- Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny przedawnia się co do zasady po 5 latach od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.
- 10 lat z art. 994 § 1 KC nie jest terminem przedawnienia. Ta reguła rozstrzyga, czy określona darowizna jest doliczana przy obliczaniu zachowku.
- Darowizna dla dziecka dokonana ponad 10 lat przed śmiercią nie jest automatycznie ani doliczana, ani pomijana. Trzeba ustalić status obdarowanego w konkretnej konfiguracji dziedziczenia, z uwzględnieniem uchwały SN III CZP 3/24.
- Zachowek jest co do zasady roszczeniem pieniężnym, a nie automatycznym prawem do udziału w domu, działce lub gospodarstwie.
- Jeżeli darowizny dokonali oboje małżonkowie, zakres ewentualnych roszczeń ocenia się osobno po każdym z nich.
Stan prawny na 24 sierpnia 2026 r. Zachowek od darowizny pojawia się najczęściej wtedy, gdy rodzic albo dziadek za życia przekazał znaczną część majątku jednemu z dzieci, a po jego śmierci pozostali bliscy twierdzą, że nie otrzymali należnego im zachowku. W opisanej sprawie dziadkowie pani Agnieszki darowali jej mamie gospodarstwo rolne z domem i zabudowaniami. Dziadek zmarł 8 lat temu, babcia żyje, a wujek żąda obecnie rozliczenia majątku i zapowiada pozew o zachowek.
W takiej sytuacji trzeba odróżnić kilka kwestii: czy roszczenie dotyczy zachowku po dziadku czy po babci, czy termin przedawnienia już upłynął, jaka część darowizny może być brana pod uwagę oraz czy obdarowany w konkretnej sprawie ma status istotny z punktu widzenia art. 994 § 1 KC.
Zachowek od darowizny - na czym polega roszczenie?
Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Co do zasady zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym, a jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletnim zstępnym - dwie trzecie tego udziału.
Roszczenie o zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Osoba uprawniona nie może więc automatycznie żądać przepisania na siebie części domu, działki albo gospodarstwa. Może natomiast żądać zapłaty kwoty potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku. Przeniesienie udziału w nieruchomości byłoby możliwe, gdyby strony dobrowolnie uzgodniły takie rozliczenie i zawarły odpowiednią umowę.
Jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz uczyniono zapis windykacyjny, art. 1000 KC pozwala w określonych warunkach kierować roszczenie do osoby, która otrzymała darowiznę doliczaną do spadku. Obdarowany odpowiada przy tym w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Dotyczy to nie tylko nieruchomości, lecz także sytuacji, w której rozliczana jest darowizna pieniężna a zachowek po rodzicu.
Kiedy przedawnia się zachowek od darowizny?
Termin przedawnienia wynika z art. 1007 Kodeksu cywilnego. Roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Natomiast roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej od spadkodawcy darowizny przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku.
Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy. Przy roszczeniu przeciwko obdarowanemu zasadnicze znaczenie ma więc data śmierci osoby, która dokonała darowizny, a nie sama data umowy darowizny. Darowizna sprzed 12 czy 15 lat nie oznacza zatem automatycznie, że roszczenie jest przedawnione.
W sprawie pani Agnieszki roszczenie po dziadku trzeba ocenić osobno od ewentualnego roszczenia po babci. Jeżeli dziadek zmarł 8 lat temu i w międzyczasie nie doszło do skutecznego przerwania biegu przedawnienia, na przykład przez wniesienie pozwu, roszczenie przeciwko obdarowanej z tytułu darowizny jest co do zasady przedawnione. Przedawnienie nie powoduje automatycznego wygaśnięcia roszczenia, ale pozwala zobowiązanemu uchylić się od jego zaspokojenia przez podniesienie zarzutu przedawnienia.
Inaczej wygląda sytuacja po babci, która nadal żyje. Dopóki babcia żyje, spadek po niej nie został otwarty, a roszczenie o zachowek po niej jeszcze nie powstało. Jeżeli po jej śmierci okaże się, że istnieje podstawa do żądania zachowku od obdarowanej, 5-letni termin z art. 1007 § 2 KC będzie liczony od śmierci babci, a nie od daty darowizny gospodarstwa.
Roszczenie o zachowek ma charakter majątkowy, dlatego przy opóźnieniu w zapłacie może pojawić się także kwestia odsetek. Naliczanie odsetek za opóźnienie zależy między innymi od treści wezwania do zapłaty, możliwości ustalenia wysokości roszczenia oraz sposobu wyceny majątku.
Sprawdzasz, czy roszczenie o zachowek się przedawniło?
Daty śmierci, testament, wcześniejsze postępowania i podstawa żądania mogą zmienić ocenę terminu. Prawnik może przeanalizować dokumenty i wskazać, czy zarzut przedawnienia jest zasadny.
Sprawdź swoją sytuację z prawnikiem ›Pani Ewa dostała od rodziców mieszkanie. Ojciec zmarł 6 lat temu, a matka nadal żyje. Brat pani Ewy dopiero teraz wysłał wezwanie do zapłaty zachowku po ojcu. Jeżeli w ciągu tych 6 lat nie doszło do skutecznego przerwania biegu przedawnienia, pani Ewa może podnieść zarzut przedawnienia roszczenia po ojcu. Nie przesądza to o przyszłym zachowku po matce, ponieważ spadek po niej otworzy się dopiero z chwilą jej śmierci.
Początek i koniec biegu terminu zależą od podstawy roszczenia oraz okoliczności sprawy; szerzej omawiamy przedawnienie zachowku w odrębnym poradniku.
Czy darowizna sprzed ponad 10 lat liczy się do zachowku?
To odrębne zagadnienie od przedawnienia. Zgodnie z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach ani darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.
Po uchwale Sądu Najwyższego z 8 sierpnia 2024 r., III CZP 3/24, nie można przyjmować, że samo pokrewieństwo albo abstrakcyjna możliwość dziedziczenia wystarcza do bezterminowego doliczania darowizny. Sąd Najwyższy wskazał, że przy obliczaniu zachowku nie dolicza się darowizn starszych niż 10 lat dokonanych na rzecz osób, które nie dochodzą do spadku. W uzasadnieniu zaakcentowano ocenę statusu spadkobiercy i uprawnionego do zachowku in concreto, przede wszystkim w chwili otwarcia spadku.
Dlatego darowizna dokonana ponad 10 lat przed śmiercią na rzecz dziecka spadkodawcy nie jest automatycznie doliczana tylko dlatego, że obdarowany jest synem albo córką. Trzeba ustalić, czy w konkretnej sprawie obdarowany rzeczywiście dochodzi do spadku albo ma status uprawnionego do zachowku. Jeżeli taki status istnieje, upływ ponad 10 lat sam w sobie nie wyłącza doliczenia darowizny. Jeżeli natomiast obdarowany nie dochodzi do spadku i nie jest w konkretnej konfiguracji uprawniony do zachowku, reguła z art. 994 § 1 KC prowadzi do pominięcia darowizny starszej niż 10 lat.
Oceniając tę kwestię, trzeba znać rzeczywistą konfigurację dziedziczenia: kto przeżył spadkodawcę, czy istnieje testament, kto został powołany do spadku, czy doszło do zrzeczenia się dziedziczenia, odrzucenia spadku, wydziedziczenia lub innych zdarzeń wpływających na status poszczególnych osób. Sama data darowizny i relacja rodzinna nie wystarczają. Szerzej ten problem wyjaśnia poradnik darowizna po 10 latach a zachowek.
W analizowanym przypadku istotne jest również to, że darowizny dokonali dziadkowie. Jeżeli gospodarstwo należało do ich majątku wspólnego, dla potrzeb zachowku trzeba odrębnie ustalić, jaka część przysporzenia pochodziła od dziadka, a jaka od babci. Po dziadku rozlicza się jego część darowizny i stan istniejący przy otwarciu spadku po nim, a ewentualny zachowek po babci będzie oceniany dopiero po jej śmierci. Podobne rozliczenia opisuje darowizna nieruchomości a zachowek rodzeństwa.
Zobacz również: gdy przedmiotem darowizny było gospodarstwo darowane jednemu dziecku, szczególnie ważne są ustalenia dotyczące wartości nieruchomości, udziałów darczyńców oraz tego, czy w spadku pozostał inny majątek.
Pan Marek otrzymał od ojca działkę budowlaną 15 lat przed jego śmiercią, a po śmierci ojca siostra Marka zażądała zachowku. Nie wystarczy stwierdzić, że Marek jest synem. Jeżeli w konkretnej konfiguracji Marek rzeczywiście dochodzi do spadku po ojcu albo jest uprawniony do zachowku, sama okoliczność, że darowizna była dokonana ponad 10 lat wcześniej, nie wyłącza jej doliczenia. Jeżeli natomiast Marek nie dochodzi do spadku i nie ma w tej sprawie statusu uprawnionego do zachowku, trzeba zastosować art. 994 § 1 KC z uwzględnieniem uchwały III CZP 3/24. Do prawidłowej oceny trzeba więc ustalić m.in. podstawę dziedziczenia, ewentualne zrzeczenie się dziedziczenia, wydziedziczenie lub inne zdarzenie wpływające na status Marka oraz to, kto występuje z roszczeniem.
Jak oblicza się zachowek od darowanego gospodarstwa?
Przy ustalaniu zachowku oblicza się tak zwany substrat zachowku, czyli wartość spadku powiększoną o darowizny i inne przysporzenia doliczane na zasadach określonych w Kodeksie cywilnym. Następnie ustala się udział, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, i stosuje właściwy ułamek zachowku: zasadniczo 1/2, a w przypadku małoletniego zstępnego albo osoby trwale niezdolnej do pracy - 2/3.
Zgodnie z art. 995 § 1 KC wartość przedmiotu darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Przy gospodarstwie rolnym bierze się więc pod uwagę stan gospodarstwa z dnia darowizny, lecz ceny aktualne dla momentu ustalania zachowku. Nie powinno się automatycznie przyjmować historycznej wartości z aktu darowizny. Szczególne wątpliwości może rodzić dom na działce od rodziców, gdy obdarowany sam sfinansował późniejszą zabudowę nieruchomości.
Uproszczony schemat wygląda następująco:
substrat zachowku × udział ustawowy uprawnionego × 1/2 albo 2/3 − korzyści zaliczane na zachowek uprawnionego = należny zachowek
Jeżeli po śmierci babci w spadku nie znajdzie się majątek pozwalający zaspokoić zachowek, a jej część gospodarstwa została wcześniej darowana córce i darowizna podlega doliczeniu, osoba uprawniona może w odpowiedniej kolejności dochodzić uzupełnienia zachowku także od obdarowanej. Nie oznacza to jednak automatycznie pełnej odpowiedzialności za każdą wyliczoną kwotę. Znaczenie mogą mieć wcześniejsze korzyści otrzymane przez uprawnionego, skład spadku, liczba osób uprawnionych oraz ustawowe granice odpowiedzialności obdarowanego.
Czy obdarowany może żądać rat, odroczenia albo obniżenia zachowku?
Tak. Art. 9971 § 1 KC pozwala osobie zobowiązanej do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach także jego obniżenia. Sąd uwzględnia sytuację osobistą i majątkową zarówno uprawnionego do zachowku, jak i zobowiązanego.
W przypadku rozłożenia roszczenia na raty terminy ich uiszczenia nie mogą co do zasady przekraczać łącznie 5 lat. W wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd może na wniosek zobowiązanego odroczyć termin zapłaty rat już wymagalnych lub przedłużyć ten okres, przy czym zmieniony termin nie może być dłuższy niż 10 lat.
Obniżenie zachowku jest rozwiązaniem wyjątkowym. Jeżeli jednak po obniżeniu ustaną okoliczności, które je uzasadniały, art. 9971 § 3 KC przewiduje, że na wniosek uprawnionego zobowiązany zwraca sumę pieniężną, o którą zachowek został obniżony. Zwrotu tej sumy nie można żądać po upływie 5 lat od dnia obniżenia zachowku.
Pan Tomasz odziedziczył niewielkie oszczędności, ale wcześniej otrzymał od matki dom. Po jej śmierci siostra zażądała wysokiego zachowku. Pan Tomasz nie kwestionuje samej zasady odpowiedzialności, lecz wykazuje, że dom jest jego jedynym miejscem zamieszkania, ma ograniczone dochody i nie jest w stanie zapłacić całej kwoty jednorazowo. W takiej sytuacji może żądać rozłożenia zachowku na raty albo odroczenia terminu płatności; obniżenie zachowku wymagałoby wyjątkowych okoliczności ocenianych przez sąd.
FAQ
Czy zachowek od darowizny przedawnia się po 5 latach od darowizny?
Nie. Przy roszczeniu przeciwko osobie obdarowanej 5-letni termin z art. 1007 § 2 KC liczy się od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy, a nie od dnia podpisania umowy darowizny.
Czy darowizna sprzed ponad 10 lat zawsze jest pomijana przy zachowku?
Nie. Trzeba ustalić, kim obdarowany jest w konkretnej konfiguracji po otwarciu spadku. Po uchwale SN III CZP 3/24 sama przynależność do rodziny albo status potencjalnego spadkobiercy nie wystarcza. Jeżeli obdarowany rzeczywiście dochodzi do spadku albo jest uprawniony do zachowku, upływ 10 lat nie wyłącza automatycznie doliczenia darowizny; jeżeli nie ma takiego statusu, art. 994 § 1 KC nakazuje pominięcie darowizny starszej niż 10 lat.
Czy osoba żądająca zachowku może domagać się udziału w gospodarstwie?
Co do zasady nie. Zachowek jest roszczeniem o zapłatę pieniędzy. Przekazanie udziału w gospodarstwie albo innej nieruchomości wymagałoby dobrowolnego porozumienia stron i odpowiedniej czynności prawnej.
Czy przedawnionego zachowku nie trzeba płacić?
Przedawnienie nie powoduje automatycznego wygaśnięcia roszczenia. Zobowiązany może jednak podnieść zarzut przedawnienia i uchylić się od zaspokojenia przedawnionego roszczenia.
Czy sąd może rozłożyć zachowek na raty?
Tak. Na żądanie zobowiązanego sąd może odroczyć płatność lub rozłożyć zachowek na raty, a w wyjątkowych przypadkach także go obniżyć. Ocena zależy od sytuacji osobistej i majątkowej obu stron.
Twoja sytuacja wymaga indywidualnej oceny?
Opisz sprawę i najważniejsze okoliczności. Prawnik może ocenić problem na podstawie konkretnego stanu faktycznego i wskazać możliwe dalsze działania.
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 2 godzin
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Źródła:
1. Kodeks cywilny, tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. 2026 poz. 795 - art. 991, 993-995, 9971, 1000 i 1007 KC.
2. Uchwała Sądu Najwyższego z 8 sierpnia 2024 r., III CZP 3/24 - darowizny starsze niż 10 lat i status osoby dochodzącej do spadku.
