Jak sprawdzić długi osoby zmarłej?

Jeżeli po śmierci bliskiej osoby pojawia się podejrzenie, że pozostawiła kredyty, pożyczki, zaległości czynszowe, podatkowe albo inne zobowiązania, nie warto czekać wyłącznie na kontakt wierzycieli. Trzeba równolegle ustalić skład majątku, zabezpieczyć dokumenty i podjąć decyzję spadkową w ustawowym terminie.

W opisanej sytuacji bratanica może ustalać zadłużenie zmarłego ojca i ewentualnie spłacić długi, ale najpierw powinna wiedzieć, w jakiej roli działa: jako osoba bliska, potencjalny spadkobierca czy już jako spadkobierca legitymujący się postanowieniem sądu albo aktem poświadczenia dziedziczenia.

Od czego zacząć sprawdzanie długów zmarłego?

Najpierw należy zebrać dokumenty pozostawione przez zmarłego: umowy kredytowe i pożyczkowe, pisma z banków, wezwania do zapłaty, korespondencję od komornika, decyzje urzędowe, rachunki, faktury, potwierdzenia przelewów, wyciągi bankowe oraz korespondencję mailową, jeżeli spadkobierca ma do niej legalny dostęp.

W praktyce przydatne jest sporządzenie listy potencjalnych wierzycieli. Mogą to być nie tylko banki i firmy pożyczkowe, ale także wspólnota lub spółdzielnia mieszkaniowa, dostawcy mediów, urząd skarbowy, ZUS, gmina, osoby prywatne albo kontrahenci, jeżeli zmarły prowadził działalność gospodarczą.

Trzeba pamiętać, że samo podejrzenie istnienia długu nie oznacza jeszcze obowiązku natychmiastowej zapłaty przez członka rodziny. Odpowiedzialność za długi spadkowe zależy od tego, czy dana osoba jest spadkobiercą oraz czy przyjęła spadek, odrzuciła go albo upłynął termin na złożenie oświadczenia.

Postępowanie spadkowe a dostęp do informacji o długach

Do uzyskania pełnych informacji w bankach, SKOK-ach, BIK lub od części innych instytucji zwykle potrzebny jest dokument potwierdzający prawa do spadku. Może to być prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza.

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku składa się do sądu spadku, czyli co do zasady sądu ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Alternatywnie, jeżeli między spadkobiercami nie ma sporu i możliwe jest osobiste stawiennictwo wymaganych osób, sprawę można załatwić u notariusza przez akt poświadczenia dziedziczenia.

Samo przeprowadzenie postępowania spadkowego nie przesądza jeszcze, że spadkobierca ma zapłacić każdy zgłoszony dług bez weryfikacji. Wierzyciel powinien wykazać istnienie, wysokość i wymagalność roszczenia, a spadkobierca może żądać dokumentów oraz sprawdzać, czy roszczenie nie jest przedawnione albo zawyżone.

Termin 6 miesięcy na decyzję spadkową

Zgodnie z art. 1015 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Najczęściej będzie to dzień, w którym dowiedział się o śmierci spadkodawcy, ale nie zawsze. Przy dalszych krewnych termin może rozpocząć się później, np. dopiero po uzyskaniu informacji, że wcześniejszy spadkobierca odrzucił spadek.

Aktualnie brak oświadczenia w terminie nie powoduje już prostego przyjęcia spadku z nieograniczoną odpowiedzialnością. Co do zasady oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. To ważna zmiana w stosunku do starszych informacji, które nadal można spotkać w internecie.

Nie oznacza to jednak, że można zignorować sprawę. Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza nadal może wymagać kontaktu z wierzycielami, ustalenia aktywów i długów, sporządzenia wykazu inwentarza albo wniosku o spis inwentarza, a w razie sporu także obrony przed roszczeniami.

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza jest najczęstszym rozwiązaniem, gdy nie wiadomo jeszcze dokładnie, czy zmarły zostawił majątek, długi, czy jedno i drugie. Zgodnie z art. 1031 Kodeksu cywilnego spadkobierca odpowiada wtedy za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza stanu czynnego spadku.

Ograniczenie odpowiedzialności nie działa jednak automatycznie w tym sensie, że samo nie porządkuje dokumentów i nie zamyka sporów. Spadkobierca powinien rzetelnie ustalić aktywa i pasywa spadku. Jeżeli spłaca jednego wierzyciela, wiedząc o innych długach, powinien zachować ostrożność, aby nie narazić się na zarzut pokrzywdzenia pozostałych wierzycieli.

Jeżeli spadkobierca jest odpowiedzialny za długi spadkowe, znaczenie ma także to, kto odpowiada za długi spadkowe i w jakim zakresie. Inaczej wygląda sytuacja jedynego spadkobiercy, a inaczej kilku osób dziedziczących wspólnie.

Odrzucenie spadku, gdy długi przewyższają majątek

Istnieje też możliwość odrzucenia spadku, kiedy w spadku są np. same długi albo ryzyko zadłużenia jest większe niż potencjalna wartość majątku. Przed decyzją warto porównać wybór strategii wobec długów, bo odrzucenie spadku i przyjęcie go z dobrodziejstwem inwentarza wywołują różne skutki.

Osoba, która odrzuca spadek, jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. W praktyce oznacza to, że do dziedziczenia mogą dojść jej zstępni, np. dzieci. Jeżeli są małoletnie, trzeba dodatkowo ocenić, czy odrzucenie spadku w ich imieniu wymaga zezwolenia sądu, czy mieści się w aktualnych wyjątkach pozwalających rodzicom działać bez odrębnej zgody sądu.

Od 15 listopada 2023 r. przepisy przewidują uproszczenia w niektórych sprawach dotyczących odrzucenia spadku w imieniu małoletniego dziecka, zwłaszcza gdy dziecko dochodzi do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica. Nie każda sytuacja mieści się jednak w tym wyjątku, dlatego przy małoletnich warto szczególnie pilnować terminu i formalności.

Gdzie złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku?

Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed notariuszem albo przed sądem. W praktyce notariusz bywa szybszym rozwiązaniem, ale sąd będzie potrzebny m.in. wtedy, gdy sprawa jest powiązana z toczącym się postępowaniem lub gdy konieczne są dodatkowe rozstrzygnięcia dotyczące małoletnich.

Jeżeli zastanawiasz się, gdzie złożyć oświadczenie o odrzuceniu, pamiętaj, że samo złożenie oświadczenia musi nastąpić w ustawowym terminie. Do zachowania terminu wystarcza także złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku.

Oświadczenie jest co do zasady definitywne. Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia albo od skutków niezłożenia oświadczenia w terminie jest możliwe tylko w szczególnych przypadkach, np. przy błędzie lub groźbie, i wymaga zatwierdzenia przez sąd.

Jak uzyskać informacje o rachunkach i kredytach zmarłego?

Po uzyskaniu dokumentu potwierdzającego prawa do spadku można zwracać się do banków i SKOK-ów o informacje dotyczące rachunków, sald oraz zobowiązań zmarłego. Banki są związane tajemnicą bankową, dlatego osobie, która nie wykaże uprawnienia, mogą odmówić udzielenia szczegółowych informacji.

Pomocna może być Centralna Informacja o rachunkach. Osoba mająca tytuł prawny do spadku może złożyć wniosek w dowolnym banku albo SKOK-u i uzyskać zbiorczą informację o rachunkach prowadzonych dla zmarłego w bankach oraz SKOK-ach. Wynik takiego zapytania wskazuje, gdzie rachunki były albo są prowadzone, ale szczegółowe saldo i dokumenty trzeba następnie ustalać z konkretną instytucją.

W przypadku kredytów i pożyczek warto wystąpić bezpośrednio do instytucji, z którymi zmarły miał umowy. Jeżeli spadkobierca otrzyma wezwanie do zapłaty, powinien poprosić o kopię umowy, historię spłat, wysokość kapitału, odsetek i kosztów oraz podstawę naliczeń.

BIK, KRD i inne rejestry dłużników

BIK gromadzi informacje o zobowiązaniach kredytowych przekazywane m.in. przez banki i SKOK-i. W raporcie mogą znajdować się informacje o kredytach, pożyczkach, limitach, historii spłat oraz opóźnieniach. Sprawdzenie danych osoby zmarłej wymaga wykazania interesu i odpowiednich dokumentów, w szczególności aktu zgonu oraz dokumentu potwierdzającego nabycie spadku albo inne uprawnienie.

KRD i inne biura informacji gospodarczej mogą ujawniać wpisy dotyczące zaległości zgłoszonych przez wierzycieli. Trzeba jednak pamiętać, że brak wpisu w rejestrze nie oznacza, że zmarły nie miał żadnych długów. Nie każdy wierzyciel zgłasza zadłużenie do rejestru, a część zobowiązań może wynikać z umów prywatnych albo postępowań sądowych.

Dlatego sprawdzenie BIK, KRD lub podobnych baz należy traktować jako jeden z elementów analizy, a nie jako pełną gwarancję braku zadłużenia.

Wykaz inwentarza i spis inwentarza

Jeżeli spadek został przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza, praktyczne znaczenie ma ustalenie stanu czynnego spadku. Można to zrobić przez wykaz inwentarza albo spis inwentarza. Wykaz inwentarza składa spadkobierca, zapisobierca windykacyjny albo wykonawca testamentu według urzędowego wzoru, natomiast spis inwentarza sporządza komornik na podstawie postanowienia sądu.

W wykazie albo spisie powinny znaleźć się aktywa spadku, przedmioty zapisów windykacyjnych oraz długi spadkowe z podaniem ich wartości. Rzetelne przygotowanie takiego dokumentu ma znaczenie dla odpowiedzialności wobec wierzycieli.

Jeżeli majątek jest skomplikowany, obejmuje nieruchomości, firmę, udziały, gospodarstwo rolne albo wiele zobowiązań, bezpieczniejszym rozwiązaniem może być sądowy spis inwentarza, mimo że wiąże się z dodatkowymi kosztami i czasem.

FAQ

Podsumowanie

Sprawdzenie długów osoby zmarłej wymaga połączenia działań praktycznych i prawnych. W pierwszej kolejności należy zabezpieczyć dokumenty, ustalić potencjalnych wierzycieli i pilnować 6-miesięcznego terminu na decyzję spadkową. Następnie trzeba uzyskać dokument potwierdzający prawa do spadku, jeżeli jest potrzebny do rozmów z bankami, BIK, SKOK-ami lub innymi instytucjami.

Najbezpieczniejsza decyzja zależy od konkretnego stanu faktycznego. Gdy majątek zmarłego przewyższa długi, wystarczające może być przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza i uporządkowanie rozliczeń. Gdy długi są znaczne albo majątek jest iluzoryczny, rozsądniejsze może być odrzucenie spadku, z uwzględnieniem skutków dla dalszych spadkobierców.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 1015 i art. 1031.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, przepisy dotyczące wykazu inwentarza i spisu inwentarza.

3. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe - Dz.U. 1997 nr 140 poz. 939, w szczególności art. 92ba dotyczący zbiorczej informacji o rachunkach.

4. Informacje praktyczne: Biuro Informacji Kredytowej, Krajowy Rejestr Długów, Centralna Informacja o rachunkach dostępna przez banki i SKOK-i.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.