Fundacja rodzinna założona 2 lata przed śmiercią – czy córka może dochodzić zachowku?

Odpowiedź:

Tak – co do zasady córka może dochodzić zachowku, a majątek wniesiony do fundacji rodzinnej dwa lata przed śmiercią fundatora będzie doliczany do podstawy obliczenia zachowku, ponieważ nie upłynął jeszcze dziesięcioletni termin przewidziany w przepisach kodeksu cywilnego. W takiej konfiguracji fundacja rodzinna nie „wyłącza” roszczenia o zachowek, lecz staje się jednym z podmiotów, od których uprawniony może dochodzić uzupełnienia należnej sumy pieniężnej. Jako że każda sprawa jest inna i powinna być rozpatrywana indywidualnie, w razie wątpliwości i ewentualnych dodatkowych pytań, zawsze warto skonsultować się z prawnikiem, jak choćby: MKLegal.eu.

Podstawa prawna

Punktem wyjścia jest art. 991 k.c., zgodnie z którym zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek, czyli określona suma pieniężna odpowiadająca części wartości udziału spadkowego. Co do zasady uprawniony otrzymuje połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym, a jeżeli jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy – dwie trzecie tego udziału.

Dla fundacji rodzinnej kluczowy jest art. 993 k.c., który po nowelizacji przewiduje, że przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku również fundusz założycielski fundacji rodzinnej wniesiony przez spadkodawcę, jeżeli fundacja nie została ustanowiona w testamencie. Dodatkowo doliczeniu może podlegać także mienie otrzymane w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, do wysokości funduszu założycielskiego wniesionego przez spadkodawcę.

Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się funduszu założycielskiego wniesionego do fundacji przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, chyba że fundacja rodzinna jest spadkobiercą. Skoro w analizowanym przypadku od wniesienia majątku upłynęły tylko dwa lata, ta ochrona jeszcze nie działa.

Czy majątek fundacji wlicza się do substratu zachowku?

Tak, ponieważ w opisanym stanie faktycznym fundusz założycielski i wniesione mienie powinny zostać doliczone do spadku przy obliczaniu zachowku. Sam fakt, że aktywa formalnie należą już do fundacji rodzinnej jako odrębnej osoby prawnej, nie oznacza jeszcze, że zostają całkowicie „niewidoczne” dla prawa zachowku.

W praktyce trzeba więc ustalić tzw. substrat zachowku. W przedstawionym przykładzie obejmuje on 500 tys. zł czystego spadku pozostawionego bezpośrednio przez ojca oraz 15 mln zł majątku wniesionego wcześniej do fundacji rodzinnej. Łącznie daje to 15,5 mln zł podstawy obliczeń. Jeżeli ojciec pozostawił dwoje dzieci i nie ma innych okoliczności wpływających na dziedziczenie ustawowe, każde z nich dziedziczyłoby po 1/2 spadku. Zachowek córki wynosi zatem co do zasady połowę tego udziału, czyli 1/4 wartości całego substratu. Przy wartości 15,5 mln zł daje to 3.875.000 zł.

Jeżeli córka otrzymała już z testamentu mieszkanie o wartości 500 tys. zł, wartość tego przysporzenia należy uwzględnić przy rozliczeniu należnego jej zachowku. W takiej sytuacji do dopłaty pozostaje 3.375.000 zł.

Kto odpowiada za zapłatę zachowku?

Po wejściu w życie przepisów dotyczących fundacji rodzinnej katalog podmiotów zobowiązanych do uzupełnienia zachowku został rozszerzony również o fundację rodzinną. Oznacza to, że uprawniony nie jest ograniczony wyłącznie do kierowania roszczenia przeciwko spadkobiercy testamentowemu lub ustawowemu.

Znaczenie ma tu także art. 1000 k.c., do którego dodano regulacje pozwalające dochodzić sumy potrzebnej do pokrycia lub uzupełnienia zachowku również od fundacji rodzinnej. Odpowiedzialność fundacji nie ma jednak charakteru nieograniczonego – jest powiązana z wartością wzbogacenia będącego skutkiem wniesienia majątku do fundacji.

W praktyce procesowej oznacza to, że córka może pozwać fundację rodzinną o zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej, jeżeli zachowek nie został pokryty ze spadku ani przez inne przysporzenia uzyskane od spadkodawcy. Sam fakt, że beneficjentem fundacji jest brat, nie blokuje roszczenia wobec fundacji jako odrębnego podmiotu prawa.