Ostatnia emerytura lub renta po śmierci – zwrot i niezrealizowane świadczenie

Ostatnia emerytura lub renta po śmierci – jaka jest zasada prawna?

Prawo do emerytury lub renty ustaje ze śmiercią osoby uprawnionej. Zgodnie jednak z art. 136a ust. 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wypłatę świadczenia wstrzymuje się od miesiąca następującego po miesiącu, w którym zmarł emeryt lub rencista.

Oznacza to, że trzeba odróżnić świadczenie za miesiąc śmierci od wypłat dotyczących kolejnych miesięcy. Sama data zaksięgowania przelewu nie przesądza o obowiązku zwrotu.

• Świadczenie za miesiąc śmierci: zasadniczo pozostaje należne i nie jest automatycznie pomniejszane proporcjonalnie do liczby dni przeżytych w tym miesiącu.
• Świadczenie należne, lecz niewypłacone: może zostać przekazane uprawnionym członkom rodziny jako niezrealizowane świadczenie.
• Świadczenie za późniejszy miesiąc: nie przysługuje już zmarłemu i jego wypłata może powodować obowiązek zwrotu.

Podstawą szczególnego roszczenia członków rodziny jest art. 136 ustawy emerytalnej. Przewiduje on wypłatę należności po zmarłym osobom wskazanym w ustawie, bez konieczności traktowania takiego roszczenia jak zwykłego składnika spadku.

Czy ostatnią emeryturę dzieli się proporcjonalnie do dnia śmierci?

Nie, jeżeli chodzi o pełne miesięczne świadczenie należne emerytowi lub renciście za miesiąc, w którym nastąpił zgon. Śmierć w pierwszych dniach miesiąca nie powoduje sama w sobie ograniczenia należności do kilku dni. Odrębnie należy ocenić sytuacje, w których prawo do świadczenia powstało dopiero w trakcie miesiąca.

Kto ma prawo do ostatniej emerytury lub renty po zmarłym?

Art. 136 ust. 1 ustawy emerytalnej ustanawia trzy grupy osób uprawnionych, z zachowaniem ich kolejności.

1. Pierwsza grupa: małżonek oraz dzieci, z którymi zmarły prowadził wspólne gospodarstwo domowe.
2. Druga grupa: małżonek oraz dzieci, z którymi zmarły nie prowadził wspólnego gospodarstwa domowego, jeżeli nie ma osób uprawnionych z pierwszej grupy.
3. Trzecia grupa: inni członkowie rodziny uprawnieni do renty rodzinnej lub osoby z tej kategorii, na których utrzymaniu pozostawał zmarły, jeżeli brakuje uprawnionych z dwóch wcześniejszych grup.

Pierwszeństwo nie zależy od tego, kto pierwszy zgłosił się do ZUS, kto organizował pogrzeb ani komu przypadł największy udział w spadku. Rozstrzygające są przesłanki wymienione w ustawie.

Czy dorosłe dziecko mieszkające osobno otrzyma niezrealizowaną emeryturę?

Może ją otrzymać w ramach drugiej grupy, o ile nie ma uprawnionych z grupy pierwszej. Sam fakt pełnoletności albo posiadania własnego mieszkania nie wyklucza prawa do świadczenia. Jednak jeżeli zmarły prowadził wspólne gospodarstwo z małżonkiem lub innym dzieckiem, pierwszeństwo mają osoby należące do pierwszej grupy.

Czy rodzeństwo, wnuk albo dalszy krewny może otrzymać świadczenie?

Jest to możliwe po spełnieniu warunków właściwych dla trzeciej grupy. Nie wystarcza samo pokrewieństwo. Należy wykazać prawo do renty rodzinnej albo pozostawanie zmarłego na utrzymaniu danej osoby, a także brak uprawnionych z wcześniejszych grup.

Warunki wypłaty niezrealizowanego świadczenia

Do uzyskania pieniędzy nie wystarczy informacja, że zmarły był emerytem. ZUS musi stwierdzić istnienie konkretnej należności oraz uprawnienie wnioskodawcy.

• Zmarłemu przysługiwało świadczenie lub przed śmiercią wszczął postępowanie, w którym można ustalić należną mu kwotę.
• Świadczenie nie zostało skutecznie zrealizowane na rzecz zmarłego.
• Wnioskodawca należy do ustawowego kręgu uprawnionych i właściwej grupy pierwszeństwa.
• Roszczenie zostało zgłoszone z zachowaniem ustawowego terminu.
• Przedstawiono dokumenty potwierdzające wymagane okoliczności.

Co, jeśli zmarły złożył wniosek o emeryturę, ale nie doczekał decyzji?

Art. 136 ust. 2 umożliwia uprawnionym osobom udział w dalszym prowadzeniu postępowania, którego nie zakończono wskutek śmierci wnioskodawcy. Dotyczy to sytuacji, w której trzeba dopiero ustalić prawo do świadczenia lub jego wysokość.

Jeżeli zmarły spełniał ustawowe warunki, możliwa jest wypłata należności za okres poprzedzający śmierć. Nie oznacza to automatycznego przyznania świadczenia: ZUS bada warunki jego powstania, datę złożenia pierwotnego wniosku i odpowiednie przepisy dotyczące początku wypłaty.

Kiedy trzeba zwrócić emeryturę lub rentę po śmierci?

Najczęstszy obowiązek zwrotu dotyczy emerytury albo renty wypłaconej za miesiąc następujący po miesiącu zgonu lub za jeszcze późniejszy okres. Jeżeli świadczeniobiorca zmarł we wrześniu, a na jego konto wpłynęła emerytura należna według harmonogramu za październik, wypłata nie znajduje podstawy w prawie zmarłego do świadczenia.

Art. 138a ustawy emerytalnej reguluje zwrot takich kwot przez podmioty prowadzące rachunki lub odpowiednie instrumenty płatnicze. W konkretnym przypadku znaczenie ma sposób przekazania środków, ich ewentualna wypłata z rachunku oraz ustalenie osoby, która je otrzymała.

Nie należy zakładać, że cała kwota otrzymana już po dniu zgonu jest nienależna. Trzeba ustalić miesiąc świadczenia, datę jego realizacji oraz podstawę wypłaty.

Czy pieniądze otrzymane po śmierci można wydać na pogrzeb?

Sam cel wydatku nie powoduje powstania prawa do świadczenia, które było nienależne. Jeżeli pieniądze obejmują kolejny miesiąc po zgonie, ich wykorzystanie na pogrzeb nie eliminuje możliwości żądania zwrotu.

W przypadku świadczeń rolniczych trzeba również uwzględnić odrębne przepisy i procedury KRUS. Problem ten został szczegółowo opisany w artykule Ostatnia renta z KRUS po śmierci.

Wyjątki i sytuacje, w których rodzina nie otrzyma pieniędzy

Nie każda wypłata związana ze zmarłym może zostać przekazana rodzinie w trybie art. 136. Najważniejsze ograniczenia obejmują następujące sytuacje:

• Świadczenie zostało już wypłacone zmarłemu. Nie istnieje wtedy podstawa do ponownego przekazania tej samej należności jako niezrealizowanego świadczenia.
• Pieniądze dotyczą okresu po miesiącu śmierci. Sama pomyłka w harmonogramie wypłat nie tworzy prawa do zatrzymania pieniędzy.
• Wnioskodawca jest jedynie spadkobiercą. Postanowienie spadkowe nie zastępuje ustawowych warunków z art. 136.
• Istnieje osoba z wcześniejszej grupy uprawnionych. Osoba z dalszej grupy nie może jej pominąć.
• Roszczenie wygasło. Przekroczenie 12 miesięcy może wykluczać wypłatę, chyba że spełniono warunki ustawowego wyjątku.
• Zmarłemu nie przysługiwało żądane świadczenie. ZUS nie wypłaci kwoty wyłącznie na podstawie oczekiwania rodziny, jeżeli nie ma prawnej podstawy należności.

Odrębne zasady dotyczą także innych świadczeń związanych z opieką nad członkiem rodziny. Przykładowo Świadczenie pielęgnacyjne po śmierci opiekuna podlega innym regulacjom i nie powinno być automatycznie utożsamiane z niezrealizowaną emeryturą lub rentą.

Jak udowodnić prawo do ostatniej emerytury lub renty?

Podstawowym dokumentem w sprawie niezrealizowanego świadczenia z ZUS jest formularz ENS. Zakres dodatkowych załączników zależy od pokrewieństwa, sytuacji rodzinnej oraz okoliczności wypłaty.

• Wniosek ENS z danymi zmarłego i osoby występującej o świadczenie.
• Odpis aktu zgonu, jeżeli ZUS nie posiada już tego dokumentu.
• Odpis aktu małżeństwa w przypadku małżonka.
• Odpis aktu urodzenia lub inny dokument potwierdzający pokrewieństwo.
• Oświadczenie i dostępne dowody wspólnego gospodarstwa domowego.
• Dokumenty potwierdzające pozostawanie zmarłego na utrzymaniu członka rodziny, jeżeli ta przesłanka jest podstawą wniosku.
• W razie sporu o wypłatę – decyzje ZUS, korespondencję, potwierdzenia przelewów i dokumenty bankowe.

Czy zameldowanie pod wspólnym adresem wystarczy?

Nie zawsze. Wspólne gospodarstwo domowe jest okolicznością faktyczną. Znaczenie mogą mieć rzeczywiste zamieszkiwanie, wspólne zaspokajanie potrzeb życiowych i sposób organizacji gospodarstwa. Pomocne są oświadczenia oraz dokumenty dotyczące ponoszenia kosztów utrzymania i wspólnego zamieszkiwania.

Jeżeli ZUS kwestionuje wspólne gospodarstwo, trzeba ustalić, które fakty budzą wątpliwości organu, i przedstawić odpowiadające im dowody.

Terminy, koszty i procedura uzyskania niezrealizowanego świadczenia

W przypadku świadczeń wypłacanych przez ZUS należy wykonać następujące czynności:

1. Ustalić, za jaki okres należne było ostatnie świadczenie i czy zostało wypłacone.
2. Sprawdzić swoją przynależność do ustawowej grupy uprawnionych.
3. Przygotować aktualny formularz ENS oraz dokumenty rodzinne i dowodowe.
4. Złożyć wniosek w placówce ZUS, pocztą albo przez właściwą usługę elektroniczną eZUS.
5. Uzupełnić ewentualne braki wskazane w wezwaniu organu.
6. Po otrzymaniu decyzji zweryfikować wysokość należności, wskazaną podstawę prawną i pouczenie o odwołaniu.

Jaki jest termin na złożenie wniosku ENS?

Zgodnie z art. 136 ust. 3 ustawy emerytalnej roszczenie wygasa po upływie 12 miesięcy od dnia śmierci. Wyjątek występuje wtedy, gdy przed upływem tego okresu zgłoszono wniosek o dalsze prowadzenie postępowania.

Nie jest to zwykły termin przedawnienia, który można dowolnie odnawiać nieformalnymi prośbami o wypłatę. Jeżeli brakuje dokumentów, nie należy odkładać złożenia wniosku do chwili zakończenia wszystkich spraw spadkowych.

Ile kosztuje wniosek i jak długo trwa rozpatrywanie?

Wniosek ENS jest bezpłatny. ZUS wydaje decyzję zasadniczo w ciągu 30 dni od wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do jej wydania. Postępowanie wyjaśniające może zatem spowodować, że rozstrzygnięcie nastąpi później niż 30 dni od samego wpływu wniosku.

Od niekorzystnej decyzji ZUS można odwołać się do właściwego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych za pośrednictwem ZUS, w terminie miesiąca od doręczenia decyzji. W sprawach dotyczących świadczeń emerytalno-rentowych właściwy co do zasady jest sąd okręgowy. Wniesienie odwołania w pierwszej instancji nie wymaga uiszczenia opłaty sądowej.

Jak ostatnia emerytura wpływa na spadek, rodzinę i wierzycieli?

Uprawnienie do niezrealizowanego świadczenia ma szczególny charakter i nie wynika automatycznie z dziedziczenia. Oznacza to, że osoby posiadające udziały w spadku nie muszą mieć takich samych praw do niewypłaconej emerytury lub renty.

Trzeba jednak odróżnić niezrealizowane świadczenie od środków, które zmarły skutecznie otrzymał za życia i które pozostały w jego majątku. Te drugie mogą być rozliczane w ramach zwykłych zasad dziedziczenia.

Wypłata na podstawie art. 136 nie oznacza sama w sobie przyjęcia spadku ani automatycznego przejęcia długów spadkowych. Zasady odpowiedzialności za zadłużenie, w tym problem Długi po mężu, wymagają odrębnej analizy.

Jeżeli o tę samą należność ubiega się kilka osób, ZUS powinien ustalić ich prawa wynikające z ustawowej kolejności. Sama szybkość złożenia wniosku nie uprawnia jednej osoby do pominięcia pozostałych zainteresowanych.

Przykłady różnych rozstrzygnięć dotyczących ostatniej emerytury

Emerytura przekazana za miesiąc po śmierci

Postępowanie emerytalne niezakończone przed śmiercią

Małżonek i dorosłe dziecko mieszkające oddzielnie

Pan Jerzy pozostawił żonę, z którą prowadził wspólne gospodarstwo domowe, i dorosłego syna mieszkającego w innym mieście. Chociaż oboje mogą dziedziczyć spadek, w sprawie niezrealizowanej emerytury należą do różnych grup uprawnionych. Przy wskazanych okolicznościach pierwszeństwo ma żona. Syn nie uzyskuje równego uprawnienia tylko z powodu swojego udziału w spadku.

Najczęstsze błędy związane ze zwrotem ostatniej emerytury

• Zwrot pieniędzy bez sprawdzenia okresu wypłaty. Przed oddaniem kwoty należy ustalić, którego miesiąca dotyczyła.
• Wydanie pieniędzy z kolejnego miesiąca na pogrzeb. Przeznaczenie wypłaty na koszty pochówku nie legalizuje świadczenia nienależnego.
• Mylenie spadkobierców z osobami uprawnionymi do ENS. Należy stosować kolejność określoną w art. 136, a nie wyłącznie udziały spadkowe.
• Oczekiwanie na zakończenie postępowania spadkowego. Może doprowadzić do przekroczenia terminu 12 miesięcy i wygaśnięcia roszczenia.
• Brak dowodów prowadzenia wspólnego gospodarstwa. W razie sporu trzeba wykazać rzeczywiste warunki zamieszkiwania i utrzymania.
• Traktowanie renty rodzinnej i niezrealizowanego świadczenia jako tego samego uprawnienia. Są to różne procedury i mogą wymagać odrębnych wniosków.
• Brak odwołania od decyzji odmownej. Należy sprawdzić pouczenie i zachować miesięczny termin zaskarżenia.

FAQ – ostatnia emerytura lub renta po śmierci

Czy ZUS może żądać zwrotu emerytury wpłaconej w dniu pogrzebu?

Może żądać zwrotu świadczenia nienależnego, ale sam dzień pogrzebu nie przesądza o sprawie. Najpierw trzeba ustalić miesiąc, za który przekazano pieniądze.

Czy można złożyć ENS bez numeru emerytury zmarłego?

Tak. Można podać inne dane pozwalające zidentyfikować świadczeniobiorcę, w szczególności PESEL. Numer świadczenia ułatwia rozpoznanie sprawy, lecz nie zawsze jest konieczny.

Czy do ENS potrzebna jest zgoda wszystkich spadkobierców?

Nie wynika to z samego faktu dziedziczenia. Uprawnienie z art. 136 jest odrębne. ZUS może jednak badać prawa pozostałych osób należących do właściwej grupy.

Czy niezrealizowana emerytura podlega opodatkowaniu?

Tak. ZUS pobiera zaliczkę na podatek dochodowy, a następnie wystawia odpowiednią informację podatkową, zasadniczo PIT-11.

Czy renta rodzinna zastępuje niezrealizowaną emeryturę?

Nie. Renta rodzinna stanowi odrębne świadczenie. Spełnienie przesłanek jednego uprawnienia nie zastępuje złożenia wniosku dotyczącego drugiego.

Co zrobić, jeśli emeryturę dostarczał listonosz?

Należy sprawdzić, czy i komu wypłacono przekaz oraz jaki okres obejmował. Jeżeli należna kwota nie została skutecznie wypłacona zmarłemu, można rozważyć wniosek ENS.

Czy po 12 miesiącach można jeszcze odzyskać świadczenie?

Co do zasady roszczenie wygasa. Należy jednak sprawdzić, czy przed upływem tego okresu złożono wniosek o dalsze prowadzenie postępowania, co stanowi ustawowy wyjątek.

Źródła

• Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w szczególności art. 101 pkt 2, art. 136, art. 136a i art. 138a.
• Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Niezrealizowane świadczenia: https://www.zus.pl/swiadczenia/renty/niezrealizowane-swiadczenia
• Zakład Ubezpieczeń Społecznych, formularz ENS – wniosek o wypłatę niezrealizowanych świadczeń, dostępny w serwisie www.zus.pl.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności przepisy o odwołaniu od decyzji organów rentowych.