega on wydziedziczeniu.

Jednak to, czy rzeczywiście miała miejsce sytuacja pozwalająca na wydziedziczenie w rozumieniu ustawowym lub czy nastąpiło po niej przebaczenie, pozostaje kwestią do rozstrzygnięcia przez sąd w toku postępowania o zachowek. Jeżeli bowiem w testamencie są powołani spadkobiercy oraz znajduje się Pana wydziedziczenie, to sąd stwierdzi nabycie spadku na podstawie testamentu, a kwestię zachowku i jego dopuszczalności pozostawi sądowi rozstrzygającemu sprawę o zachowek.

Nie znam treści testamentu, dlatego proponuję, by dla ostrożności oświadczenia o braku podstaw wydziedziczenia zgłaszał Pan już na tym etapie sprawy. Jednak w tym postępowaniu są małe szanse, że sąd te roszczenia rozpozna.

Sąd będzie oceniał, czy Pan jako wydziedziczony rzeczywiście postępował w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, czy Pana zachowanie było niezgodne z wolą spadkodawcy i przez niego nieakceptowane, czy spadkodawca został pozbawiony należnej mu ze strony spadkobiercy opieki lub alimentacji oraz czy Pana zachowanie było świadome (a nie np. spowodowane celowym utrudnianiem kontaktów przez przyrodniego brata).

W przypadku stwierdzenia, że nie zachodzi przyczyna do wydziedziczenia w znaczeniu ustawowym albo stwierdzenia, że nastąpiło przebaczenie, sąd stwierdzi nieważność wydziedziczenia. Nieważność wydziedziczenia pozostaje bez wpływu na ważność testamentu.

Testament jest ważny co do pozostałych postanowień, z tą różnicą, że Pan jako osoba, która miała zostać wydziedziczona, otrzymuje prawo do należnego Panu na podstawie ustawy zachowku.

Zachowkiem, zgodnie z art. 991 § 1 K.c., jest pewna, określona przez Kodeks, część spadku przypadająca zstępnym (dzieciom, wnukom), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z mocy ustawy, niezależnie od woli spadkodawcy wyrażonej w testamencie. Wspomniana część spadku wynosi 1/2 udziału (2/3 – jeżeli uprawniony jest małoletni lub niezdolny do pracy), jaki przypadłby spadkobiercy w przypadku dziedziczenia ustawowego.

Reasumując: nie powołując Pana do spadku w testamencie, matka pominęła Pana przy dziedziczeniu, a następnie wydziedziczając, pozbawiła prawa żądania zachowku. Samo więc ustalenie, że nie ma podstaw do wydziedziczenia, pozwala Panu jedynie na żądanie zachowku od spadkobierców testamentowych. Dopiero unieważnienie testamentu jako całości – w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku – doprowadzi do tego, że nastąpi dziedziczenie ustawowe i Pan jako syn będzie do tego spadku powołany.

Jednak nie podaje Pan okoliczności, z których wynikałyby podstawy do żądania unieważnienia testamentu.

Zgodnie z art. 945 § 1 K.c. testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony:

  1. w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli;
  2. pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści;
  3. pod wpływem groźby.

Powyższe okoliczności udowadnia się opiniami biegłych psychologów i psychiatrów, świadkami czy też dokumentacją medyczną.

c

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>


Podobne materiały

Wydziedziczenie i eksmisja syna

Czy mogę wydziedziczyć syna (jest pełnoletni), czyniąc spadkobierczynią tylko córkę? Syn zrezygnował ze szkoły, nie chce iść do pracy,...

Wydziedziczenie testamentowe

Niedawno odbyła się sprawa, na której zostało przyznane prawo do spadku po matce jej trzem synom. Wszyscy utrzymywali, że matka nie zostawiła testamentu. Po...

Wydziedziczenie siostry

Moi rodzice prowadzą firmę, która ostatnio przyniosła duże straty. W firmie pracowała także moja siostra, jednak nie próbowała rozwiązać problemu, a...

Wydziedziczenie córki

W 2009 r. rozwiodłem się. Cały majątek (łącznie z domem) zostawiłem byłej żonie z myślą o zabezpieczeniu córki. Obecnie jestem...

Podstawy do podważenia testamentu sporządzonego własnoręcznie

Czy można podważyć testament sporządzony własnoręcznie? Otóż sporządziłem taki testament i chciałbym wiedzieć, czy moja żona będzie mogła...

Czy zapis testamentowy jest zapisem windykacyjnym?

Moja zmarła teściowa zapisała moje żonie swój dom w testamencie („Anna Z. powołuje do całości spadku swoją córkę, Lidię N.…”)....

Wydziedziczenie syna w testamencie

Otrzymałam pismo z sądu z załączonym testamentem. Z treści testamentu wynika, że mój syn (nieletni) został wydziedziczony przez swojego ojca z powodu braku...

Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy
wizytówka Zadaj pytanie »