Zachowek od darowizny sprzed wielu lat

Najczęstszy błąd polega na przyjęciu, że każda darowizna dokonana ponad 10 lat przed śmiercią spadkodawcy pozostaje bez znaczenia dla zachowku. Przepisy nie ustanawiają jednak jednej, jednakowej granicy czasowej dla wszystkich darowizn. Decydujące jest również to, komu przekazano majątek i jaki był status tej osoby w chwili otwarcia spadku.

Otwarcie spadku następuje w dniu śmierci spadkodawcy. To właśnie od tej daty liczy się wstecz okres 10 lat przewidziany dla niektórych darowizn.

Zasada prawna dotycząca zachowku od darowizny sprzed wielu lat

Przy obliczaniu zachowku ustala się tak zwany substrat zachowku. W uproszczeniu obejmuje on czystą wartość spadku, powiększoną o darowizny i inne przysporzenia, które zgodnie z przepisami należy doliczyć. Następnie ustala się udział, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, oraz należną mu część tego udziału.

Darowizna nie musi znajdować się w majątku spadkodawcy w dniu jego śmierci. Jej doliczenie ma charakter rachunkowy. Oznacza to, że mieszkanie, działka, pieniądze albo udziały przekazane wiele lat wcześniej mogą zwiększyć podstawę obliczenia zachowku, mimo że formalnie od dawna należą do obdarowanego.

Ważny jest także sposób wyceny. Zgodnie z art. 995 Kodeksu cywilnego stan przedmiotu darowizny przyjmuje się z chwili jej dokonania, natomiast ceny z chwili ustalania zachowku. Jeżeli rodzic podarował dziecku niezabudowaną działkę, a dziecko później wybudowało na niej dom za własne pieniądze, przy wycenie co do zasady należy uwzględnić stan niezabudowanej działki, ale jej aktualną wartość rynkową.

Sprzedaż otrzymanego majątku nie powoduje automatycznie, że darowizna znika z rozliczeń. Problem ten szerzej omawia artykuł Sprzedana darowizna a zachowek po rodzicu.

Kto jest uprawniony do zachowku i kto odpowiada za jego zapłatę

Prawo do zachowku może przysługiwać zstępnym spadkodawcy, czyli przede wszystkim dzieciom, wnukom i dalszym potomkom, a także jego małżonkowi oraz rodzicom. Osoba ta musi jednak należeć do kręgu osób, które w konkretnej sytuacji byłyby powołane do spadku z ustawy.

Rodzice spadkodawcy nie są automatycznie uprawnieni do zachowku w każdej sprawie. Jeżeli spadkodawca pozostawił dzieci lub innych zstępnych, jego rodzice zazwyczaj nie dochodzą zachowku, ponieważ nie dziedziczyliby wtedy z ustawy.

Wysokość zachowku wynosi zasadniczo połowę wartości udziału, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony zstępny jest małoletni albo uprawniony jest trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie wartości takiego udziału.

Roszczenie o zapłatę kieruje się w pierwszej kolejności przeciwko spadkobiercy. Jeżeli uzyskanie należnego zachowku od spadkobiercy nie jest możliwe, odpowiedzialność może przejść na osobę, na rzecz której ustanowiono zapis windykacyjny, a następnie na obdarowanego, którego darowizna została doliczona do spadku.

Obdarowany odpowiada tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Jeżeli sam jest uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność wobec innych osób jest ograniczona do nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek. Może również zwolnić się z obowiązku zapłaty przez wydanie przedmiotu darowizny.

Jeżeli darowizny otrzymało kilka osób, w pierwszej kolejności odpowiada osoba obdarowana najpóźniej. Do wcześniejszego obdarowanego można kierować roszczenie dopiero wtedy, gdy należnego uzupełnienia nie da się uzyskać od osoby obdarowanej później.

Warunki powstania prawa do zachowku od dawnej darowizny

Aby skutecznie dochodzić zachowku związanego z darowizną dokonaną wiele lat wcześniej, należy sprawdzić łącznie kilka przesłanek:

1. Spadkodawca zmarł. Roszczenie o zachowek powstaje dopiero po otwarciu spadku.
2. Osoba występująca z roszczeniem należy do kręgu uprawnionych. Samo pokrewieństwo nie wystarcza, jeżeli dana osoba nie dziedziczyłaby z ustawy.
3. Uprawniony nie otrzymał pełnego zachowku. Uwzględnia się między innymi jego udział w spadku, zapisy i darowizny otrzymane od spadkodawcy.
4. Darowizna podlega doliczeniu. Trzeba zbadać osobę obdarowaną, datę darowizny oraz ustawowe wyjątki.
5. Istnieje osoba ponosząca odpowiedzialność. Należy zachować kolejność dochodzenia roszczeń od spadkobierców, zapisobierców windykacyjnych i obdarowanych.
6. Roszczenie nie jest przedawnione. Upływ terminu może umożliwić pozwanemu skuteczne uchylenie się od zapłaty.

Od należnego zachowku odejmuje się to, co uprawniony już otrzymał od spadkodawcy. Jeżeli jedno z dzieci otrzymało wcześniej mieszkanie o wartości pokrywającej jego zachowek, może nie mieć prawa do dalszej zapłaty, nawet gdy inne dziecko otrzymało majątek spadkowy.

Ocena statusu obdarowanego powinna być dokonywana w odniesieniu do konkretnego spadku. Znaczenie może mieć testament, odrzucenie spadku, zrzeczenie się dziedziczenia, wydziedziczenie oraz to, czy obdarowany rzeczywiście został spadkobiercą albo zachował uprawnienie do zachowku.

Wyjątki i sytuacje, w których dawnej darowizny się nie dolicza

Nie każda czynność, którą rodzina potocznie nazywa darowizną, zostanie uwzględniona przy obliczaniu zachowku. Najpierw należy ustalić charakter prawny umowy oraz to, czy świadczenie rzeczywiście było nieodpłatne.

Do najważniejszych wyjątków należą:

• Drobne darowizny zwyczajowo przyjęte. Typowe prezenty urodzinowe, świąteczne lub ślubne nie są doliczane, jeżeli ich wartość odpowiada sytuacji majątkowej stron i miejscowym zwyczajom.
• Darowizny sprzed ponad 10 lat dla osób obcych wobec rozliczenia zachowku. Chodzi o osoby, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.
• Darowizny dokonane przed narodzinami zstępnych. Przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu nie dolicza się zasadniczo darowizn dokonanych, gdy spadkodawca nie miał jeszcze zstępnych. Wyjątek dotyczy darowizny dokonanej mniej niż 300 dni przed narodzinami zstępnego.
• Darowizny sprzed zawarcia małżeństwa. Przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się darowizn dokonanych przez spadkodawcę przed zawarciem z nim małżeństwa.
• Umowy odpłatne. Rzeczywista sprzedaż albo umowa dożywocia nie jest automatycznie traktowana jak darowizna. Jeżeli jednak odpłatność była pozorna, rażąco symboliczna albo umowa ukrywała bezpłatne przysporzenie, jej charakter może stać się przedmiotem sporu.

Ustanowienie służebności mieszkania na rzecz darczyńcy nie wyklucza samo w sobie doliczenia darowizny. Obciążenie może natomiast wpływać na ustalenie jej wartości. Więcej praktycznych informacji zawiera artykuł Darowizna mieszkania ze służebnością a zachowek.

Mitem jest również przekonanie, że darowizna nie ma znaczenia, jeżeli obdarowany sprzedał nieruchomość, podzielił pieniądze albo przekazał majątek kolejnej osobie. Doliczenie darowizny do podstawy obliczenia zachowku i osobista odpowiedzialność obdarowanego to dwa odrębne zagadnienia. Zakres odpowiedzialności może zależeć między innymi od tego, czy i w jakiej postaci wzbogacenie nadal istnieje.

Jak wykazać swoje prawa do zachowku

Ciężar wykazania okoliczności uzasadniających roszczenie spoczywa przede wszystkim na osobie żądającej zapłaty. W praktyce największe spory dotyczą istnienia darowizny, jej wartości, stanu przedmiotu w dniu przekazania oraz kręgu spadkobierców.

W zależności od rodzaju majątku przydatne mogą być:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy,
• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia,
• testament i dokument potwierdzający jego ogłoszenie,
• akt notarialny darowizny nieruchomości,
• umowy darowizny pieniędzy, potwierdzenia przelewów i wyciągi bankowe,
• odpisy ksiąg wieczystych oraz dokumenty z akt księgi wieczystej,
• dokumentacja podatkowa dotycząca zgłoszenia darowizny, jeżeli może zostać legalnie pozyskana,
• zdjęcia, projekty, faktury i zeznania świadków pozwalające ustalić stan nieruchomości w chwili darowizny,
• operat szacunkowy albo opinia biegłego określająca aktualną wartość przedmiotu przy uwzględnieniu jego dawnego stanu.

Jeżeli uprawniony nie ma dostępu do aktu notarialnego lub dokumentów bankowych, może w pozwie wskazać, gdzie dokumenty się znajdują, i złożyć odpowiedni wniosek dowodowy. Sąd może zobowiązać stronę albo zwrócić się do właściwej instytucji o przedstawienie dokumentu, jeżeli istnieje ku temu podstawa prawna.

Terminy, koszty i właściwa procedura

Postępowanie warto rozpocząć od pisemnego wezwania do zapłaty. Pismo powinno wskazywać spadkodawcę, podstawę uprawnienia, darowizny uwzględnione w obliczeniach, żądaną kwotę, sposób jej wyliczenia oraz termin zapłaty. Można również zaproponować ugodę albo spłatę w ratach.

Samo wezwanie do zapłaty co do zasady nie przerywa biegu przedawnienia. Jeżeli termin jest bliski, nie należy czekać wyłącznie na zakończenie rodzinnych negocjacji.

Roszczenie przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z powodu otrzymanej darowizny przedawnia się po 5 latach od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Roszczenie kierowane przeciwko spadkobiercy w związku z testamentem przedawnia się po 5 latach od ogłoszenia testamentu. Gdy testamentu nie było albo sytuacja spadkowa jest nietypowa, początek biegu przedawnienia należy ustalić z uwzględnieniem konkretnego stanu faktycznego i zasad ogólnych.

Pozew o zachowek składa się do sądu ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli miejsca zwykłego pobytu w Polsce nie można ustalić, właściwy jest sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część.

Sprawę rozpoznaje sąd rejonowy, jeżeli wartość dochodzonego roszczenia nie przekracza 100 000 zł. Przy wartości wyższej niż 100 000 zł właściwy rzeczowo jest sąd okręgowy.

Wartością przedmiotu sporu jest kwota zachowku dochodzona w pozwie. Przy wartości do 20 000 zł opłata od pozwu ma wysokość stałą zależną od przedziału wartości roszczenia. Przy wartości przekraczającej 20 000 zł opłata wynosi 5% dochodzonej kwoty, nie więcej jednak niż 100 000 zł.

Do kosztów postępowania mogą dojść wydatki na opinię biegłego rzeczoznawcy, dokumenty, pełnomocnika i ewentualne opinie specjalistyczne. Strona przegrywająca może zostać zobowiązana do zwrotu przeciwnikowi kosztów procesu.

Osoba zobowiązana do zapłaty zachowku może żądać odroczenia płatności, rozłożenia świadczenia na raty, a w wyjątkowych przypadkach także jego obniżenia. Sąd uwzględnia sytuację osobistą i majątkową obu stron. Zwykły okres spłaty w ratach nie powinien przekraczać łącznie 5 lat, lecz w szczególnie uzasadnionych przypadkach może zostać wydłużony maksymalnie do 10 lat.

Skutki dla spadkobierców, obdarowanych i pozostałej rodziny

Doliczenie dawnej darowizny nie powoduje unieważnienia umowy ani automatycznego odebrania przedmiotu obdarowanemu. Zachowek jest zasadniczo roszczeniem o zapłatę określonej sumy pieniężnej.

Jeżeli obdarowany sprzedał nieruchomość osobie trzeciej, uprawniony do zachowku zwykle nie dochodzi wydania nieruchomości od jej nabywcy. Spór dotyczy rozliczenia ze spadkobiercą lub obdarowanym, a nie podważenia prawa własności uczciwego nabywcy.

Spadkobiercy powinni uwzględnić, że wartość majątku odziedziczonego po zmarłym nie zawsze wyznacza maksymalną wysokość wszystkich rozliczeń rodzinnych. Dawne darowizny mogą zwiększyć podstawę obliczenia zachowku, choć nie zwiększają faktycznej ilości pieniędzy pozostawionych w spadku.

Obdarowany może natomiast bronić się, wykazując między innymi, że darowizna nie podlega doliczeniu, została błędnie wyceniona, uprawniony otrzymał już należny zachowek albo roszczenie uległo przedawnieniu.

Jeżeli jedno z dzieci otrzymało nieruchomość i ma rozliczyć się z pozostałymi członkami rodziny, pomocne może być porównanie zasad zachowku z zagadnieniem opisanym w artykule Spłata rodzeństwa z darowizny.

W praktyce ustalenie wartości dawnej darowizny może wpływać również na ugody zawierane pomiędzy rodzeństwem, wysokość rat oraz decyzję, czy bardziej opłacalne jest prowadzenie procesu, czy dobrowolne rozliczenie.

Najczęstsze błędy przy dochodzeniu zachowku od dawnej darowizny

• Automatyczne pomijanie wszystkich darowizn starszych niż 10 lat. Należy najpierw ustalić, kim jest obdarowany wobec spadku i zachowku.
• Liczenie 10 lat do dnia wezwania lub pozwu. Okres ten liczy się wstecz od dnia śmierci spadkodawcy.
• Wycena według ceny z dnia darowizny. Stan majątku przyjmuje się z dnia przekazania, ale ceny z chwili ustalania zachowku.
• Uwzględnianie nakładów obdarowanego jako części darowizny. Dom wybudowany później z pieniędzy obdarowanego nie powinien automatycznie zwiększać wartości dawnej darowizny niezabudowanego gruntu.
• Pozwanie obdarowanego bez zbadania odpowiedzialności spadkobierców. Przepisy przewidują określoną kolejność dochodzenia roszczeń.
• Brak odliczenia świadczeń otrzymanych przez uprawnionego. Darowizny i inne korzyści otrzymane wcześniej od spadkodawcy mogą pokryć część albo całość zachowku.
• Przyjęcie, że wezwanie do zapłaty zatrzymało przedawnienie. Samo wysłanie wezwania zwykle nie wystarcza do zabezpieczenia terminu.
• Mylenie darowizny z każdą umową przenoszącą własność. Sprzedaż, dożywocie i umowy mieszane wymagają odrębnej oceny.

Błędne obliczenie nie zawsze zamyka drogę do dochodzenia roszczenia, ale może prowadzić do pozwania niewłaściwej osoby, poniesienia niepotrzebnych kosztów albo częściowego oddalenia powództwa. Przed złożeniem pozwu należy ustalić pełny krąg spadkobierców i obdarowanych oraz przygotować wariantowe obliczenie zachowku.

FAQ

Czy darowizna sprzed 20 lat może być wliczona do zachowku?

Tak. Jeżeli otrzymał ją spadkobierca albo osoba uprawniona do zachowku, sam upływ 20 lat nie musi wyłączać jej doliczenia. Inaczej może być w przypadku osoby niebędącej spadkobiercą ani uprawnionym do zachowku.

Od jakiej daty liczy się okres 10 lat?

Okres liczy się wstecz od dnia otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci spadkodawcy. Nie liczy się go od dnia sporządzenia testamentu, postępowania spadkowego ani wysłania wezwania do zapłaty.

Czy sprzedaż podarowanego mieszkania wyklucza zachowek?

Nie. Sprzedaż nie usuwa darowizny z rachunkowej podstawy zachowku. Może natomiast wpływać na zakres osobistej odpowiedzialności obdarowanego, która jest ograniczona do istniejącego wzbogacenia.

Czy uprawniony może żądać zwrotu podarowanej nieruchomości?

Zachowek jest zasadniczo roszczeniem pieniężnym. To obdarowany może zdecydować o zwolnieniu się z obowiązku zapłaty przez wydanie przedmiotu darowizny, jeżeli ponosi odpowiedzialność na podstawie art. 1000 Kodeksu cywilnego.

Czy małżonek może doliczyć darowiznę dokonaną przed ślubem?

Przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się darowizn dokonanych przez spadkodawcę przed zawarciem z nim małżeństwa.

Czy remont wykonany przez obdarowanego zwiększa wartość darowizny?

Nie powinien zwiększać wartości darowizny, jeżeli zmienił stan przedmiotu dopiero po jej dokonaniu i został sfinansowany przez obdarowanego. Wycenę sporządza się według stanu z chwili darowizny, ale według aktualnych cen.

Czy można rozłożyć zachowek na raty?

Tak. Zobowiązany może żądać odroczenia płatności albo rozłożenia zachowku na raty. W wyjątkowych przypadkach może również domagać się obniżenia świadczenia, a sąd ocenia sytuację osobistą i majątkową obu stron.

Podsumowanie

Darowizna sprzed wielu lat nadal może decydować o wysokości zachowku. Przed zastosowaniem granicy 10 lat trzeba sprawdzić, kto otrzymał darowiznę oraz czy osoba ta jest spadkobiercą albo należy do kręgu uprawnionych do zachowku.

Najważniejsze działania to ustalenie daty śmierci, kręgu spadkobierców, wszystkich większych darowizn i ich wartości według prawidłowej metody. Trzeba również sprawdzić termin przedawnienia oraz skierować roszczenie przeciwko właściwej osobie, z zachowaniem ustawowej kolejności odpowiedzialności.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 991–1001 oraz art. 1007.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 17 i art. 39.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 13.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.