Porady Prawne przez internet

Masz problem związany z zachowkiem?
Opisz swój problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Zachowek dla dzieci które nie otrzymały darowizny

Autor: Janusz Polanowski • Opublikowane: 2019-09-06

Czy dla braci którzy nie otrzymali darowizn należy się zachowek od obdarowanych dzieci? Niedawno zmarł mój tata. 13 lat temu przepisał (chyba darowizną) siostrze większość gruntów, jakie posiadał. Druga siostra też otrzymała dużą część. Zostało dwóch braci, którzy nic nie dostali. Ja przed śmiercią taty dostałem 20 arów. Mama żyje. Spadek po ojcu bez podziału przyjęliśmy wszyscy, ale jest to już niewielka cześć gruntu do podziału na nas wszystkich włącznie z mamą. Czy bracia mogą wystąpić do rodzeństwa, które lata temu dostało prawie całość gruntów o zachowek i do mnie? Czy będę musiał dzielić się moją darowizną, która jest taka niewielka? 

Zachowek dla dzieci które nie otrzymały darowizny

Jedną z właściwości prawa jest precyzja – np. językowa, dotycząca tytułów prawnych, rodzajów umów, obliczeń, dowodów (zwłaszcza na rzecz wykazania swych tez lub żądań). Pana czeka sprawdzanie prawnie istotnych okoliczności oraz dokonanie odpowiednio dokładnych obliczeń – to umożliwi opracowanie (bardzo Panu potrzebnej) strategii działania.

Wraz ze śmiercią Pańskiego taty doszło do otwarcia spadku po nim – art. 924 Kodeksu cywilnego (skrótowo: K.c.) w związku z art. 922 K.c. (w którym zawarto ustawowe określenie spadku). Odrębny spadek (niezależnie od wartości spadku) jest po każdym człowieku – w tym pozostawiającym po sobie zmarłego małżonka; to bardzo ważne – także dlatego, że ściśle wiąże się z zagadnieniem zachowku (art. 991 i następne). Również po każdym człowieku (jako spadkodawcy) może być odrębny zachowek. Potencjalne uprawnienia do zachowku to jedno, ale bardzo ważne są odpowiednio precyzyjne obliczenia.

Duże znaczenie może mieć ustrój majątkowy małżeński – art. 31 i następne Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (skrótowo: K.r.io.). Także w przypadku ustawowego ustroju majątkowego (art. 31 i następne K.r.io.) małżonkowie mogą mieć swe majątki osobiste (dawniej oficjalnie zwane „majątkami odrębnymi”). Regułą (z ewentualnymi odstępstwami) jest równość udziałów małżonków we wspólności majątkowej między nimi (art. 43 K.r.io.). Proszę bardzo dokładnie sprawdzić, z czyjego (kosztem czyjego) majątku zostały dokonane przysporzenia majątkowe na Pańską rzecz oraz na rzecz Pańskiego Rodzeństwa. Czy z majątku osobistego (dawniej: majątku odrębnego) Pańskiego Taty, czy też z ich majątku wspólnego, a może z majątku osobistego Pańskiej Mamy? Do ustalenia tej bardzo ważnej okoliczności przydadzą się dokumenty (zwłaszcza treść aktów notarialnych oraz księgi wieczyste) – zapoznawania się z księgami wieczystymi możliwe jest na ogół także przy pomocy internetowej przeglądarki ksiąg wieczystych (proszę korzystać z niżej wskazanych adresów internetowych). Dla obliczeń, dotyczących (możliwego) zachowku (art. 991 i następne K.c.) lub ewentualnego zaliczenia na schedę spadkową po Pańskim tacie znaczenie ma wartość składników majątkowych zbytych (szczególnie darowanych) kosztem jego majątku osobistego oraz kosztem majątku wspólnego Pańskich Rodziców (w takim przypadku prawdopodobnie trzeba byłoby uwzględniać połowę wartości, z uwagi na art. 43 K.r.io.).

Z Pańskich słów wynika, że potencjalnie do zachowku po Pańskim tacie uprawnieni są: Pańska Mama (jako wdowa) oraz czwóra jego dzieci (w tym Pan). Proszę zwrócić uwagę na treść art. 991 K.c.:

„§ 1. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek).

§ 2. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia”.

Każdemu z (nawet tylko potencjalnie) uprawnionych do z tytułu zachowku przysługują właściwe ułamki. Jeden z nich to ułamek z art. 991 K.c. (1/2 albo dwie trzecie). Drugim jest ułamek wskazywany przez przepisy o dziedziczeniu ustawowym (art. 931 i następne K.c.) – w świetle opisu sytuacji chodzi o art. 931 K.c..

Ustawowymi spadkobiercami Pańskiego taty są (z uwagi na art. 931 K.c.): wdowa (co 1/4, co można wyrazić także ułamkiem 4/16) oraz czwórka dzieci (każde po 3/16); liczba „16” jest przejawem sprowadzenia do wspólnego mianownika.

Prawdopodobnie zasadne będzie znalezienie innego wspólnego mianownika przy obliczaniu prawa do zachowku; w wyborze właściwej liczby (jako mianownika) pomoże sprawdzenie, jakie ułamki (z art. 991 K.c.) są właściwe poszczególnym osobom: wdowie (Pańskiej mamie) oraz dzieciom (Panu i Pańskiemu rodzeństwu); na ogół osobom pełnoletnim właściwy jest ułamek ½ (z art. 991 K.c.), ale komuś (np. Pańskiej mamie) może być właściwy ułamek 2/3 (z art. 991 K.c.) – w przypadku trwałej niezdolności do pracy (według stanu, zwłaszcza oficjalnie stwierdzonego, na czas otwarcia spadku).

Przy obliczaniu prawa do zachowku (art. 991 i następne K.c.) duże znaczenie ma poprawne ustalenie „substratu zachowku”, to jest wartości majątkowej, z którą zestawia się wynik „operacji na ułamkach”; sposób obliczania „substratu zachowku” wskazano w art. 993 i następnych K.c.

W przypadku znacznej wartości darowizn (art. 888 i następne K.c.) w grę wchodzi specyficzna wersja roszczenia o zachowek – to jest roszczenie o wyrównanie zachowku (art. 991 K.c. w związku z art. 1000 K.c.). Ten wariant roszczenia o zachowek może występować między spadkobiercami ustawowymi – także jedynie potencjalnymi (jeżeli spadkodawca całym spadkiem po sobie rozrządził testamentowo); na to wskazuje orzecznictwo sądowe. Proszę (zwłaszcza w przypadku akcentowania przez kogoś z obdarowanych dawności darowizn) pamiętać o art. 994 K.c. – zwłaszcza chodzi o uniknięcie presji („to było dawno temu”). Oczywiście, odległość w czasie jest ważna. Chodzi szczególnie o to, że osoby obdarowane prawdopodobnie inwestowały w darowane im składniki majątkowe – dlatego przydać się może (w celu ograniczenia kosztów ewentualnych sporów prawnych) uzgodnienie, jaki był stan rzeczy w czasie ich darowania; taki stan rzeczy darowanych powinien być brany pod uwagę przy ustalaniu ich aktualnej wartości (art. 995 K.c.).

Na tak zwany pierwszy rzut oka (niekiedy mylący) mogłoby się wydawać, że obowiązek wypłacenia zachowku (być może nie tylko Rodzeństwu, ale i Wdowie) ma ta z Pańskich Sióstr, która otrzymała największy areał. Jednakże kluczowe znaczenie ma wartość poszczególnych składników majątkowych. Tytułem przykładu: wiele hektarów nieużytków w mało atrakcyjnym miejscu ma mniejszą wartość od mniejszego areału dobrze położonego; niekiedy niewielkiej powierzchni działka w atrakcyjnym miejscu ma większą wartość od iluś hektarów żyznego pola „w jakiejś dziurze”. Sama powierzchnia to z pewnością zbyt mało. Trzeba będzie określić wartość poszczególnych składników majątkowych (w tym spadku).

Proszę pamiętać (zwłaszcza jako osoba obdarowana niewielkim areałem) o możliwości żądania (w ramach działu spadku) zaliczenia na schedę spadkową (art. 1039 i następne K.c.) – na ogół (także z uwagi na poprzedni wariant tych przepisów prawnych) pamięta się o zaliczaniu darowizn na schedę spadkową, ale może chodzić także o składniki majątkowe, które „wyszły z majątku spadkodawcy” w inny sposób. Z uwagi na orzecznictwo, zaliczeniu na schedę spadkową może podlegać także, co zostało nabyte na podstawie: umowy dożywocia (art. 908 i następne K.c.), specyficznych umów „rolniczych” (np. umowy z następcą lub umowy o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy) oraz zasiedzenia (kosztem majątku spadkodawcy). Podkreślam potrzebę pamiętania o potrzebie zaliczenia na schedę spadkową szczególnie z uwagi na Pański brak pewności co do szczegółów transakcji (w tym rodzajów umów), na podstawie których Pańskie siostry nabyły określone składniki majątkowe od Pańskiego taty (a może od Pańskich rodziców?). Wprawdzie (także z uwagi na orzecznictwo sądowe) poza obliczaniem „substratu zachowku” (art. 993 i następne K.c.) jest to, co zostało nabyte na podstawie umowy dożywocia lub specyficznych umów „rolniczych” (zwłaszcza przewidzianych ustawami o ubezpieczeniu społecznym rolników), ale aktywne (zwłaszcza pisemne) domaganie się zaliczenia na schedę spadkową (art. 1039 i następne K.c.) powinno ułatwić zapobieżenie otrzymaniu dodatkowych składników majątkowych przez kogoś, kto wcześniej otrzymał dużo (a zwłaszcza dużo) od Pańskiego taty (a może od Pańskich rodziców?).

Nie sposób jest (bez szczegółowej znajomości sytuacji) napisać, czy Pan może być uprawniony (a może nawet zobowiązany) z tytułu zachowku. Im wcześniej Pan uzyska potrzebną wiedzę, tym łatwiej będzie Panu opracować poprawną strategię działania w związku z dziedziczeniem po Pańskim tacie.

Uwaga co do powyższych obliczeń: otrzymany przez Pana areał gruntów może wskazywać na to, że Pan zaliczył siebie do braci, którzy nic nie otrzymali. Jeżeli jest inaczej, to należy skorygować obliczenia – jedno pozostaje stałe (w opisanej sytuacji): właściwy Pańskiej mamie ułamek 1/4 (z art. 931 K.c.).

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>


Podobne materiały

Zasady współżycia społecznego a zachowek

Zmarły pozostawił dwie córki z pierwszego małżeństwa i jedną z obecnego oraz żonę. Już uprawomocniło się orzeczenie o stwierdzeniu...

Wydziedziczenie przez matkę - czy należy się zachowek?

Wydziedziczenie przez matkę - czy należy się zachowek?

Na podstawie aktu własności ziemi matka przepisała dom na siebie, będąc w drugim związku (po śmierci ojca), pomijając dzieci z pierwszego...

Darowizna majątku - czy należy się zachowek?

Darowizna majątku - czy należy się zachowek?

Brat mojego ojca, bezdzietny kawaler, zmarł ok. 2005 r. Pod koniec swojego życia, jak się niedawno dowiedziałem, w akcie darowizny zapisał cały majątek...

Darowizna ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia jej do schedy spadkowej

Darowizna ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia jej do schedy spadkowej

Dostałem od mojej babci (jako wnuczek) przed jej śmiercią w darowiźnie jej mieszkanie. W akcie notarialnym darowizny została wpisane:...

Darowanie nieruchomości w II grupie podatkowej a prawo do zachowku

Darowanie nieruchomości w II grupie podatkowej a prawo do zachowku

Moja ciocia posiada dwa mieszkania. Jedno otrzymała od zmarłego męża w formie darowizny ponad 10 lat temu (mieszkanie A), drugie otrzymała 10 lat temu...

Jak w przyszłości uniknąć sporu z rodzeństwem o zachowek?

Jak w przyszłości uniknąć sporu z rodzeństwem o zachowek?

Zamieszkuję w mieszkaniu zakupionym przez moich rodziców za kwotę 200 tys. zł. Akt notarialny sporządzony był na rodziców, którzy mieszkają...

Czy mogę domagać się zachowku po wujku?

Czy mogę domagać się zachowku po wujku?

Sprawa dotyczy zachowku po wujku. Mój wujek, brat ojca, zmarł w 2002 r., był bezdzietny. Tata nie żyje od 1992 r. Jako bratanek nabyłem udziały po...

Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy
wizytówka Zadaj pytanie »