Porady Prawne przez internet

Masz problem związany z zachowkiem?
Opisz swój problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Zachowki od darowizn

Autor: Iryna Kowalczuk • Opublikowane: 2014-12-03

Rodzice przekazali w formie darowizny jednemu synowi nieruchomość a drugiemu kwotę pieniężną. Umowa darowizny nieruchomości została sporządzona notarialnie z klauzulą, że darowizna nie zalicza się na poczet schedy spadkowej. Kwotę pieniężną rodzice przekazali na konto drugiego syna i obie strony spisały między sobą umowę darowizny, która została zgłoszona do urzędu skarbowego.

Czy bracia mogą po śmierci rodziców domagać się od siebie nawzajem zachowków? Jak uniknąć zapłaty takich zachowków od darowizn? Wartość darowanej nieruchomości jest wyższa niż darowizna pieniężna, a wartość pozostałego majątku rodziców jest niewielka. Rodzice obdarowanych braci żyją.

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

Według § 2 art. 991 K.c., jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

Jak wynika z treści pytania, każde z dzieci rodziców otrzymało darowizny (jeden syn otrzymał nieruchomość, a drugi – gotówkę).

Każde z dzieci może być zatem uprawnione do zachowku, jeśli otrzymało pewną korzyść majątkową np. w drodze darowizny, ale wartość tej korzyści jest mniejsza niż przysługujący mu zachowek. Wówczas przysługuje mu roszczenie o uzupełnienie sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku.

To, czy brat od brata w przyszłości może żądać jakiejkolwiek spłaty (w grę wchodzi tylko uzupełnienie zachowku, bo każdy z rodzeństwa otrzymał już pewny majątek), zależy od wartości darowizn jaką na ich rzecz uczynili rodzice.

Jeżeli wartość darowizny jest mniejsza niż przysługujący uprawnionemu zachowek, to może on żądać uzupełnienia zachowku.

W kwestii zachowku należy wziąć pod uwagę, prócz art. 991 Kodeksu cywilnego, także inne przepisy tego kodeksu w szczególności – art. 993, 994, 995 i 996.

Według art. 993 K.c. przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny uczynione przez spadkodawcę.

Według art. 994 § 1 K.c., przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

Natomiast stosownie do art. 995 K.c., wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.

Darowizna nieruchomości jak i darowizna podanej przez Pana kwoty pieniędzy będzie zaliczana do spadku, ponieważ nie są to drobne darowizny zwyczajowo w danych stosunkach przyjęte i zostały dokonane na rzecz osób uprawnych do zachowku (w takiej sytuacji nie ma znaczenia, kiedy te darowizny zostały dokonane).

Podstawę ustalenia sumy stanowiącej zachowek stanowi tzw. substrat zachowku. Substrat zachowku to wartość stanu czynnego spadku wraz z wartością darowizn podlegających doliczeniu.

Jeżeli przyjąć, że rodzice nie dokonywali żadnych darowizn, prócz tych na rzecz swoich dzieci, o których Pan napisał, podstawą ustalenia należnego zachowku będzie wartość aktywów spadku (po każdym z rodziców oddzielnie) oraz wartość darowizn przez Nich dokonanych.

Wartość spadku ustala się według cen z daty orzekania o roszczeniach z tytułu zachowku, tak też określa się wartość darowizny – co wynika wprost z art. 995 K.c.

Aby ustalić wysokość należnego zachowku, należy ustalić wartość aktywów spadku pozostawionego przez spadkodawcę – należy zsumować wartość przedmiotów spadkowych pozostawionych przez spadkodawcę po jego śmierci oraz odjąć od tej kwoty pasywa spadku (długi spadkowe). Do tego należy doliczyć wartość darowizn.

Przykładowy sposób obliczenia zachowku:

Wartość spadku ustalona dla potrzeb obliczenia zachowku x (razy) udział danego spadkodawcy wynikający z dziedziczenia ustawowego x (razy) ułamek należnego zachowku – (minus) darowizny dla uprawnionego do zachowku = wartość zachowku.

Przykładowo wyliczymy zachowek np. po śmierci mamy obdarowanych:

W pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku. Według § 2 tego artykułu, jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych.

Spadek po zmarłej nabędą więc jej mąż i dwóch synów, każdy po 1/3 udziału w spadku.

Jeżeli przyjąć, że mama nie pozostawi w spadku nic wartościowego, to podstawą obliczenia zachowku będzie 0 (wartość spadku) + wartość darowizn na rzecz dzieci, które uczyniła za życia.

Spadkobiercy ustawowi (czyli dzieci) mogą zatem żądać zachowku o wartości 1/6 majątku należącego do mamy (1/2 z 1/3) lub 2/9 (2/3 z 1/3), jeżeli w chwili śmierci mamy będą nieletni lub trwale niezdolni do pracy.

Jako że podstawą obliczenia zachowku jest udział 1/2 wartości darowizn uczynionych przez mamę (zakładam że zarówno nieruchomość, jak i pieniądze były współwłasnością rodziców, a więc po śmierci każdego z nich do spadku wejdzie po 1/2 udziału w tych darowiznach), to uprawniony do zachowku może żądać spłaty o wartości udziału 1/12 (1/6 z 1/2) lub udziału 1/9 (2/9 z 1/2), jeżeli w chwili śmierci mamy byłby nieletni lub trwale niezdolny do pracy. Analogicznie obliczany byłby zachowek po śmierci ojca.

Odnosząc się do odpowiedzi na pytanie, jak uniknąć zapłaty ewentualnego zachowku (gdyby jednak w sprawie taka konieczność wystąpiła), wskazać należy, że ustawodawca w przepisach prawa cywilnego przewidział na to trzy sposoby.

Owymi środkami prawnymi są:

  • wydziedziczenie,
  • umowa dożywocia,
  • zrzeczenie się dziedziczenia.

1. Wydziedziczenie jest uregulowane w art. 1008 K.c. Zgodnie z tym przepisem spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeżeli uprawnieni:

  • wbrew woli spadkodawcy postępują uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
  • dopuścili się względem spadkodawcy, albo jednej z najbliższych mu osób, umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności, albo rażącej obrazy czci;
  • uporczywie nie dopełniają względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Zgodnie z treścią art. 1009 K.c. przyczyna wydziedziczenia uprawnionego do zachowku powinna wynikać z treści testamentu. Nie musi ona zostać wyraźnie podana, ale treść testamentu powinna umożliwiać ustalenie tej przyczyny. Wydziedziczenie jest nieskuteczne, jeżeli jego przyczyna nie wynika z treści testamentu, nawet gdyby w rzeczywistości przyczyna wydziedziczenia zachodziła (tak: wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 19 sierpnia 2005 r., sygn. akt. VI ACa 302/2005, LexPolonica nr 390926).

W kwestii wydziedziczenia należy pamiętać, że samo wskazanie w testamencie, że spadkodawca wydziedzicza spadkobiercę i podanie przyczyny wydziedziczenia nie jest wystarczające dla skuteczności wydziedziczenia. Dla skuteczności wydziedziczenia koniecznym jest, aby przyczyny będące podstawą wydziedziczenia istniały w rzeczywistości.

Jeżeli więc spadkodawca w testamencie wydziedzicza jakąś osobę, lecz wskazane przez niego w testamencie przyczyny nie mają faktycznie miejsca, to wówczas wydziedziczenie nie będzie skuteczne i osoba według testamentu wydziedziczona będzie mogła skutecznie ubiegać się o zachowek.

Stosownie do art. 1010 § 1 K.c., spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył.

Jak stanowi art. 1011 K.c., zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę.

Jeżeli uprawniony do zachowku posiada wnuki (prawnuki), to je również powinno się wydziedziczyć w testamencie (najlepiej notarialnym).

Reasumując, zarówno matka jak i ojciec musieliby wydziedziczyć swojego syna w testamentach, aby pozbawić go po swojej śmierci prawa do zachowku.

2. Umowa dożywocia (dotyczy tylko nieruchomości):

Przez umowę o dożywocie właściciel nieruchomości zobowiązuje się przenieść jej własność na nabywcę, nabywca zaś zobowiązuje się zapewnić zbywcy lub osobie mu bliskiej, lub też zbywcy i osobie bliskiej dożywotnie utrzymanie.

Przedmiotem zbycia (przeniesienia własności) w drodze umowy dożywocia może być każda nieruchomość, a więc nie tylko część powierzchni ziemi, ale także budynek lub lokal stanowiący odrębny od gruntu przedmiot własności, a także udział we współwłasności nieruchomości (tak też SN w wyroku z 30 marca 1998 r., III CKN 219/98). Umowa dożywocia dotycząca konkretnej nieruchomości musi być zawarta pod rygorem nieważności w formie aktu notarialnego.

Po zawarciu umowy dożywocia własność nieruchomości przechodzi na nabywcę, a nieruchomość jest obciążana prawem dożywocia. Dożywocie wygasa wraz ze śmiercią dożywotnika.

Ponieważ rodzice już przepisali nieruchomość w drodze umowy darowizny, to niestety na dzień dzisiejszy nie da się sporządzić umowy dożywocia. Można by było odwołać darowiznę, a następnie przenieść ponownie prawo własności nieruchomości na rzecz syna umową dożywocia, jednakże takie działania, mające na celu uniknięcie roszczeń o zachowek w przyszłości, mogłoby zostać zakwestionowane przez sąd, a umowa unieważniona. Dlatego też nie polecam takiego rozwiązania w odniesieniu do syna, który otrzymał już nieruchomość od rodziców.

Zgodnie z art. 58 § 1 K.c. czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy.

3. Zrzeczenie się dziedziczenia po rodzicach przez brata, który otrzymał darowiznę pieniężną.

Zrzeczenie takie może być dokonane wyłącznie przez umowę w formie aktu notarialnego. Według art. 1048 Kodeksu cywilnego: „Spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka powinna być zawarta w formie aktu notarialnego”.

Stosownie do art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego: „Zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej”. Według § 2 tego artykułu zrzekający się oraz jego zstępni, których obejmuje zrzeczenie się dziedziczenia, zostają wyłączeni od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku.

Do zawarcia umowy o zrzeczenie się spadku konieczna jest wola zarówno spadkodawcy, jak i spadkobiercy.

Reasumując, na dzień dzisiejszy najlepszym rozwiązaniem, aby uchronić brata, który otrzymał nieruchomość, przed koniecznością wypłaty zachowku będzie sporządzenie testamentu z wydziedziczeniem drugiego brata i jego zstępnych w testamencie (jeśli oczywiście są ku temu przesłanki) lub ewentualnie spisanie między drugim bratem a każdym z rodziców umowy o zrzeczenie się dziedziczenia po ich śmierci. Oczywiście przede wszystkim proszę obliczyć wartość uczynionych darowizn według przedstawionego przeze mnie schematu, bo być może okaże się, że roszczenie o uzupełnienie zachowku nie będzie się w ogóle należeć żadnemu z braci.

Odnosząc się jeszcze do kwestii oświadczenia darczyńców, że zwalniają darowiznę z obowiązku zaliczenia jej na poczet schedy spadkowej, stwierdzić należy, że zapis taki nie ma znaczenia dla kwestii zachowku. W szczególności zwolnienie z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową nie powoduje, że darowizny tej nie dolicza się do spadku przy obliczaniu zachowku należnego uprawnionym.

Zaliczanie darowizn na schedę spadkową i zaliczanie darowizn do spadku przy ustalaniu zachowku to dwie różne kwestie.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 stycznia 2002 r., sygn. akt. III CKN 503/2000 (LexPolonica nr 388013), zaliczenie korzyści uzyskanej przez spadkobiercę od spadkodawcy na schedę spadkową stanowi jedynie pewną operację rachunkową wpływającą na sposób dokonania działu spadku, nie zmienia zaś stanowiska prawnego spadkobiercy w stosunku do osób trzecich. Jest ono przeprowadzane tylko między spadkobiercami i nie działa na zewnątrz.

Należy zatem wyraźnie podkreślić, iż Kodeks cywilny nie przewiduje możliwości zwolnienia darowizny z zaliczania do spadku przy obliczaniu zachowku.

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>


Podobne materiały

Przepisanie gospodarstwa rolnego a zachowek dla rodzeństwa

Teściowie przepisali gospodarstwo rolne wraz z domem mieszkalnym umową darowizny na mnie i moją żonę. Żona ma siedmioro rodzeństwa. Wcześniej każdy z nich...

Jak zabezpieczyć otrzymany od rodziców dom przed zachowkiem po ich śmierci?

Moi rodzice chcą mi zapisać dom z działką; nie chcę, aby po śmierci rodziców mój brat domagał się zachowku . Co...

Zachowek po ojcu a darowizna

Dwa lata temu zmarł mój ojciec. Razem z mamą sporządził testament, według którego po śmierci jednego z rodziców ich wspólne mieszkanie ma się...

Zagarnięcie całego spadku przez brata

W 2004 r. zmarł mój ojciec, w spadku pozostawił spore gospodarstwo rolne. Zostałam ja, mama i mój brat. Brat po śmierci taty zagarnął cały...

Dochodzenie roszczeń z tytułu zachowku

Moja babcia sporządziła testament w którym mieszkanie zapisała mojej mamie, a resztę ruchomości pozostałym dwóm córkom. W testamencie podane...

Jak nie zapłacić zachowku od darowizny połowy nieruchomości?

Pięć lat przed śmiercią mamy otrzymałam od niej aktem darowizny połowę nieruchomości (domu) w zamian za opiekę do końca jej dni. Po śmierci mamy nie...

Jak najkorzystniej przekazać nieruchomość wnuczce?

Dziadkowie posiadają udział w nieruchomości zabudowanej domem, mają dzieci, lecz chcą przekazać swoją część wnuczce. Jak najbezpieczniej...

Czy macocha ma prawo do zachowku?

Dziewięć lat temu ojciec darował mi mieszkanie aktem notarialnym, 2 lata temu ponownie się ożenił. Niedawno tato zmarł. Mam jeszcze siostrę. Czy mieszkanie...

Jaka wysokość zachowku?

Przed 8 laty obaj z bratem otrzymaliśmy od rodziców umową darowizny po 1 h ziemi rolnej. Prawdopodobnie niedługo później rodzice w obecności brata...

Roszczenie o zachowek po zmarłych rodzicach

Moi rodzice przepisali gospodarstwo rolne wraz ze starym domem w latach 70-tych mojemu bratu za emeryturę. Ojciec zmarł w 1996 roku, a matka...

Przepisanie całego majątku spadkowego na żonę

Mam czworo dzieci, dwoje z poprzedniego małżeństwa i dwoje z obecnego. Chciałbym cały majątek i oszczędności przepisać obecnej żonie...

Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy
wizytówka Zadaj pytanie »