- Rodzeństwo może żądać zachowku nie dlatego, że jest rodzeństwem obdarowanej osoby, lecz dlatego, że jako dzieci zmarłego rodzica należy do kręgu osób chronionych przepisami o zachowku.
- Przy darowiźnie sprzed ponad 10 lat trzeba ustalić status obdarowanego w chwili otwarcia spadku. W typowej sytuacji, gdy obdarowane dziecko jest wówczas rzeczywistym spadkobiercą albo osobą uprawnioną do zachowku, sam upływ 10 lat nie wyłącza doliczenia darowizny.
- Część darowizny przypadającą zięciowi lub synowej ocenia się odrębnie. Jeżeli od darowizny do śmierci rodzica minęło ponad 10 lat, a osoba ta nie jest spadkobiercą ani uprawnioną do zachowku, jej część co do zasady nie podlega doliczeniu.
- Wartość darowanej nieruchomości ustala się według stanu z chwili darowizny, ale według cen z chwili ustalania zachowku; istniejąca w chwili darowizny służebność może wpływać na wartość nieruchomości.
- Roszczenia z tytułu zachowku są ograniczone terminami przedawnienia, a sposób liczenia pięcioletniego terminu zależy od podstawy i osoby, przeciwko której kierowane jest roszczenie.
Komu przysługuje zachowek po rodzicach?
Zachowek przysługuje osobom wskazanym w Kodeksie cywilnym: zstępnym spadkodawcy, czyli dzieciom, wnukom i dalszym zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, o ile byliby powołani do spadku z ustawy. W opisanej sytuacji brat i siostra mogą być uprawnieni do zachowku po każdym z rodziców jako ich dzieci, podobnie jak przy ocenie darowizny dla siostry a zachowku.
Nie chodzi więc o zachowek „dla rodzeństwa” w sensie prawnym, lecz o zachowek dla dzieci po zmarłym rodzicu. Każdy spadek ocenia się osobno: osobno po matce i osobno po ojcu. Roszczenie nie powstaje za życia rodziców. Dopiero śmierć danego rodzica otwiera spadek i pozwala ustalać, czy któremuś z dzieci należy się zachowek albo jego uzupełnienie.
Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego wysokość zachowku wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału.
Czy darowizna domu dolicza się do spadku?
Przy obliczaniu zachowku ustala się tzw. substrat zachowku. W uproszczeniu jest to czysta wartość spadku, czyli wartość aktywów pomniejszona o uwzględniane przy obliczaniu zachowku długi spadkowe, a następnie odpowiednio powiększona o darowizny i inne przysporzenia doliczane na podstawie przepisów o zachowku.
Darowizna domu jednorodzinnego z działką nie jest drobną darowizną zwyczajowo przyjętą. Może więc mieć zasadnicze znaczenie przy obliczaniu zachowku. Trzeba jednak uważać na zbyt prostą regułę, zgodnie z którą każda darowizna dla dziecka byłaby doliczana bez względu na upływ czasu wyłącznie z powodu pokrewieństwa.
Art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje, że nie dolicza się do spadku darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. W uchwale z 8 sierpnia 2024 r., III CZP 3/24, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że przy stosowaniu tego przepisu znaczenie ma rzeczywisty status obdarowanego w chwili otwarcia spadku, a nie samo potencjalne należenie do określonej gałęzi rodziny. SN przyjął, że przy obliczaniu zachowku nie dolicza się darowizn sprzed ponad 10 lat dokonanych na rzecz osób, które nie dochodzą do spadku.
Nie oznacza to jednak odwrotnej automatycznej zasady, że osoba, która nie dziedziczy, zawsze korzysta z ograniczenia dziesięcioletniego. Art. 994 § 1 KC wymienia również osoby uprawnione do zachowku. Dziecko pominięte w testamencie może nie być spadkobiercą, a jednocześnie nadal należeć do kręgu osób uprawnionych do zachowku. Dlatego przy starszej darowiźnie trzeba ustalić konkretny status obdarowanego na dzień otwarcia spadku.
Matka miała troje dzieci. Kilkanaście lat przed śmiercią darowała jednej córce dom. W chwili śmierci matki córka nadal jest osobą należącą do kręgu chronionego przez przepisy o zachowku i nie zachodzi szczególna sytuacja wyłączająca jej ten status. Sam fakt, że od darowizny minęło ponad 10 lat, nie pozwala więc automatycznie pominąć darowizny. Trzeba ustalić jej rzeczywisty status przy otwarciu spadku i na tej podstawie zastosować art. 994 § 1 KC.
Co z częścią darowizny dla zięcia lub synowej?
Inaczej należy ocenić część darowizny, która przypadła mężowi obdarowanej córki albo żonie obdarowanego syna. Zięć lub synowa nie są tylko z racji powinowactwa spadkobiercami ustawowymi po teściach ani osobami uprawnionymi do zachowku po nich. Jeżeli więc darowizna na ich rzecz została dokonana przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od śmierci danego rodzica, a osoba ta nie jest w konkretnej sprawie spadkobiercą ani uprawnioną do zachowku, taka część darowizny co do zasady nie jest doliczana do substratu zachowku.
Jeżeli darowizna została dokonana wiele lat temu, nie wystarczy jednak ustalić, że nieruchomość trafiła do córki i zięcia. Trzeba sprawdzić dokładną treść aktu notarialnego, w szczególności kto był darczyńcą, kto został wskazany jako obdarowany, jakie udziały otrzymali małżonkowie, czy nieruchomość weszła do ich majątku wspólnego oraz jakie późniejsze czynności prawne dotyczące nieruchomości miały miejsce.
Po śmierci każdego z rodziców należy również ustalić, jaka część przysporzenia pochodziła od konkretnego spadkodawcy. Jeżeli nieruchomość należała do majątku wspólnego rodziców, rozliczenie wymaga ustalenia zakresu przysporzenia pochodzącego od każdego z nich na podstawie aktu darowizny, księgi wieczystej i stosunków majątkowych między małżonkami.
Ojciec darował nieruchomość córce i jej mężowi. Ojciec zmarł po upływie ponad 10 lat od darowizny. Część przypadająca córce wymaga oceny z uwzględnieniem tego, czy w chwili otwarcia spadku jest ona rzeczywistym spadkobiercą albo osobą uprawnioną do zachowku. Część przypadającą zięciowi ocenia się odrębnie, ponieważ samo małżeństwo z córką spadkodawcy nie czyni go spadkobiercą ustawowym ani uprawnionym do zachowku po teściu.
Dom został darowany dziecku i jego małżonkowi?
Przy zachowku trzeba oddzielnie ocenić część darowizny przypadającą dziecku oraz zięciowi lub synowej, a także ustalić status obdarowanych w chwili śmierci rodzica. Prawnik może przeanalizować akt darowizny i wskazać, jaka część przysporzenia może wpływać na zachowek.
Poproś o analizę darowizny i zachowku ›Jak obliczyć wysokość zachowku?
Obliczanie zachowku odbywa się etapami. Najpierw ustala się, jaki udział w spadku przypadłby danemu dziecku przy dziedziczeniu ustawowym. Następnie udział ten mnoży się przez właściwą stawkę zachowku: 1/2 albo 2/3. Potem wynik odnosi się do substratu zachowku.
Podstawowy schemat wygląda następująco:
substrat zachowku × udział ustawowy uprawnionego × 1/2 albo 2/3 = należny zachowek
Od tak obliczonej kwoty uwzględnia się to, co uprawniony już otrzymał od spadkodawcy i co zgodnie z przepisami podlega zaliczeniu na należny mu zachowek, np. odpowiednią darowiznę. Ma to znaczenie także przy ocenie darowizny pieniężnej a zachowku po rodzicu. Jeżeli brat lub siostra po śmierci rodzica otrzymają odpowiednio dużą wartość ze spadku albo wcześniej otrzymali przysporzenia zaliczane na zachowek, roszczenie o zapłatę może zostać zmniejszone albo w ogóle nie powstać.
Jeżeli rodzic pozostawi testament i pominie w nim część dzieci, zachowek może służyć zapewnieniu im ustawowo określonej minimalnej korzyści majątkowej. Jeżeli testamentu nie będzie, dzieci mogą dziedziczyć ustawowo, ale nadal może powstać roszczenie o uzupełnienie zachowku, gdy znaczna część majątku została wcześniej przekazana jednemu z nich w darowiźnie.
W sprawach o zachowek duże znaczenie mają dokumenty: akt darowizny, księga wieczysta, testament, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia oraz informacje o darowiznach otrzymanych przez poszczególne osoby. Jeden zapis w akcie notarialnym może wpływać zarówno na zakres doliczanej darowizny, jak i na odpowiedzialność konkretnego obdarowanego.
Jak ustala się wartość darowanego domu?
Zgodnie z art. 995 Kodeksu cywilnego wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Oznacza to, że nie wycenia się domu po prostu tak, jak wygląda po późniejszych remontach, rozbudowie albo modernizacji wykonanej przez obdarowanych. Inaczej ocenia się sytuację, gdy w grę wchodzi dom na działce od rodziców. Ustala się, ile byłaby obecnie warta nieruchomość w takim stanie, w jakim znajdowała się w chwili darowizny. Odrębne problemy mogą powstać, gdy nastąpiła sprzedaż przedmiotu darowizny.
Jeżeli przy darowiźnie rodzice zastrzegli dla siebie dożywotnią służebność osobistą mieszkania, obciążenie istniejące w chwili darowizny może wpływać na wartość darowanego prawa. Wycena powinna uwzględniać stan nieruchomości i jej obciążenia z chwili darowizny. W razie sporu wartość nieruchomości oraz wpływ służebności może wymagać opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego.
Zasada przyjmowania stanu przedmiotu darowizny z chwili jej dokonania oraz cen z chwili ustalania zachowku wynika obecnie wprost z art. 995 KC. Przyjęcie cen aktualnych odpowiada także utrwalonemu kierunkowi orzecznictwa, w tym uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 26 marca 1985 r., III CZP 75/84.
Rodzice darowali córce stary dom z ustanowionym dla siebie prawem dożywotniego mieszkania. Córka po latach przeprowadziła kosztowny remont i rozbudowę. Przy obliczaniu zachowku nie należy po prostu przyjąć aktualnej wartości wyremontowanego domu. Trzeba odtworzyć stan nieruchomości z chwili darowizny, uwzględnić istniejące wtedy obciążenia i zastosować ceny z chwili ustalania zachowku.
Kto może odpowiadać za zapłatę zachowku?
W pierwszej kolejności uprawniony dochodzi należnego zachowku według zasad odpowiedzialności spadkobierców. Jeżeli nie może otrzymać należnego zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz uczyniono zapis windykacyjny, art. 1000 KC pozwala w określonych warunkach żądać sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku także od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku. Znaczenie może mieć również charakter wcześniejszego przysporzenia, np. przy nieodpłatnym zniesieniu współwłasności a zachowku.
Odpowiedzialność obdarowanego podlega ustawowym ograniczeniom. Znaczenie mają m.in. wartość wzbogacenia będącego skutkiem darowizny, kolejność dokonanych darowizn oraz to, czy sam obdarowany jest uprawniony do zachowku. Nie można więc automatycznie przyjąć, że cała wartość domu stanie się kwotą należną bratu lub siostrze. Także spłata rodzeństwa po śmierci rodziców wymaga ustalenia konkretnego substratu zachowku i zakresu odpowiedzialności poszczególnych osób.
Czy zachowek można odroczyć, rozłożyć na raty albo obniżyć?
Art. 9971 KC pozwala osobie obowiązanej do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach także jego obniżenia. Sąd uwzględnia przy tym sytuację osobistą i majątkową zarówno uprawnionego, jak i zobowiązanego.
Przy rozłożeniu zachowku na raty terminy ich zapłaty nie mogą co do zasady przekraczać łącznie 5 lat. W przypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd może na wniosek zobowiązanego odroczyć termin zapłaty rat już wymagalnych lub wydłużyć ten okres, przy czym zmieniony termin nie może być dłuższy niż 10 lat.
Sądowe obniżenie zachowku nie zawsze oznacza definitywne zwolnienie z obniżonej części. Jeżeli ustaną okoliczności, które uzasadniały obniżenie, osoba uprawniona może na podstawie art. 9971 § 3 KC żądać sumy pieniężnej, o którą wcześniej obniżono zachowek. Uprawnienie to jest ograniczone w czasie: zwrotu tej kwoty nie można żądać po upływie 5 lat od dnia obniżenia zachowku.
Przedawnienie roszczenia o zachowek
Roszczenie o zachowek nie jest bezterminowe. Zgodnie z art. 1007 KC roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Jeżeli natomiast roszczenie jest kierowane przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej od spadkodawcy darowizny lub zapisu windykacyjnego, termin wynosi 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.
Po upływie terminu przedawnienia skuteczność dochodzenia zapłaty może zależeć m.in. od podniesienia zarzutu przedawnienia i reguł mających zastosowanie do konkretnego zobowiązanego. Dlatego przed skierowaniem roszczenia trzeba ustalić nie tylko datę śmierci spadkodawcy i ewentualnego ogłoszenia testamentu, ale również podstawę odpowiedzialności osoby, od której żąda się zapłaty.
Przeczytaj również:
FAQ
Czy rodzeństwo może żądać zachowku, jeśli rodzice jeszcze żyją?
Nie. Za życia rodziców nie ma jeszcze otwartego spadku po nich, a roszczenie o zachowek nie powstaje. Można natomiast przeanalizować dokonane darowizny i dokumenty, aby ocenić możliwe skutki po otwarciu spadku.
Czy darowizna sprzed ponad 10 lat zawsze jest pomijana przy zachowku?
Nie. Przy stosowaniu art. 994 § 1 KC trzeba ustalić status konkretnego obdarowanego w chwili otwarcia spadku. Sama etykieta „dziecko spadkodawcy” nie rozstrzyga każdej sytuacji, ale również brak faktycznego dziedziczenia nie oznacza automatycznie pominięcia darowizny, ponieważ znaczenie może mieć także status osoby uprawnionej do zachowku. Uchwała SN z 8 sierpnia 2024 r., III CZP 3/24, wymaga szczególnej ostrożności przy ocenie darowizn dokonanych ponad 10 lat przed śmiercią spadkodawcy.
Czy mąż obdarowanej córki odpowiada za zachowek po teściach?
Samo powinowactwo nie czyni zięcia spadkobiercą ustawowym ani osobą uprawnioną do zachowku po teściach. Jeżeli otrzymał część darowizny, trzeba jednak zbadać datę przysporzenia, jego status w chwili otwarcia spadku, treść aktu notarialnego oraz to, czy jego część darowizny podlega doliczeniu i może stanowić podstawę odpowiedzialności za uzupełnienie zachowku.
Czy służebność mieszkania rodziców zmniejsza wartość darowizny?
Służebność osobista mieszkania istniejąca w chwili darowizny może wpływać na wartość darowanego prawa. Przy sporze jej ekonomiczny wpływ na wartość nieruchomości może wymagać wyceny rzeczoznawcy lub opinii biegłego.
Czy do zachowku liczy się remont wykonany po darowiźnie?
Wartość przedmiotu darowizny ustala się według jego stanu z chwili dokonania darowizny i cen z chwili ustalania zachowku. Dlatego późniejszych nakładów obdarowanego nie powinno się po prostu traktować jako części stanu darowanej nieruchomości.
Czy zachowek trzeba zapłacić od razu jednorazowo?
Nie zawsze. Na podstawie art. 9971 KC zobowiązany może żądać odroczenia płatności lub rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach także jego obniżenia. Jeżeli jednak po obniżeniu ustaną okoliczności, które je uzasadniały, uprawniony może żądać kwoty, o którą zachowek obniżono. Takiego żądania nie można zgłosić po upływie 5 lat od dnia obniżenia zachowku.
Twoja sytuacja wymaga indywidualnej oceny?
Opisz sprawę i najważniejsze okoliczności. Prawnik może ocenić problem na podstawie konkretnego stanu faktycznego i wskazać możliwe dalsze działania.
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 2 godzin
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Źródła
- Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 991, 993–1000 i 1007, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 795.
- Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 sierpnia 2024 r., III CZP 3/24 – dotycząca stosowania art. 994 § 1 KC do darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty.
- Uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1985 r., III CZP 75/84 – dotycząca zasad ustalania wartości na potrzeby zachowku.
