Dwa testamenty notarialne – który jest ważny?

Dwa testamenty po zmarłym – od czego zacząć?

Jeżeli po śmierci spadkodawcy okazuje się, że istnieją dwa testamenty, najpierw trzeba ustalić trzy kwestie: datę sporządzenia każdego testamentu, jego formę oraz to, czy testament późniejszy wyraźnie odwołuje testament wcześniejszy. Nie wystarczy samo stwierdzenie, że jeden dokument jest nowszy. Istotne jest również to, czy oba testamenty są ważne i czy ich postanowienia da się ze sobą pogodzić.

Zgodnie z art. 941 Kodeksu cywilnego rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament. Testament jest czynnością osobistą, dlatego nie można sporządzić go przez pełnomocnika. Sporządzić i odwołać testament może tylko osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych.

W praktyce sąd spadku powinien dowiedzieć się o każdym znanym testamencie, także tym starym, który według rodziny wydaje się nieaktualny. Dopiero po analizie wszystkich dokumentów można ocenić, który testament będzie podstawą dziedziczenia, a które postanowienia utraciły znaczenie.

Odwołanie testamentu

Spadkodawca może w każdej chwili odwołać cały testament albo tylko jego poszczególne postanowienia. Wynika to z art. 943 Kodeksu cywilnego. Odwołanie testamentu może nastąpić przez sporządzenie nowego testamentu, zniszczenie poprzedniego testamentu w zamiarze jego odwołania, pozbawienie go cech ważności albo dokonanie w nim zmian, z których wynika wola odwołania.

Zgodnie z art. 946 K.c. odwołanie testamentu wymaga woli spadkodawcy. Dlatego samo odnalezienie późniejszego dokumentu nie kończy jeszcze analizy. Trzeba zbadać, czy nowy testament jest ważny oraz czy obejmuje te same składniki majątku i tych samych spadkobierców.

Jeżeli spadkodawca sporządził nowy testament i nie zaznaczył w nim, że poprzedni odwołuje, zastosowanie ma art. 947 Kodeksu cywilnego. W takiej sytuacji odwołane są tylko te postanowienia wcześniejszego testamentu, których nie można pogodzić z treścią późniejszego testamentu.

Który testament ma pierwszeństwo – wcześniejszy czy późniejszy?

Co do zasady testament późniejszy ma pierwszeństwo przed wcześniejszym, ale nie zawsze oznacza to całkowite wyeliminowanie starego testamentu. Jeżeli w nowym testamencie spadkodawca napisał wprost, że odwołuje wszystkie poprzednie testamenty, wcześniejszy dokument co do zasady traci znaczenie jako podstawa dziedziczenia.

Inaczej będzie wtedy, gdy nowy testament nie zawiera wyraźnego odwołania poprzedniego testamentu. Wówczas należy porównać oba dokumenty. Postanowienia sprzeczne ustępują treści testamentu późniejszego, natomiast postanowienia niesprzeczne mogą nadal obowiązywać.

Forma testamentu nie decyduje sama o pierwszeństwie. Testament notarialny nie jest ważniejszy tylko dlatego, że sporządził go notariusz. Ma natomiast dużą wartość dowodową i zwykle trudniej podważyć okoliczności jego sporządzenia. Jeżeli jednak późniejszy testament okaże się nieważny, na przykład z powodu braku świadomości albo swobody przy jego sporządzeniu, błędu lub groźby, znaczenie może zachować testament wcześniejszy.

W razie wątpliwości testament należy tłumaczyć tak, aby możliwie najpełniej urzeczywistnić wolę spadkodawcy. Wynika to z art. 948 Kodeksu cywilnego. Sąd nie powinien więc mechanicznie odrzucać starszego testamentu, jeżeli z jego treści wynika postanowienie, którego późniejszy testament nie reguluje i z którym się nie kłóci.

Ujawnienie starego testamentu w postępowaniu spadkowym

Osoba, u której znajduje się testament, powinna go ujawnić i złożyć we właściwym miejscu. Zgodnie z art. 646 Kodeksu postępowania cywilnego osoba, u której znajduje się testament, ma obowiązek złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy, chyba że złożyła testament u notariusza.

Sądem spadku jest co do zasady sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli takiego miejsca w Polsce nie da się ustalić, właściwy może być sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część, a w braku takich podstaw – Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

W opisanej sytuacji pani Barbara nie powinna czekać na rozwój sporu ani ukrywać testamentu z 1970 r. Może złożyć go w sądzie spadku wraz z pismem wyjaśniającym, że posiada wcześniejszy testament babci, albo przedstawić dokument na rozprawie, jeżeli sąd jeszcze go nie otrzymał. Bezpieczniejszym rozwiązaniem jest wcześniejsze pisemne zgłoszenie testamentu, aby znalazł się w aktach sprawy.

Co powinna zrobić osoba wezwana na rozprawę spadkową?

Osoba wezwana na rozprawę w sprawie spadkowej powinna przygotować oryginał testamentu, korespondencję z sądu oraz podstawowe informacje o okolicznościach odnalezienia dokumentu. Jeżeli testament jest w jej posiadaniu, nie należy wysyłać do sądu wyłącznie kopii bez wyjaśnienia. Sąd lub notariusz powinien mieć możliwość dokonania otwarcia i ogłoszenia testamentu zgodnie z procedurą.

W piśmie do sądu warto wskazać, kiedy i gdzie odnaleziono testament, kto go przechowywał, czy znane są inne testamenty oraz czy toczy się już sprawa o stwierdzenie nabycia spadku. Jeżeli istnieje podejrzenie nieważności późniejszego testamentu, należy jasno opisać, na czym polegają wątpliwości, na przykład na chorobie spadkodawcy, braku świadomości, nacisku ze strony osoby trzeciej albo sprzecznościach w dokumencie.

Nie każda wątpliwość wystarczy do podważenia testamentu. Sam fakt, że testament jest niekorzystny dla jednego z członków rodziny, nie oznacza jeszcze jego nieważności. Potrzebne są konkretne dowody, takie jak dokumentacja medyczna, zeznania świadków, opinie biegłych albo inne okoliczności wskazujące na wadę oświadczenia woli.

Zapewnienie spadkowe i odpowiedzialność za zatajenie testamentu

W sprawie o stwierdzenie nabycia spadku sąd może odebrać od zgłaszającego się spadkobiercy zapewnienie spadkowe. Zgodnie z art. 671 Kodeksu postępowania cywilnego w zapewnieniu należy złożyć oświadczenie między innymi o znanych testamentach spadkodawcy.

Osoba składająca zapewnienie powinna powiedzieć sądowi o każdym testamencie, o którym wie, nawet jeżeli uważa, że testament jest stary, nieaktualny albo sprzeczny z późniejszym dokumentem. Zatajenie testamentu może wpłynąć na prawidłowość postępowania i narazić uczestnika na odpowiedzialność.

Art. 646 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje też konkretne konsekwencje dla osoby, która bezzasadnie uchyla się od złożenia testamentu. Taka osoba odpowiada za wynikłą stąd szkodę, a sąd spadku może nałożyć na nią grzywnę.

Co jeśli testamenty częściowo się pokrywają?

W praktyce często zdarza się, że pierwszy testament obejmuje cały majątek, a drugi dotyczy tylko jednego składnika, na przykład mieszkania, działki albo rachunku bankowego. Wtedy nie można automatycznie przyjąć, że nowy testament usuwa całą wcześniejszą wolę spadkodawcy. Trzeba ustalić, czy późniejszy testament reguluje całość dziedziczenia, czy tylko zmienia wybrany element.

Jeżeli spadkodawca najpierw zapisał wnuczce udział w całym majątku, a później przekazał konkretną nieruchomość synowi, sąd powinien zbadać, czy drugie rozrządzenie miało zastąpić całość poprzedniego testamentu, czy tylko zmienić sposób rozdysponowania danego składnika. Odpowiedź zależy od treści dokumentów i okoliczności sprawy.

W sprawie dwóch testamentów ważne jest więc nie tylko pytanie, który dokument jest nowszy, lecz także to, czy późniejszy testament jest kompletny, czy częściowy oraz czy zawiera wyraźne sformułowania o odwołaniu poprzednich testamentów.

FAQ

Czy późniejszy testament zawsze unieważnia wcześniejszy?

Nie zawsze. Jeżeli późniejszy testament wyraźnie odwołuje wcześniejszy, sprawa jest zasadniczo prostsza. Jeżeli jednak takiego odwołania nie ma, wcześniejszy testament traci moc tylko w zakresie, którego nie da się pogodzić z nowszym testamentem.

Czy trzeba złożyć w sądzie stary testament, jeśli istnieje nowszy?

Tak. Osoba, u której znajduje się testament, powinna go złożyć w sądzie spadku albo u notariusza po uzyskaniu wiadomości o śmierci spadkodawcy. Dotyczy to również testamentu starego albo takiego, który wydaje się sprzeczny z późniejszym dokumentem.

Co grozi za ukrycie testamentu?

Osoba, która bezzasadnie uchyla się od złożenia testamentu, może odpowiadać za wynikłą stąd szkodę. Sąd spadku może także nałożyć na nią grzywnę. Dodatkowo zatajenie informacji o testamentach przy zapewnieniu spadkowym może mieć poważne konsekwencje procesowe.

Czy testament notarialny jest ważniejszy od własnoręcznego?

Nie w tym znaczeniu, że samą formą zawsze wygrywa z testamentem własnoręcznym. O pierwszeństwie decydują przede wszystkim data, ważność testamentu oraz treść postanowień. Testament notarialny zwykle jest jednak trudniejszy do podważenia dowodowo.

Czy można podważyć późniejszy testament?

Tak, ale potrzebne są konkretne podstawy. Testament może być nieważny między innymi wtedy, gdy został sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, pod wpływem istotnego błędu albo groźby. Same konflikty rodzinne albo niezadowolenie z treści testamentu nie wystarczą.

Podsumowanie

Jeżeli istnieją dwa testamenty, zwykle kluczowe znaczenie ma testament późniejszy, ale tylko wtedy, gdy jest ważny i wprost albo pośrednio odwołuje postanowienia wcześniejsze. Starszy testament może nadal mieć znaczenie, jeżeli nowszy dokument nie reguluje całego spadku albo da się pogodzić z częścią wcześniejszych rozrządzeń.

Każdy znany testament powinien zostać ujawniony sądowi spadku albo złożony u notariusza. Ukrywanie testamentu jest ryzykowne prawnie i może utrudnić prawidłowe ustalenie ostatniej woli spadkodawcy.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 941, 943, 944, 945, 946, 947 i 948 – tekst aktu w ISAP.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 646 i art. 671 – tekst aktu w ISAP.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.