Dwa testamenty po zmarłym – który jest ważny?

Dwa testamenty po zmarłym – od czego zacząć?

Gdy po jednej osobie istnieje kilka testamentów, nie należy samodzielnie wybierać dokumentu, który wydaje się najważniejszy. Trzeba ustalić datę i formę każdego testamentu, sprawdzić, czy zachowano wymogi ważności, a następnie porównać wszystkie rozrządzenia. Znaczenie ma nie tylko to, który dokument jest nowszy, lecz także czy późniejszy testament wyraźnie odwołuje poprzedni oraz czy oba mogą być wykonywane równolegle.

Zgodnie z art. 941 Kodeksu cywilnego rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament. Testament jest czynnością osobistą, nie można więc sporządzić go ani odwołać przez pełnomocnika. Stosownie do art. 944 Kodeksu cywilnego testament może sporządzić i odwołać tylko osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych.

Każdy znany testament powinien zostać ujawniony, nawet gdy jest bardzo stary, niekorzystny dla rodziny albo pozornie sprzeczny z dokumentem późniejszym. Dopiero sąd lub notariusz dokonujący otwarcia i ogłoszenia testamentu może właściwie włączyć dokument do postępowania, a sąd spadku ocenia jego znaczenie dla dziedziczenia.

Jak można odwołać testament?

Spadkodawca może w każdej chwili odwołać cały testament albo tylko wybrane postanowienia. Wynika to z art. 943 Kodeksu cywilnego. Nie musi uzasadniać swojej decyzji ani zawiadamiać osób wskazanych we wcześniejszej ostatniej woli.

Zgodnie z art. 946 Kodeksu cywilnego odwołanie może nastąpić przez sporządzenie nowego testamentu, zniszczenie wcześniejszego dokumentu w zamiarze jego odwołania, pozbawienie go cech, od których zależy ważność, albo dokonanie w nim zmian wskazujących na wolę odwołania. Sama utrata lub przypadkowe zniszczenie dokumentu nie przesądza jeszcze o odwołaniu, ponieważ konieczny jest zamiar testatora.

Najbezpieczniej zamieścić w nowym testamencie jednoznaczne oświadczenie o odwołaniu wszystkich wcześniejszych testamentów albo dokładnie wskazanych postanowień. Brak takiej klauzuli nie oznacza jednak, że wszystkie wcześniejsze rozrządzenia pozostają skuteczne.

Późniejszy testament bez wyraźnego odwołania wcześniejszego

Jeżeli nowy testament nie zawiera wyraźnego odwołania poprzedniego, zastosowanie ma art. 947 Kodeksu cywilnego. Wcześniejszy testament jest wówczas odwołany tylko w takim zakresie, w jakim jego postanowień nie można pogodzić z treścią testamentu późniejszego.

Jeżeli pierwszy testament powołuje do całego spadku męża i wnuka po połowie, a późniejszy powołuje do całego spadku wyłącznie córkę, rozrządzeń tych nie da się wykonać jednocześnie. Jeżeli nowszy testament jest ważny, późniejsze powołanie córki do całości spadku co do zasady dorozumianie odwołuje wcześniejsze powołanie innych osób. Sąd nie powinien automatycznie dzielić spadku po jednej trzeciej między wszystkie osoby wymienione w obu dokumentach.

Inaczej będzie, gdy późniejszy testament zmienia tylko określony udział albo dodaje rozrządzenie, które można pogodzić z wcześniejszą wolą. W takim przypadku starszy testament może nadal obowiązywać w pozostałej części.

Czy testament notarialny jest ważniejszy od własnoręcznego?

Testament notarialny nie ma automatycznego pierwszeństwa wyłącznie z powodu formy. O skutkach prawnych decydują przede wszystkim data sporządzenia, ważność oraz treść rozrządzeń. Testament notarialny ma jednak silną wartość dowodową, a udział notariusza zwykle ogranicza spory dotyczące formy, daty i okoliczności sporządzenia dokumentu.

Późniejszy testament może być nieważny, jeżeli został sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że bez niego spadkodawca nie sporządziłby testamentu tej treści, albo pod wpływem groźby. Są to przesłanki z art. 945 Kodeksu cywilnego.

Na nieważność z tych przyczyn nie można się powołać po upływie trzech lat od dnia, w którym osoba zainteresowana dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie dziesięciu lat od otwarcia spadku. Jeżeli późniejszy testament zostanie uznany za nieważny, podstawą dziedziczenia może ponownie stać się wcześniejszy ważny testament.

Jak sąd interpretuje kilka testamentów?

Zgodnie z art. 948 Kodeksu cywilnego testament należy tłumaczyć tak, aby możliwie najpełniej urzeczywistnić wolę spadkodawcy. Jeżeli możliwe są różne interpretacje, pierwszeństwo ma taka, która pozwala utrzymać rozrządzenia w mocy i nadać im rozsądną treść.

Sąd analizuje dokładne brzmienie dokumentów, ich kolejność, zakres rozrządzeń i okoliczności sporządzenia. Nie powinien mechanicznie usuwać całego starszego testamentu tylko dlatego, że istnieje dokument nowszy. Jednocześnie musi nadać realny skutek jednoznacznemu późniejszemu powołaniu innej osoby do całego spadku.

Jeżeli drugi testament dotyczy pojedynczego składnika, trzeba dodatkowo ustalić, czy jest to powołanie do spadku, zapis zwykły, zapis windykacyjny czy inne rozrządzenie. Sama nazwa użyta przez spadkodawcę nie zawsze jest rozstrzygająca, a znaczenie może mieć również relacja wartości wskazanego składnika do całego majątku.

Ujawnienie i złożenie wszystkich testamentów

Zgodnie z art. 646 Kodeksu postępowania cywilnego osoba, u której znajduje się testament, ma obowiązek złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy, chyba że złożyła testament u notariusza. Przepis nie wyznacza terminu liczonego w konkretnej liczbie dni, dlatego dokument należy przekazać bez nieuzasadnionej zwłoki.

Sądem spadku jest zasadniczo sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli miejsca tego w Polsce nie można ustalić, właściwość może wynikać z położenia majątku spadkowego lub jego części, a w braku tych podstaw właściwy jest Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

Do sądu należy przekazać oryginał testamentu. W piśmie warto podać datę i miejsce odnalezienia dokumentu, wskazać osobę, która go przechowywała, oraz poinformować, czy znane są inne testamenty i czy toczy się już sprawa o stwierdzenie nabycia spadku.

Co grozi za ukrycie testamentu?

Osoba, która bezzasadnie uchyla się od złożenia testamentu, odpowiada za wynikłą stąd szkodę, a sąd spadku może nałożyć na nią grzywnę. Odpowiedzialność może powstać zwłaszcza wtedy, gdy zatajenie dokumentu opóźni postępowanie, doprowadzi do błędnego stwierdzenia nabycia spadku albo narazi uczestników na dodatkowe koszty.

W sprawie o stwierdzenie nabycia spadku sąd może odebrać zapewnienie spadkowe. Na podstawie art. 671 Kodeksu postępowania cywilnego osoba składająca zapewnienie powinna powiedzieć między innymi o znanych testamentach spadkodawcy. Należy ujawnić również dokument uznawany przez rodzinę za nieaktualny, ponieważ ocena jego skuteczności należy do sądu.

Czy osoba pominięta w późniejszym testamencie ma prawo do zachowku?

Osoba wskazana w starszym testamencie nie nabywa prawa do zachowku tylko dlatego, że została pominięta w dokumencie późniejszym. Zachowek przysługuje ustawowo określonym osobom: zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, jeżeli w konkretnym układzie rodzinnym byliby powołani do dziedziczenia z ustawy.

Małżonek pominięty w ważnym testamencie często może dochodzić zachowku. Sytuacja wnuka zależy natomiast od tego, czy w danym przypadku miałby udział w dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli żyje jego rodzic będący dzieckiem spadkodawcy i to ten rodzic dziedziczyłby z ustawy, wnuk co do zasady nie ma własnego udziału ustawowego. Ocena może być inna między innymi po wcześniejszej śmierci rodzica, jego niegodności, odrzuceniu spadku lub wydziedziczeniu, ponieważ przepisy przewidują szczególne skutki dla dalszych zstępnych.

Roszczenie uprawnionego przeciwko spadkobiercy testamentowemu co do zasady przedawnia się po pięciu latach od ogłoszenia testamentu. Kwestia zachowku jest odrębna od ustalenia, kto dziedziczy na podstawie testamentu.

FAQ

Czy późniejszy testament zawsze unieważnia wcześniejszy?

Nie. Jeżeli nowy testament nie odwołuje poprzedniego wprost, wcześniejsze postanowienia tracą moc tylko w zakresie, którego nie da się pogodzić z późniejszą treścią.

Czy trzeba złożyć stary testament, gdy istnieje nowszy?

Tak. Osoba posiadająca testament powinna po wiadomości o śmierci spadkodawcy złożyć go w sądzie spadku albo u notariusza. Dotyczy to także dokumentu starego lub pozornie nieaktualnego.

Czy można podważyć późniejszy testament?

Tak, jeżeli istnieją konkretne podstawy, na przykład brak świadomego lub swobodnego podjęcia decyzji, istotny błąd albo groźba. Trzeba jednak uwzględnić trzyletni termin od poznania przyczyny nieważności i bezwzględny termin dziesięciu lat od otwarcia spadku.

Czy osoba pominięta w nowszym testamencie automatycznie dostaje zachowek?

Nie. Prawo do zachowku zależy od pokrewieństwa lub małżeństwa ze spadkodawcą oraz od tego, czy dana osoba byłaby powołana do dziedziczenia z ustawy w konkretnym stanie rodzinnym.

Podsumowanie

Przy dwóch testamentach najpierw bada się ważność każdego dokumentu, a następnie porównuje ich treść. Późniejszy testament ma pierwszeństwo w zakresie wyraźnego odwołania albo sprzeczności z wcześniejszymi rozrządzeniami. Starszy testament może nadal działać w części, którą da się pogodzić z nową wolą spadkodawcy.

Wszystkie testamenty należy ujawnić i złożyć w sądzie spadku albo u notariusza. Osoba posiadająca dokument nie powinna sama rozstrzygać, że jest on nieważny lub bez znaczenia. Osobno należy ocenić ewentualne zarzuty nieważności oraz roszczenia o zachowek.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 941, 943–948, 961, 991, 1007 i 1011 – tekst aktu w ISAP.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 628, 646 i 671 – tekst aktu w ISAP.
• Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 1952 r., sygn. akt C 235/52, oraz orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 1962 r., sygn. akt I CR 460/61 – w zakresie wykładni kolejnych testamentów.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.