Uzupełnienie zachowku po darowiźnie od rodziców

Dwa zgony rodziców = dwa odrębne rozliczenia zachowku

Uzupełnienie zachowku to roszczenie o zapłatę brakującej kwoty wtedy, gdy osoba uprawniona otrzymała coś ze spadku, lecz wartość tego majątku nie osiąga należnego jej zachowku. Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Co do zasady wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym, a w przypadku małoletniego zstępnego albo osoby trwale niezdolnej do pracy – dwie trzecie tego udziału.

Jeżeli najpierw zmarł ojciec, a później matka, powstały dwa odrębne spadki. Dla każdego z nich osobno ustala się krąg spadkobierców, udział stanowiący podstawę zachowku, czystą wartość spadku, darowizny podlegające doliczeniu, to, co uprawniony już otrzymał, oraz osobę odpowiedzialną za ewentualną dopłatę.

Jeżeli dom lub działka przekazane jednemu z dzieci pochodziły z majątku wspólnego rodziców, trzeba ustalić, jaka część przysporzenia pochodziła od każdego z nich. Przy typowej wspólności ustawowej często punktem wyjścia będzie przypisanie każdemu z rodziców połowy wartości przysporzenia, ale przed wyliczeniem trzeba sprawdzić akt darowizny, ustrój majątkowy rodziców i sposób nabycia nieruchomości. Nie wolno połączyć wartości po obojgu rodzicach w jeden wspólny zachowek.

Również krąg osób branych pod uwagę może być inny po każdym z rodziców. Jeżeli jedno z dzieci nie dożyło otwarcia danego spadku, jego zstępni mogą wejść na jego miejsce przy dziedziczeniu ustawowym. Dlatego rozliczenie wykonuje się według sytuacji rodzinnej istniejącej w chwili śmierci konkretnego rodzica.

Jak doliczyć darowiznę i kiedy nie działa reguła 10 lat?

Przy obliczaniu zachowku do spadku dolicza się darowizny w zakresie określonym w art. 993 i następnych Kodeksu cywilnego. Jeżeli rodzice przekazali jednej córce dom i działkę, a po ich śmierci pozostały majątek miał niewielką wartość, doliczenie darowizny może spowodować, że rodzeństwu będzie przysługiwała dopłata. Taki układ często prowadzi do roszczenia określanego jako zachowek od siostry.

Nie jest prawidłowe założenie, że każda darowizna starsza niż 10 lat przestaje mieć znaczenie. Z art. 994 § 1 KC wynika, że dziesięcioletnie wyłączenie dotyczy co do zasady darowizn dokonanych na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Jeżeli obdarowanym było dziecko spadkodawcy będące spadkobiercą albo osobą uprawnioną do zachowku, sama dawna data darowizny nie powoduje jej pominięcia. Szerzej tę zasadę wyjaśnia artykuł o tym, jak działa darowizna 10 lat przed śmiercią.

Trzeba natomiast osobno zbadać darowiznę dokonaną na rzecz dziecka i jego małżonka. Jeżeli z aktu wynika, że przysporzenie otrzymali zarówno córka, jak i zięć, nie można automatycznie przypisać całej wartości córce. Zięć co do zasady nie jest spadkobiercą ustawowym ani osobą uprawnioną do zachowku po teściach, dlatego część przysporzenia przypadająca na niego może podlegać regule 10 lat. Przy takich darowiznach pomocne jest także rozróżnienie opisane w materiale o tym, jak rozlicza się zachowek po małżonku a darowiznę do majątku wspólnego.

Jak obliczyć brakującą część zachowku?

Wyliczenie trzeba wykonać osobno po każdym rodzicu. W uproszczeniu przebiega ono w następującej kolejności:

1. ustala się czystą wartość spadku, czyli wartość aktywów po uwzględnieniu długów spadkowych mających znaczenie przy tym rozliczeniu,
2. dolicza się darowizny i zapisy windykacyjne, które zgodnie z przepisami wchodzą do substratu zachowku,
3. ustala się udział spadkowy, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, i stosuje stawkę zachowku wynoszącą 1/2 albo 2/3 tego udziału,
4. od należnego zachowku odejmuje się to, co uprawniony otrzymał od tego konkretnego spadkodawcy i co zgodnie z przepisami podlega zaliczeniu na zachowek.

Wartość przedmiotu darowizny ustala się według jego stanu z chwili dokonania darowizny, lecz według cen z chwili ustalania zachowku. Ma to duże znaczenie przy nieruchomościach, których ceny po wielu latach mogą być wielokrotnie wyższe. Szerzej problem ten omawia artykuł o wartości darowizny przy obliczaniu zachowku.

Nie można natomiast zsumować tego, co dana osoba otrzymała po ojcu i po matce, i na tej podstawie obliczyć jednego salda. Świadczenia, darowizny i udziały należy przyporządkować do właściwego spadkodawcy.

Kto odpowiada: spadkobierca, zapisobierca windykacyjny czy obdarowany?

Nie każdą osobę, która otrzymała majątek od spadkodawcy, można pozwać na tych samych zasadach. Kodeks cywilny przewiduje kolejność odpowiedzialności, a wybór podstawy prawnej wpływa także na zakres odpowiedzialności i termin przedawnienia.

1. Spadkobierca. Zgodnie z art. 991 § 2 KC podstawowe roszczenie o pokrycie albo uzupełnienie zachowku przysługuje przeciwko spadkobiercy. Jeżeli sam spadkobierca jest uprawniony do zachowku, art. 999 KC ogranicza jego odpowiedzialność do nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek.
2. Zapisobierca windykacyjny. Jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego zachowku od spadkobiercy, może – na zasadach art. 999¹ KC – żądać uzupełnienia od osoby, która otrzymała zapis windykacyjny doliczany do spadku. Odpowiedzialność jest ograniczona do wzbogacenia będącego skutkiem zapisu, a gdy zapisobierca sam ma prawo do zachowku – także do nadwyżki ponad jego własny zachowek.
3. Obdarowany. Dopiero gdy uprawniony nie może uzyskać należnego zachowku od spadkobiercy ani zapisobiercy windykacyjnego, art. 1000 KC pozwala sięgnąć do osoby, która otrzymała darowiznę doliczaną do spadku. Obdarowany odpowiada tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Jeżeli sam jest uprawniony do zachowku, odpowiada tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek.

Obdarowany może zwolnić się od obowiązku zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku przez wydanie przedmiotu darowizny. Jeżeli obdarowanych było kilku, znaczenie ma również chronologia darowizn. Zgodnie z art. 1001 KC osoba obdarowana wcześniej odpowiada dopiero wtedy, gdy uprawniony nie może uzyskać uzupełnienia zachowku od osoby obdarowanej później.

W sprawie, w której siostra dostała od rodziców nieruchomość, a następnie również dziedziczyła, może ona występować jednocześnie jako spadkobierczyni i jako obdarowana. Nie oznacza to jednak, że obie podstawy odpowiedzialności można połączyć w jedną. Trzeba ustalić, w jakiej roli dochodzone jest dane roszczenie, ponieważ od tego zależą granice odpowiedzialności i zasady przedawnienia.

Zachowek a zaliczenie darowizny na schedę spadkową

Roszczenie o zachowek oraz zaliczenie darowizny przy dziale spadku to dwie odrębne instytucje. Ta sama darowizna może mieć znaczenie w obu rozliczeniach, ale służą one innym celom i opierają się na innych przepisach.

Przy zachowku bada się, jaka minimalna wartość powinna przypaść osobie chronionej przez art. 991 KC. Zaliczenie na schedę służy natomiast wyrównaniu udziałów między spadkobiercami przy dziale spadku. Nie należy więc odejmować lub doliczać tych samych wartości według reguł działu spadku, gdy wykonuje się rachunek zachowku. Szczegółowo wyjaśnia to artykuł o tym, kiedy darowizna jest zaliczana na schedę spadkową.

Przedawnienie zachowku – od kiedy liczyć 5 lat?

Nie ma jednej uniwersalnej odpowiedzi, że każde roszczenie o zachowek przedawnia się po 5 latach od śmierci spadkodawcy. Art. 1007 KC wiąże początek terminu z rodzajem roszczenia i jego adresatem. Dlatego przed oceną przedawnienia trzeba najpierw ustalić, z jakiej podstawy prawnej dochodzona jest zapłata.

Przy dziedziczeniu wyłącznie ustawowym art. 1007 § 1 nie wskazuje wprost początku terminu, ponieważ odwołuje się do ogłoszenia testamentu. Sąd Najwyższy przyjął jednak, że w sporze o zachowek między spadkobiercami ustawowymi stosuje się w drodze analogii art. 1007 § 2 KC, a więc termin liczy się od otwarcia spadku. Nie należy jednak przenosić tej reguły bez analizy na każdą sprawę o zachowek.

Jeżeli ta sama osoba jest zarówno spadkobiercą, jak i obdarowanym, samo wskazanie jej nazwiska nie wystarcza do ustalenia terminu. Trzeba określić, czy zapłaty żąda się od niej jako spadkobiercy, czy w dalszej kolejności jako osoby zobowiązanej z tytułu doliczanej darowizny.

Przy dwóch rodzicach terminy liczy się odrębnie po każdym z nich. To, że roszczenie po jednym rodzicu jest już przedawnione, nie przesądza jeszcze o roszczeniu po drugim.

Co zawiesza, a co przerywa bieg przedawnienia po 30 czerwca 2022 r.?

Od 30 czerwca 2022 r. zmienił się skutek mediacji i zawezwania do próby ugodowej. Nie należy już pisać, że każde zawezwanie do próby ugodowej przerywa bieg przedawnienia.

• Zawezwanie do próby ugodowej – w odniesieniu do roszczeń objętych wnioskiem powoduje zawieszenie biegu przedawnienia przez czas trwania postępowania pojednawczego, zgodnie z art. 121 pkt 6 KC.
• Mediacja – w zakresie roszczeń objętych umową o mediację powoduje zawieszenie biegu przedawnienia przez czas trwania mediacji, zgodnie z art. 121 pkt 5 KC.
• Pozew lub inna właściwa czynność przed sądem albo właściwym organem, przedsięwzięta bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia, może przerwać przedawnienie na podstawie art. 123 § 1 pkt 1 KC.
• Uznanie roszczenia przez zobowiązanego również przerywa bieg przedawnienia na podstawie art. 123 § 1 pkt 2 KC.

Po przerwaniu przedawnienia termin co do zasady biegnie na nowo. Jeżeli przerwanie nastąpiło przez czynność w postępowaniu sądowym lub przed innym właściwym organem, przedawnienie nie biegnie na nowo, dopóki postępowanie się nie zakończy.

Zwykłe prywatne wezwanie do zapłaty wysłane spadkobiercy lub obdarowanemu nie przerywa ani nie zawiesza biegu przedawnienia. Może natomiast mieć znaczenie dla wykazania, kiedy wierzyciel zażądał spełnienia świadczenia, oraz dla oceny wymagalności i odsetek za opóźnienie.

Jeżeli mediacja albo postępowanie pojednawcze zostały wszczęte i nie zakończyły się przed 30 czerwca 2022 r., ich skutki trzeba oceniać według przepisów przejściowych. Art. 8 ustawy nowelizującej z 2 grudnia 2021 r. nakazuje do takich postępowań stosować przepisy dotychczasowe. Nie można więc automatycznie stosować nowych zasad do czynności rozpoczętych przed zmianą prawa.

Odroczenie, raty i wyjątkowe obniżenie zachowku

Art. 997¹ KC pozwala osobie zobowiązanej do zaspokojenia zachowku żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia świadczenia na raty, a w wyjątkowych przypadkach także obniżenia zachowku. Przy ocenie sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową zarówno uprawnionego, jak i zobowiązanego.

Ma to szczególne znaczenie wtedy, gdy źródłem roszczenia jest nieruchomość o dużej wartości, a zobowiązany nie dysponuje odpowiednią gotówką. Rozłożenie na raty nie jest jednak automatyczne. Co do zasady terminy spłaty rat nie mogą łącznie przekraczać 5 lat. W przypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd może na wniosek zobowiązanego odroczyć wymagalne raty lub przedłużyć ten okres, przy czym zmieniony termin nie może być dłuższy niż 10 lat.

Obniżenie zachowku jest rozwiązaniem wyjątkowym. Jeżeli później ustaną okoliczności, które uzasadniały obniżenie, uprawniony może żądać zwrotu kwoty, o którą zachowek został obniżony. Takiego zwrotu nie można żądać po upływie 5 lat od dnia obniżenia zachowku.

Dokumenty, wycena i wezwanie do zapłaty

Przed wystąpieniem z żądaniem trzeba zebrać dokumenty pozwalające osobno odtworzyć sytuację po każdym z rodziców. Najczęściej potrzebne są:

• akt notarialny darowizny oraz dokumenty wskazujące, z czyjego majątku pochodziła nieruchomość,
• akty zgonu oraz postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku lub akty poświadczenia dziedziczenia,
• testamenty i informacje o ich otwarciu i ogłoszeniu, jeżeli zostały sporządzone,
• umowy działu spadku, ugody i inne dokumenty dotyczące wzajemnych rozliczeń spadkobierców,
• odpisy ksiąg wieczystych i dokumenty dotyczące stanu nieruchomości w chwili darowizny,
• dane o pozostałych aktywach i długach każdego spadkodawcy,
• dokumenty dotyczące wcześniejszych darowizn otrzymanych przez osobę dochodzącą zachowku,
• kopie wezwań do zapłaty, wniosków o zawezwanie do próby ugodowej, dokumentów mediacyjnych i pism sądowych, jeżeli takie czynności były podejmowane.

Przy sporze o nieruchomość często potrzebna jest wycena rzeczoznawcy majątkowego. Rzeczoznawca powinien mieć informacje pozwalające ustalić stan nieruchomości z chwili darowizny, ponieważ ceny przyjmuje się z chwili ustalania zachowku, ale stan przedmiotu – z chwili jego darowania.

Pisemne wezwanie do zapłaty powinno wskazywać spadkodawcę, podstawę roszczenia, żądaną kwotę i sposób jej wyliczenia. Ma ono znaczenie dowodowe oraz może wpływać na ustalenie wymagalności świadczenia i odsetek, ale samo wysłanie wezwania nie zatrzymuje przedawnienia.

Jeżeli wcześniej dokonano notarialnego działu spadku, nie oznacza to automatycznie wygaśnięcia roszczenia o zachowek. Trzeba jednak sprawdzić treść aktu, zwłaszcza postanowienia dotyczące ugody, pełnego rozliczenia stron, zwolnienia z długu albo zrzeczenia się konkretnych roszczeń.

FAQ

Czy po 15 latach od darowizny można jeszcze żądać zachowku?

Tak, może to być możliwe. Jeżeli obdarowany był spadkobiercą albo osobą uprawnioną do zachowku po darczyńcy, sam upływ 10 lat nie powoduje automatycznego pominięcia darowizny przy obliczaniu zachowku. Trzeba jednak odrębnie sprawdzić przedawnienie samego roszczenia o zapłatę.

Od kiedy liczy się 5 lat na roszczenie przeciwko obdarowanemu?

Roszczenie przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej od spadkodawcy darowizny przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Wynika to wprost z art. 1007 § 2 KC.

Co z terminem, jeżeli nie było testamentu?

Art. 1007 § 1 KC wiąże termin z ogłoszeniem testamentu, dlatego nie reguluje wprost roszczenia o zachowek między spadkobiercami ustawowymi w sytuacji, gdy testamentu nie ma. Sąd Najwyższy przyjmuje w takim przypadku odpowiednie stosowanie art. 1007 § 2 KC, a więc liczenie 5 lat od otwarcia spadku. Takie stanowisko przedstawiono m.in. w wyroku SN z 7 lipca 2021 r., III CSKP 107/21.

Czy zawezwanie do próby ugodowej przerywa przedawnienie?

Dla postępowań objętych przepisami obowiązującymi od 30 czerwca 2022 r. – nie. Zawezwanie do próby ugodowej powoduje zawieszenie biegu przedawnienia przez czas trwania postępowania pojednawczego. Przy postępowaniach wszczętych i niezakończonych przed tą datą trzeba uwzględnić przepisy przejściowe i poprzedni stan prawny.

Czy samo wezwanie do zapłaty zatrzymuje przedawnienie?

Nie. Zwykłe wezwanie wysłane drugiej stronie nie zawiesza i nie przerywa biegu przedawnienia. Może jednak mieć znaczenie dla wymagalności roszczenia, odsetek oraz jako dowód podjęcia próby pozasądowego rozwiązania sporu.

Czy zobowiązany może żądać rozłożenia zachowku na raty?

Tak. Art. 997¹ KC pozwala żądać odroczenia płatności lub rozłożenia zachowku na raty, a wyjątkowo również jego obniżenia. Sąd uwzględnia sytuację obu stron. Co do zasady okres spłaty rat nie może przekroczyć 5 lat, choć w szczególnych okolicznościach może zostać wydłużony, maksymalnie do 10 lat.

Źródła:

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 795 – w szczególności art. 991–1001, art. 1007, art. 121 i art. 123.
• Ustawa z dnia 2 grudnia 2021 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. 2021 poz. 2459 – zmiana skutków mediacji i zawezwania do próby ugodowej oraz przepisy przejściowe.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 7 lipca 2021 r., III CSKP 107/21 – w zakresie przedawnienia roszczenia o zachowek przy dziedziczeniu ustawowym bez testamentu.