Co można odliczyć od masy spadkowej przy zachowku?

Przed 7 miesiącami zmarł mąż pani Stefanii. Miał dwoje synów z czasów kawalerskich oraz córkę z pierwszego małżeństwa. Wspólnych dzieci pani Stefania i jej mąż nie mieli. Na podstawie testamentu pani Stefania została jedyną spadkobierczynią, a w testamencie znalazło się także polecenie, aby spłaciła córce męża 1/4 wartości mieszkania.

Synowie zmarłego, którzy nie otrzymali nic ze spadku, wystąpili do pani Stefanii z roszczeniem o zachowek. Spór dotyczy nie samej zasady zapłaty, lecz tego, jakie koszty można odliczyć od wartości spadku: kredyt, koszty pogrzebu, nagrobek, kwiaty, zasiłek pogrzebowy, wykup mieszkania oraz wydatki poniesione na leczenie męża przed śmiercią.

Czysta wartość spadku przy obliczaniu zachowku

Przy obliczaniu zachowku punktem wyjścia jest tak zwany substrat zachowku. W uproszczeniu ustala się go przez określenie wartości majątku spadkowego i pomniejszenie jej o długi spadkowe. Następnie, w określonych sytuacjach, dolicza się darowizny, zapisy windykacyjne oraz świadczenia uwzględniane na podstawie przepisów o zachowku.

Należy bowiem przyjąć tu za wyjściową czystą wartość spadku w obliczeniu zachowku. Czysta wartość spadku to różnica między stanem czynnym spadku, czyli wartością praw należących do spadku, oraz stanem biernym spadku, czyli długami spadkowymi, które mogą być uwzględnione przy takim rozliczeniu.

W sprawach o zachowek przyjmuje się co do zasady stan przedmiotów spadkowych z chwili otwarcia spadku, czyli z dnia śmierci spadkodawcy, oraz ceny aktualne dla chwili ustalania zachowku. Jeżeli strony rozliczają się polubownie, warto oprzeć się na aktualnej wycenie rzeczoznawcy albo innym wiarygodnym dokumencie, aby ograniczyć ryzyko sporu.

Co zalicza się do długów spadkowych?

Zgodnie z art. 922 § 3 Kodeksu cywilnego do długów spadkowych należą między innymi długi spadkodawcy, które nie wygasły z chwilą jego śmierci, koszty pogrzebu odpowiadające zwyczajom przyjętym w danym środowisku, koszty postępowania spadkowego, obowiązek zaspokojenia roszczeń o zachowek, obowiązek wykonania zapisów zwykłych i poleceń oraz inne obowiązki przewidziane w przepisach prawa spadkowego.

Nie oznacza to jednak, że każdy z tych elementów pomniejsza substrat zachowku w ten sam sposób. Przy samym obliczaniu zachowku nie uwzględnia się długów wynikających z zapisów zwykłych i poleceń. Dlatego polecenie testamentowe wypłaty 1/4 wartości mieszkania córce zmarłego nie powinno automatycznie pomniejszać podstawy obliczenia zachowku należnego synom.

Jeżeli chcesz szerzej sprawdzić, pełny katalog długów spadkowych obejmuje zarówno typowe zobowiązania zmarłego, jak i koszty związane z samym spadkobraniem, ale ich znaczenie przy zachowku zależy od konkretnej podstawy prawnej.

Kredyt jako dług pomniejszający spadek

Kredyt może obciążać spadek, jeżeli zobowiązanie istniało w chwili śmierci spadkodawcy. Sam fakt, że kredyt nie został wymieniony w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, nie przesądza jeszcze, że nie można go uwzględnić. To postępowanie służy przede wszystkim ustaleniu, kto dziedziczy i w jakim udziale, a nie pełnemu rozliczeniu aktywów i pasywów spadku.

W praktyce trzeba jednak przedstawić dowody: umowę kredytu, harmonogram spłat, zaświadczenie banku o saldzie zadłużenia na dzień śmierci oraz dokumenty pokazujące, czy zmarły był jedynym dłużnikiem, współkredytobiorcą, poręczycielem albo właścicielem nieruchomości obciążonej hipoteką.

Kredyt niewątpliwie może wpływać na rozliczenie, ale przy wspólnym kredycie małżonków trzeba ostrożnie ustalić, jaka część zobowiązania rzeczywiście obciąża spadek. Więcej na ten temat omawia zagadnienie: kredyt jako dług pomniejszający spadek.

Koszty pogrzebu, kwiatów, stypy i nagrobka

Koszty pogrzebu są długiem spadkowym, ale tylko w zakresie, w jakim odpowiadają zwyczajom przyjętym w danym środowisku. Obejmuje to zwykle koszty trumny lub urny, miejsca pochówku, ceremonii pogrzebowej, przewozu zwłok, niezbędnej odzieży, kwiatów i oprawy uroczystości, a w wielu sytuacjach także stypy oraz nagrobka.

Sporny bywa zwłaszcza koszt nagrobka. Sam nagrobek może być uznany za koszt pogrzebu, ale wydatek powinien być umiarkowany i odpowiadać miejscowym zwyczajom. Jeżeli ktoś zamawia bardzo kosztowny pomnik z pobudek osobistych, sąd może uznać tylko część wydatku za dług spadkowy.

Znaczenie ma również to, czy koszt został rzeczywiście poniesiony. Sama wycena, zamówienie albo planowany zakup zazwyczaj nie wystarczą. Potrzebny jest rachunek, faktura, potwierdzenie przelewu, paragon albo inny dowód, że pieniądze faktycznie wydano.

W orzecznictwie podkreśla się, że warunkiem dochodzenia zwrotu wydatków jest ich rzeczywiste poniesienie. Żądanie zwrotu kosztu nagrobka wyłącznie na podstawie szacunku albo zamówienia może zostać uznane za przedwczesne, jeżeli nagrobek nie został jeszcze opłacony.

W sprawie pani Stefanii oznacza to, że koszty ceremonii, kwiatów, stypy i nagrobka mogą zostać uwzględnione, ale trzeba je udokumentować i wykazać, że mieszczą się w granicach zwyczajowo przyjętych wydatków. W razie sporu pomocne mogą być rachunki z zakładu pogrzebowego, faktura za nagrobek, potwierdzenia płatności oraz porównanie typowych cen usług kamieniarskich w okolicy.

Zasiłek pogrzebowy a rozliczenie kosztów pogrzebu

Zasiłek pogrzebowy nie jest klasycznym aktywem spadku, ale ma znaczenie praktyczne przy rozliczaniu kosztów pogrzebu. Skoro świadczenie służy pokryciu kosztów pochówku, to przy ustalaniu pasywów zasadniczo należy brać pod uwagę koszty pogrzebu przewyższające otrzymany zasiłek.

Od 1 stycznia 2026 r. zasiłek pogrzebowy wynosi 7000 zł dla zgonów, które nastąpiły od tej daty. Dla wcześniejszych zgonów stosuje się wysokość obowiązującą w dniu śmierci. Jeżeli zasiłek otrzymała pani Stefania, to w rozliczeniu z osobami uprawnionymi do zachowku powinna pomniejszyć wykazywane koszty pogrzebu o kwotę otrzymanego świadczenia.

Koszty wykupu mieszkania

Koszty wykupu mieszkania poniesione przed śmiercią spadkodawcy zasadniczo nie są długiem spadkowym pomniejszającym zachowek. Spadek obejmuje majątek istniejący w chwili śmierci. Jeżeli mieszkanie wchodziło już do majątku spadkodawcy w określonym stanie, to wcześniejsze wydatki na jego nabycie lub wykup zwykle nie obniżają czystej wartości spadku.

Inaczej można oceniać nakłady poniesione po śmierci spadkodawcy na przedmiot należący do spadku, ale wtedy trzeba ustalić, czy były konieczne, kto je poniósł, czy zwiększyły wartość rzeczy i czy w ogóle wpływają na rozliczenie zachowku, czy raczej stanowią osobne roszczenie rozliczeniowe.

Koszty leczenia, opieki i dojazdów do szpitala

Wydatki poniesione na leczenie męża przed jego śmiercią, zakup leków, dojazdy do szpitala czy sprawowanie opieki nie są automatycznie kosztami spadkowymi pomniejszającymi zachowek. Trzeba odróżnić dług zmarłego istniejący w chwili śmierci od wydatków ponoszonych przez małżonka w trakcie wspólnego życia.

Jeżeli na dzień śmierci istniało niezapłacone zobowiązanie zmarłego wobec szpitala, placówki medycznej, opiekuna albo innego wierzyciela, może ono być długiem spadkowym. Jeżeli jednak pani Stefania sama finansowała leczenie lub dojazdy jeszcze za życia męża, konieczna jest osobna analiza, czy powstało jakiekolwiek roszczenie wobec męża, a następnie wobec spadku.

W orzecznictwie wskazywano, że roszczenia z tytułu wydatków na leczenie, utrzymanie i opiekę nad spadkodawcą mogą wymagać odrębnej podstawy i nie muszą być rozliczane jako typowe spłacone długi spadkowe. W relacjach małżeńskich dodatkowo znaczenie mogą mieć obowiązki wzajemnej pomocy, przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny oraz zasady współżycia społecznego.

Jakie dokumenty warto przygotować?

Osoba zobowiązana do zapłaty zachowku powinna przygotować zestawienie aktywów i pasywów. Przy sporze z uprawnionymi do zachowku największe znaczenie mają dokumenty, które pokazują stan majątku i długów na dzień śmierci oraz realnie poniesione koszty po śmierci.

• operat szacunkowy albo inna wiarygodna wycena nieruchomości,
• umowy kredytowe i zaświadczenia banku o saldzie na dzień śmierci,
• faktury i rachunki za pogrzeb, nagrobek, kwiaty, miejsce pochówku i stypę,
• decyzja lub potwierdzenie wypłaty zasiłku pogrzebowego,
• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia,
• testament oraz dokumenty dotyczące zapisów, poleceń lub darowizn.

Warto także pamiętać, że od 2023 r. w szczególnych przypadkach sąd może na podstawie przepisów o zachowku odroczyć termin płatności, rozłożyć zachowek na raty albo wyjątkowo go obniżyć. Nie zastępuje to jednak prawidłowego obliczenia substratu zachowku.

FAQ

Czy koszty pogrzebu zawsze pomniejszają zachowek?

Nie zawsze w pełnej wysokości. Pomniejszają rozliczenie tylko wtedy, gdy zostały faktycznie poniesione, są udokumentowane i odpowiadają zwyczajom przyjętym w danym środowisku. Zwykle trzeba też uwzględnić otrzymany zasiłek pogrzebowy.

Czy nagrobek można odliczyć od spadku?

Tak, ale tylko w rozsądnej wysokości. Koszt nagrobka powinien być rzeczywiście zapłacony i nie powinien przekraczać poziomu uzasadnionego miejscowymi zwyczajami. Zbyt drogi pomnik może zostać uwzględniony tylko częściowo.

Czy kredyt zmarłego obniża zachowek?

Może obniżać, jeżeli był długiem istniejącym w chwili śmierci i da się wykazać jego wysokość. Przy wspólnym kredycie małżonków trzeba dodatkowo ustalić, w jakiej części zobowiązanie obciąża spadek.

Czy polecenie testamentowe zmniejsza podstawę zachowku?

Co do zasady nie. Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się długów wynikających z zapisów zwykłych i poleceń, choć takie obowiązki mogą mieć znaczenie w innych rozliczeniach między zainteresowanymi osobami.

Czy koszty leczenia zmarłego można potrącić z zachowku?

Nie należy ich automatycznie potrącać. Jeżeli były to niezapłacone długi zmarłego istniejące w dniu śmierci, mogą być pasywem spadku. Jeżeli były to wydatki ponoszone przez małżonka za życia chorego, trzeba osobno ocenić podstawę roszczenia.

Podsumowanie

Przy obliczaniu zachowku najważniejsze jest prawidłowe ustalenie czystej wartości spadku. Można odliczać tylko te pasywa, które rzeczywiście obciążają spadek i są możliwe do wykazania. Najczęściej będą to niespłacone długi spadkodawcy, uzasadnione koszty pogrzebu, koszty postępowania spadkowego oraz inne obowiązki przewidziane w przepisach prawa spadkowego.

Nie wszystkie wydatki poniesione przez spadkobiercę po śmierci albo za życia spadkodawcy zmniejszają zachowek. Wątpliwości budzą zwłaszcza koszty leczenia, opieki, dojazdów, drogiego nagrobka, wspólnego kredytu oraz poleceń testamentowych. W takich sprawach rozliczenie powinno być oparte na dokumentach i ostrożnej kwalifikacji prawnej.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 922, art. 993 i nast. oraz art. 997¹ K.c.
2. Informacja ZUS o wysokości zasiłku pogrzebowego od 1 stycznia 2026 r. - zus.pl
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 1996 r., sygn. akt II CKN 852/97.
4. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 1988 r., sygn. akt III CZP 86/88.
5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 1969 r., sygn. akt II PR 641/68.
6. Wyrok Sądu Rejonowego Gdańsk-Północ w Gdańsku z dnia 30 listopada 2016 r., sygn. akt I C 737/16.
7. Wyrok Sądu Rejonowego w Ostrołęce z dnia 2 lutego 2018 r., sygn. akt I C 184/16.
8. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 sierpnia 1975 r., sygn. akt III CZP 60/75.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.