Spłata rodzeństwa z darowizny a zachowek

Kiedy rodzeństwo może żądać spłaty z darowizny?

W języku potocznym często mówi się o „spłacie rodzeństwa z darowizny”, ale w prawie najczęściej chodzi o roszczenie o zachowek. Sam fakt, że rodzic przepisał dom, mieszkanie albo gospodarstwo jednemu dziecku, nie oznacza jeszcze, że pozostałe dzieci mogą natychmiast żądać pieniędzy. Co do zasady takie roszczenie pojawia się dopiero po śmierci rodzica, który dokonał darowizny.

Zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Dzieci spadkodawcy należą więc do podstawowego kręgu osób uprawnionych. Zasadniczo zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a w przypadku małoletniego zstępnego albo osoby trwale niezdolnej do pracy – dwie trzecie tego udziału.

Jeżeli jedno dziecko otrzymało od rodzica wartościową darowiznę, a po śmierci rodzica pozostałe dzieci nie otrzymały w spadku nic albo otrzymały mniej niż wynosi ich zachowek, mogą żądać zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej. Nie jest to jednak prosta, równa spłata całego majątku między rodzeństwem. Kwotę oblicza się według reguł zachowku, z uwzględnieniem wartości spadku, darowizn, liczby spadkobierców, testamentu, wcześniejszych przysporzeń i ewentualnych długów spadkowych.

W podobnych sprawach znaczenie ma także to, kto otrzymał darowiznę. Inaczej może wyglądać typowa darowizna dla siostry a zachowek, a inaczej sytuacja, gdy majątek został przekazany osobie spoza najbliższego kręgu spadkobierców.

Czy każda darowizna dla dziecka dolicza się do zachowku?

Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Od tej zasady są jednak wyjątki. Nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach, np. typowych prezentów rodzinnych, oraz określonych darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty przed otwarciem spadku.

Dziesięcioletnie ograniczenie nie działa jednak tak, jak często zakładają strony sporów rodzinnych. Jeżeli darowizna została dokonana na rzecz dziecka spadkodawcy, czyli osoby należącej do kręgu spadkobierców ustawowych i potencjalnie uprawnionych do zachowku, może być doliczana przy zachowku także po upływie wielu lat. W praktyce dotyczy to zwłaszcza darowizny domu, mieszkania, działki budowlanej albo gospodarstwa rolnego.

Przykładowo darowizna nieruchomości dokonana na rzecz córki 18 lat przed śmiercią ojca nie jest wyłączona z obliczeń tylko dlatego, że minęło więcej niż 10 lat. Trzeba natomiast ustalić, czy była to rzeczywiście darowizna, jaki był jej przedmiot, jaki był stan nieruchomości w dniu darowizny oraz czy osoba żądająca zachowku sama nie otrzymała od rodziców istotnych przysporzeń.

Jak oblicza się zachowek od darowizny?

Obliczenie zachowku wymaga kilku etapów. Najpierw ustala się czystą wartość spadku, czyli aktywa spadkowe po odjęciu długów spadkowych. Następnie dolicza się darowizny i zapisy windykacyjne, które zgodnie z przepisami powinny być uwzględnione. Tak powstaje substrat zachowku.

Od substratu zachowku oblicza się hipotetyczny udział osoby uprawnionej przy dziedziczeniu ustawowym. Dopiero od tej wartości liczy się połowę albo dwie trzecie, zależnie od tego, czy uprawniony jest małoletnim zstępnym albo osobą trwale niezdolną do pracy.

Uproszczony wzór:
substrat zachowku × udział ustawowy uprawnionego × 1/2 albo 2/3 = zachowek, pomniejszony o to, co uprawniony już otrzymał od spadkodawcy.

Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Jeżeli więc matka darowała synowi dom wiele lat temu, biegły powinien brać pod uwagę stan domu z dnia darowizny, lecz ceny aktualne na moment ustalania zachowku. Nie powinno się automatycznie liczyć ani historycznej ceny z aktu notarialnego, ani obecnej wartości domu po nakładach wykonanych przez obdarowanego, jeżeli te nakłady zmieniły stan nieruchomości po darowiźnie.

Na końcową kwotę wpływają także wcześniejsze darowizny na rzecz osoby żądającej zachowku, zapisy windykacyjne, świadczenia od fundacji rodzinnej lub mienie otrzymane w związku z jej rozwiązaniem, jeżeli taki element występuje w sprawie. W typowych sprawach rodzinnych najważniejsze pozostają jednak: wartość darowizny, liczba osób dziedziczących, istnienie małżonka spadkodawcy oraz to, czy spadkodawca pozostawił testament.

Kto płaci zachowek po darowiźnie?

W pierwszej kolejności roszczenie o zachowek kieruje się przeciwko spadkobiercy. Jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego zachowku od spadkobiercy, przepisy przewidują odpowiedzialność kolejnych osób, w tym zapisobiercy windykacyjnego, a następnie osoby obdarowanej darowizną doliczaną do spadku.

Obdarowany odpowiada jednak co do zasady tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Jeżeli sam jest osobą uprawnioną do zachowku, jego odpowiedzialność wobec innych uprawnionych ogranicza się do nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek. Dlatego w sprawach między rodzeństwem trzeba policzyć nie tylko roszczenie osoby pominiętej, ale również pozycję prawną dziecka, które otrzymało darowiznę.

Jeżeli było kilka darowizn, znaczenie ma kolejność ich dokonania. Co do zasady obdarowany wcześniej ponosi odpowiedzialność wtedy, gdy uprawniony nie może uzyskać uzupełnienia zachowku od osoby obdarowanej później. To bywa istotne, gdy rodzice przez lata przekazywali majątek różnym dzieciom albo wnukom.

Termin przedawnienia roszczenia o zachowek

Roszczenia z tytułu zachowku przedawniają się zasadniczo z upływem 5 lat. Jeżeli zachowek jest dochodzony od spadkobiercy przy dziedziczeniu testamentowym, termin roszczenia uprawnionego biegnie od ogłoszenia testamentu. Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny albo zapisu windykacyjnego przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

W praktyce trzeba więc najpierw ustalić, przeciwko komu ma być kierowane roszczenie. Inaczej może wyglądać sprawa przeciwko spadkobiercy testamentowemu, a inaczej przeciwko dziecku, które wiele lat wcześniej otrzymało nieruchomość w darowiźnie. Samo przekonanie, że „od darowizny minęło 10 lat”, nie przesądza jeszcze o przedawnieniu zachowku.

Jeżeli termin przedawnienia upłynął, osoba zobowiązana może podnieść zarzut przedawnienia. Sąd nie powinien go zastępować z urzędu w zwykłej sprawie między osobami prywatnymi, dlatego taki zarzut trzeba sformułować jasno i w odpowiednim momencie postępowania.

Czy sprzedaż darowanego domu zwalnia z zachowku?

Sprzedaż darowanego domu, mieszkania albo działki nie powoduje automatycznie wygaśnięcia roszczeń rodzeństwa. Dla zachowku znaczenie ma przede wszystkim to, że darowizna została dokonana i że zgodnie z przepisami powinna być doliczona do spadku. Jeżeli obdarowany sprzedał nieruchomość, nadal może odpowiadać za zapłatę zachowku, o ile spełnione są pozostałe przesłanki.

Sprzedaż może jednak mieć znaczenie dla oceny granic wzbogacenia, dowodów i sposobu prowadzenia sporu. Jeżeli obdarowany uzyskał cenę ze sprzedaży i wykorzystał ją na inny majątek, analizuje się, czy nadal pozostaje wzbogacony skutkiem darowizny. Więcej o takim wariancie omawia przykład: sprzedana darowizna a zachowek po rodzicu.

Darowizna gospodarstwa rolnego albo majątku na małżonka

Osobnej analizy wymaga przekazanie gospodarstwa rolnego. Jeżeli rodzice przekazali gospodarstwo jednemu dziecku, pozostałe dzieci nie zawsze mogą żądać prostej spłaty w takiej wysokości, jak przy zwykłym podziale majątku. Znaczenie ma tryb przekazania gospodarstwa, data czynności, treść aktu notarialnego, wartość gospodarstwa, ewentualne obciążenia i to, czy sprawa dotyczy zachowku, działu spadku czy innego rozliczenia rodzinnego. Praktyczny wariant opisuje sprawa: gospodarstwo rolne a zachowek dla rodzeństwa.

Podobnie nie można automatycznie zakładać, że przepisanie majątku na małżonka całkowicie wyłącza roszczenia dzieci. Jeżeli rodzic przekazał majątek żonie albo mężowi, trzeba ustalić, czy była to darowizna, kiedy została dokonana, z czyjego majątku pochodził przekazany składnik oraz po którym spadkodawcy zachowek jest dochodzony. Zobacz także: przepisanie majątku na żonę a zachowek.

Czy trzeba przeprowadzić postępowanie spadkowe?

W wielu sprawach przed dochodzeniem zachowku potrzebne jest formalne ustalenie, kto jest spadkobiercą po zmarłym. Może to nastąpić w sądzie przez stwierdzenie nabycia spadku albo u notariusza przez akt poświadczenia dziedziczenia. Dokument potwierdzający dziedziczenie pomaga ustalić krąg spadkobierców, udziały, testament oraz osoby, przeciwko którym można kierować roszczenie.

Brak zakończonego postępowania spadkowego nie zawsze uniemożliwia wysłanie wezwania do zapłaty zachowku, ale w sporze sądowym dokument potwierdzający dziedziczenie zwykle będzie potrzebny. Warto też zgromadzić akt zgonu, akt notarialny darowizny, dokumenty dotyczące wartości nieruchomości, informacje o wcześniejszych darowiznach oraz dokumenty potwierdzające długi spadkowe.

Kiedy obdarowane dziecko może nie płacić rodzeństwu?

Obdarowane dziecko może bronić się przed żądaniem zapłaty, jeżeli roszczenie jest bezzasadne albo zawyżone. Najczęstsze argumenty to przedawnienie, brak statusu osoby uprawnionej do zachowku, wcześniejsze darowizny lub zapisy na rzecz osoby żądającej zapłaty, otrzymanie przez nią majątku w spadku, błędna wycena nieruchomości, nieuwzględnienie długów spadkowych, skuteczne wydziedziczenie albo niegodność dziedziczenia.

Znaczenie może mieć także charakter umowy. Zwykła darowizna jest traktowana inaczej niż umowa dożywocia, która co do zasady ma charakter odpłatny i nie jest darowizną. Nie wystarczy jednak sama nazwa umowy użyta w rodzinnej rozmowie. Decydujące znaczenie ma treść aktu notarialnego i rzeczywiste obowiązki stron.

Od 2023 r. przepisy wyraźnie pozwalają osobie zobowiązanej do zapłaty zachowku żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych wypadkach także jego obniżenia. Sąd bierze wtedy pod uwagę sytuację osobistą i majątkową zarówno osoby uprawnionej do zachowku, jak i osoby zobowiązanej. Raty nie powinny zasadniczo przekraczać łącznie 5 lat, a tylko w szczególnych przypadkach zmieniony termin może być dłuższy, maksymalnie do 10 lat.

Jak przygotować się do sprawy o zachowek od darowizny?

Osoba żądająca zachowku powinna najpierw ustalić, po kim dochodzi roszczenia, czy należy do kręgu uprawnionych, jaki majątek pozostał po zmarłym i jakie darowizny były dokonane za życia spadkodawcy. Następnie trzeba oszacować wartość darowizny według prawidłowych zasad oraz sprawdzić, czy roszczenie nie jest przedawnione.

Osoba, od której żąda się zapłaty, powinna przeanalizować akt darowizny, historię majątku, nakłady poniesione po darowiźnie, wcześniejsze przysporzenia dla rodzeństwa oraz ewentualne podstawy do ograniczenia odpowiedzialności. W sprawach o dużej wartości zwykle warto przygotować własne wyliczenie, zamiast odpowiadać wyłącznie ogólnym stwierdzeniem, że „rodzeństwu nic się nie należy”.

Jeżeli strony chcą uniknąć procesu, mogą zawrzeć ugodę. W ugodzie można ustalić kwotę, raty, termin zapłaty, zabezpieczenie i oświadczenie, że zapłata wyczerpuje roszczenia z tytułu zachowku po danym spadkodawcy. Ugoda powinna być jednak poprzedzona realnym wyliczeniem, bo zbyt szybka zgoda na „spłatę po równo” może prowadzić do zapłaty kwoty wyższej niż należna.

FAQ

Czy rodzeństwu zawsze należy się spłata po darowiźnie dla jednego dziecka?

Nie. Rodzeństwo może dochodzić zachowku po śmierci rodzica, ale tylko wtedy, gdy spełnione są ustawowe przesłanki. Trzeba ustalić krąg uprawnionych, wartość spadku, wartość darowizn, wcześniejsze rozliczenia i przedawnienie.

Czy darowizna sprzed ponad 10 lat liczy się do zachowku?

Tak, jeżeli została dokonana na rzecz dziecka spadkodawcy albo innej osoby należącej do kręgu spadkobierców lub uprawnionych do zachowku. Dziesięcioletnie ograniczenie dotyczy darowizn na rzecz osób spoza tego kręgu.

Od jakiej wartości liczy się zachowek od darowanego domu?

Stan domu ocenia się z chwili darowizny, natomiast ceny przyjmuje się z chwili ustalania zachowku. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy obdarowany po darowiźnie remontował albo rozbudował nieruchomość.

Czy sprzedaż darowanej nieruchomości wyłącza zachowek?

Nie. Sprzedaż darowanej nieruchomości nie wyłącza automatycznie roszczenia o zachowek. Może jednak wpływać na ocenę wzbogacenia obdarowanego i na sposób dowodzenia wartości roszczenia.

Czy zachowek można rozłożyć na raty?

Tak. Strony mogą ustalić raty w ugodzie, a w procesie osoba zobowiązana może żądać rozłożenia zachowku na raty. Co do zasady raty nie powinny przekraczać łącznie 5 lat, a w szczególnych przypadkach termin może zostać przedłużony maksymalnie do 10 lat.

Czy sąd może obniżyć zachowek?

Tak, ale tylko wyjątkowo. Sąd może obniżyć zachowek, biorąc pod uwagę sytuację osobistą i majątkową uprawnionego oraz zobowiązanego. Nie jest to automatyczna ulga dla osoby, która otrzymała darowiznę.

Czy umowa dożywocia jest traktowana jak darowizna przy zachowku?

Co do zasady nie. Umowa dożywocia ma charakter odpłatny, dlatego jej skutki są inne niż przy darowiźnie. W każdej sprawie trzeba jednak sprawdzić treść aktu notarialnego i rzeczywisty charakter świadczeń.

Czy trzeba iść do sądu, żeby dostać zachowek?

Nie zawsze. Najpierw można wezwać zobowiązanego do zapłaty i próbować zawrzeć ugodę. Pozew o zachowek jest potrzebny wtedy, gdy druga strona odmawia zapłaty, kwestionuje wyliczenie albo podnosi zarzuty wymagające rozstrzygnięcia przez sąd.

Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Art. 991 Kodeksu cywilnego – uprawnieni do zachowku i roszczenie o jego uzupełnienie
3. Art. 993–995 Kodeksu cywilnego – doliczanie darowizn i ustalanie ich wartości przy zachowku
4. Art. 999¹–1001 Kodeksu cywilnego – odpowiedzialność zapisobiercy windykacyjnego i obdarowanego za uzupełnienie zachowku
5. Art. 997¹ Kodeksu cywilnego – odroczenie, raty i wyjątkowe obniżenie zachowku
6. Art. 1007 Kodeksu cywilnego – przedawnienie roszczeń z tytułu zachowku

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.