Czy roszczenie o odszkodowanie za wywłaszczenie przechodzi na spadkobierców?
Zasadą wynikającą z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego jest przejście praw i obowiązków majątkowych zmarłego na jego spadkobierców. Dziedziczenie odszkodowania za wywłaszczenie jest zatem możliwe, ponieważ prawo do odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość ma charakter majątkowy.
Znaczenie mają również art. 21 i 64 Konstytucji RP, które chronią własność i prawo dziedziczenia. Konstytucja wskazuje jednocześnie, że wywłaszczenie jest dopuszczalne wyłącznie na cel publiczny i za słusznym odszkodowaniem.
Stanowisko dotyczące możliwości dochodzenia odszkodowania przez spadkobierców potwierdził m.in. Naczelny Sąd Administracyjny (NSA) w uchwale z 22 lutego 2021 r., sygn. akt I OPS 1/20. NSA zajmował się sprawą dotyczącą dawnego ograniczenia prawa własności i uznał, że spadkobierca osoby uprawnionej może dochodzić odszkodowania także wtedy, gdy wcześniej nie zostało ono ustalone. Pogląd o możliwości przejścia takiego roszczenia na następców prawnych pojawia się również w późniejszym orzecznictwie.
Trzeba przy tym odróżnić kilka sytuacji:
- · Jeżeli właściciel zmarł po ustaleniu odszkodowania, ale przed jego wypłatą, do spadku wchodzi wierzytelność o zapłatę ustalonej kwoty.
- · Jeżeli do śmierci doszło po wywłaszczeniu, ale zanim ustalono wysokość odszkodowania, spadkobiercy mogą uczestniczyć w postępowaniu zmierzającym do jego ustalenia na prawach strony.
- · Możliwe są również sprawy dotyczące wywłaszczeń dokonanych wiele lat wcześniej, za które odszkodowania nigdy nie ustalono. W określonych przypadkach podstawą wydania decyzji może być art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Przepis ten przewiduje wydanie odrębnej decyzji odszkodowawczej, jeżeli doszło do pozbawienia praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, a obowiązujące przepisy pozwalają na jego ustalenie.
Odszkodowanie za wywłaszczenie a spadek – co w przypadku kilku spadkobierców?
Jeżeli po zmarłym dziedziczy kilka osób, konieczne jest wykazanie, kto jest jego następcą prawnym oraz jaki udział w spadku przypada poszczególnym osobom. Podstawowym dokumentem jest w takim przypadku prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia.
Samo twierdzenie, że jest się dzieckiem, małżonkiem czy innym krewnym zmarłego, nie wystarcza organowi do wypłaty odszkodowania. Następstwo prawne musi zostać odpowiednio wykazane.
Śmierć właściciela w trakcie postępowania wywłaszczeniowego – co dalej?
Zgodnie z opinią wielu ekspertów postępowanie wywłaszczeniowe po śmierci właściciela nie powinno zostać zakończone, ale zawieszone. Znaczenie ma tutaj art. 97 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego. Zgodnie z nim, w określonych przypadkach śmierć strony prowadzi do zawieszenia postępowania, jeżeli wezwanie jej spadkobierców do udziału w sprawie nie jest możliwe.
Niestety doświadczenie pokazuje, że nie tylko postępowania wywłaszczeniowe, ale także o ustalenie odszkodowania są w takich sytuacjach kontynuowane bez udziału ewentualnych stron. Tym samym spadkobiercy tracą prawo do wniesienia odwołania (upływają ustawowe terminy).
Dlatego po śmierci właściciela warto możliwie szybko poinformować o tym organ prowadzący sprawę oraz przedstawić dokumenty potwierdzające następstwo prawne. Spadkobierca, który zostanie uznany za stronę postępowania, może korzystać z praw procesowych przysługujących wcześniej zmarłemu.
Jak spadkobierca może dochodzić wyższego odszkodowania za wywłaszczenie?
- Prawo do odszkodowania za wywłaszczenie nie oznacza wyłącznie prawa do odebrania kwoty ustalonej przez organ. Jeżeli wysokość odszkodowania nie została ustalona, spadkobierca jako strona może kwestionować sposób wyceny jeszcze w toku postępowania – wyjaśnia Joanna Nogala, radczyni prawna z Kancelarii Prawnej INLEGIS (https://www.inlegis.pl/), która specjalizuje się w sprawach o podwyższenie odszkodowań za wywłaszczenie. Radczyni informuje, że podstawowym dowodem dotyczącym wartości nieruchomości jest operat szacunkowy (dokument z wyceną, więcej informacji: https://www.inlegis.pl/baza-wiedzy/wywlaszczenie-nieruchomosci/operat-szacunkowy-czym-jest/) sporządzony przez rzeczoznawcę majątkowego.
- Jeżeli operat zawiera błędy, można zgłaszać do niego uwagi. Po wydaniu decyzji odszkodowawczej strona postępowania może natomiast wnieść odwołanie i podnosić zarzuty dotyczące oparcia rozstrzygnięcia na wadliwej wycenie – wyjaśnia J. Nogala.
Prawniczka wskazuje, że spadkobiercy powinni sprawdzić przede wszystkim, czy:
- · prawidłowo określono przeznaczenie i stan nieruchomości,
- · właściwie dobrano nieruchomości porównawcze,
- · uwzględniono wszystkie składniki nieruchomości mające wartość,
- · poprawnie zastosowano przepisy dotyczące sposobu wyceny,
- · rzeczoznawca należycie uzasadnił przyjęte założenia.
Spadkobierca a odszkodowanie za wywłaszczenie – lista działań
Jeżeli zmarły był właścicielem nieruchomości objętej wywłaszczeniem albo przysługiwało mu niewypłacone odszkodowanie, warto w pierwszej kolejności ustalić etap postępowania.
Spadkobierca powinien:
- · ustalić, czy została już wydana decyzja o wywłaszczeniu (np. ZRID),
- · sprawdzić, czy wydano decyzję ustalającą odszkodowanie,
- · ustalić, czy odszkodowanie zostało wypłacone,
- · uzyskać postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia,
- · zgłosić następstwo prawne organowi prowadzącemu postępowanie,
- · zapoznać się z aktami sprawy i operatem szacunkowym,
- · zweryfikować wysokość odszkodowania,
- · sprawdzić, czy w przypadku opóźnienia wypłaty w grę wchodzi waloryzacja odszkodowania za wywłaszczenie.
Najważniejsze jest ustalenie, co dokładnie wchodzi do spadku. Jeżeli właściciel zmarł jeszcze przed przejęciem nieruchomości, przedmiotem dziedziczenia może pozostawać prawo do nieruchomości. Jeżeli natomiast do wywłaszczenia doszło wcześniej, w spadku może znajdować się już przede wszystkim prawo do ustalenia lub wypłaty należnego odszkodowania.
Źródła:
- Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.
- Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
- Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego
- Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami
- Uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 lutego 2021 r., sygn. akt I OPS 1/20