Czy rodzeństwo odpowiada za długi po zmarłym bracie?

Czy rodzeństwo odpowiada za długi zmarłego brata lub siostry?

Nie. Odpowiedzialność za długi po zmarłym bracie nie powstaje tylko dlatego, że ktoś jest jego rodzeństwem. Bank, firma pożyczkowa, urząd, wspólnota mieszkaniowa czy inny wierzyciel nie może skutecznie żądać zapłaty długu spadkowego od osoby, która nie jest spadkobiercą.

Odpowiedzialność za długi spadkowe wiąże się ze statusem spadkobiercy. Rodzeństwo może zostać powołane do spadku z ustawy, jeżeli wynika to z kolejności dziedziczenia, albo z testamentu, jeżeli zmarły wskazał brata lub siostrę jako spadkobiercę. Dopiero wtedy znaczenie ma to, czy spadek zostanie odrzucony, przyjęty wprost czy przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza.

Samo pismo od wierzyciela albo telefon skierowany do członka rodziny także nie przesądza, że adresat odpowiada za dług. Wierzyciel może próbować ustalić krąg spadkobierców, ale przed podjęciem decyzji o zapłacie trzeba najpierw sprawdzić podstawę dziedziczenia.

Kiedy rodzeństwo dochodzi do dziedziczenia?

Przy dziedziczeniu ustawowym w pierwszej kolejności znaczenie mają zstępni spadkodawcy, czyli jego dzieci, a gdy któreś z dzieci nie dożyło otwarcia spadku – jego dzieci i dalsi zstępni. Jeżeli zmarły pozostawił małżonka, w tej pierwszej grupie dziedziczy on razem ze zstępnymi.

Dopiero w braku zstępnych do dziedziczenia ustawowego dochodzą małżonek i rodzice spadkodawcy. Jeżeli jedno z rodziców nie dożyło otwarcia spadku, udział, który przypadłby temu rodzicowi, przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych. Jeżeli któreś z rodzeństwa nie dożyło otwarcia spadku, jego udział może przypaść jego zstępnym. Nie można więc upraszczać tej kolejności do stwierdzenia, że wystarczy brak dzieci – zmarły może mieć wnuki lub dalszych zstępnych, którzy wchodzą w miejsce swojego rodzica.

Odrzucenie spadku również nie oznacza prostego przechodzenia spadku po jednej osobie na kolejną. Zgodnie z art. 1020 Kodeksu cywilnego osoba, która odrzuciła spadek, jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Po każdym odrzuceniu trzeba więc ponownie ustalić krąg spadkobierców według reguł dziedziczenia. Gdy spadek odrzuca dziecko zmarłego, w pierwszej kolejności mogą wejść jego własni zstępni. Z kolei odrzucenie przez rodzica spadkodawcy może otworzyć drogę rodzeństwu zmarłego do udziału, który przypadłby temu rodzicowi.

Zobacz również: podobne zasady mają znaczenie, gdy chodzi o dziedziczenie długów po wujku albo długi po bratanku.

Termin na odrzucenie spadku przez rodzeństwo

Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Każdy spadkobierca ma własny termin. Nie jest to automatycznie dzień śmierci spadkodawcy ani dzień, w którym sąd wyśle formalne zawiadomienie.

Jeżeli brat albo siostra są powołani do dziedziczenia już od chwili otwarcia spadku, termin może zacząć biec wtedy, gdy dowiedzą się o śmierci oraz o okolicznościach powodujących ich powołanie. Może tak być na przykład wtedy, gdy zmarły nie pozostawił zstępnych, a jedno z jego rodziców nie żyło w chwili śmierci. Rodzeństwo nie powinno wówczas zakładać, że termin zacznie się dopiero po decyzji żyjącego rodzica.

Jeżeli natomiast rodzeństwo dochodzi do dziedziczenia dopiero wskutek późniejszego odrzucenia spadku przez inną osobę, termin może rozpocząć się później – od chwili uzyskania wiedzy o zdarzeniu, które powoduje własne powołanie. Ustalenie początku terminu zawsze wymaga więc sprawdzenia konkretnego drzewa rodzinnego, kolejności zdarzeń i tego, kiedy dana osoba dowiedziała się o faktach mających znaczenie dla jej powołania.

Do zachowania 6-miesięcznego terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku – wynika to obecnie wprost z art. 1015 § 1¹ Kodeksu cywilnego. Jeżeli spadkobierca wybiera notariusza, samo oświadczenie powinno zostać złożone w terminie.

Jeżeli złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, art. 1015 § 1² Kodeksu cywilnego przewiduje zawieszenie biegu terminu na czas trwania postępowania o zezwolenie. Nie należy jednak odkładać sprawy do ostatnich dni, zwłaszcza gdy w rodzinie jest kilku spadkobierców albo małoletnie dzieci.

Szczegółowe warianty kolejności i liczenia terminów opisujemy w osobnym poradniku: kolejność i terminy odrzucenia spadku po siostrze.

Co oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza?

Jeżeli spadkobierca objęty obecnymi zasadami nie złoży oświadczenia w 6-miesięcznym terminie, co do zasady przyjmuje spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Przy takim przyjęciu odpowiedzialność za długi spadkowe jest ograniczona do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza.

Trzeba jednak odróżnić limit odpowiedzialności od majątku, z którego wierzyciel może prowadzić egzekucję. Zgodnie z art. 1030 Kodeksu cywilnego do chwili przyjęcia spadku spadkobierca odpowiada za długi tylko ze spadku. Od chwili przyjęcia spadku odpowiada już z całego swojego majątku. Przy dobrodziejstwie inwentarza odpowiedzialność jest jednak ograniczona kwotowo do wartości stanu czynnego spadku. Nie można więc zakładać, że po przyjęciu z dobrodziejstwem inwentarza wierzyciel może sięgać wyłącznie do odziedziczonych rzeczy.

Ograniczenie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego może odpaść, jeżeli spadkobierca podstępnie pominie w wykazie inwentarza lub spisie składniki należące do spadku albo przedmioty zapisów windykacyjnych, bądź podstępnie uwzględni nieistniejące długi. Dlatego wykaz lub spis powinien rzetelnie odzwierciedlać stan spadku.

Więcej o praktycznym działaniu tego ograniczenia wyjaśnia poradnik o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza i spisie inwentarza.

Odrzucenie spadku nie jest też automatycznie najlepszym rozwiązaniem w każdej sprawie. Decyzję warto podjąć po ustaleniu aktywów, długów i sytuacji rodzinnej. Odrzucenie może bowiem spowodować powołanie do dziedziczenia własnych zstępnych, a więc przenieść konieczność działania na dzieci odrzucającego.

Gdy spadkobierców jest kilku – kto odpowiada za długi?

Rodzeństwo często dziedziczy razem z innymi osobami. Zgodnie z art. 1034 Kodeksu cywilnego do chwili działu spadku współspadkobiercy ponoszą solidarną odpowiedzialność za długi spadkowe. Oznacza to, że wierzyciel może żądać spełnienia świadczenia według zasad odpowiedzialności solidarnej, a spadkobierca, który spełnił świadczenie, może później żądać rozliczenia od pozostałych współspadkobierców stosownie do wielkości ich udziałów.

Po dziale spadku współspadkobiercy odpowiadają za długi spadkowe co do zasady w stosunku do wielkości swoich udziałów. Sposób przyjęcia spadku nadal ma znaczenie dla zakresu odpowiedzialności konkretnego spadkobiercy.

Odrzucenie spadku a dzieci rodzeństwa

Odrzucenie spadku przez brata lub siostrę powoduje, że osoba ta jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. W konsekwencji do dziedziczenia mogą dojść jej dzieci. Pełnoletnie dzieci podejmują decyzję samodzielnie i mają własny termin liczony od chwili, w której dowiedziały się o swoim tytule powołania. Za dziecko małoletnie działa przedstawiciel ustawowy.

Od 15 listopada 2023 r. odrzucenie spadku w imieniu małoletniego nie zawsze wymaga wcześniejszego zezwolenia sądu. Uproszczony tryb z art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ma jednak zastosowanie tylko wtedy, gdy łącznie są spełnione ustawowe przesłanki:

• dziecko zostało powołane do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica;
• oświadczenie składa rodzic, któremu w tym zakresie przysługuje władza rodzicielska;
• rodzice dokonują czynności wspólnie albo jeden rodzic działa za zgodą drugiego rodzica, któremu również w tym zakresie przysługuje władza rodzicielska;
• spadek odrzucają inni zstępni rodziców tego dziecka.

Jeżeli rodzice nie są zgodni albo choć jedna z wymaganych przesłanek uproszczonego trybu nie jest spełniona, zastosowanie ma tryb wymagający zezwolenia sądu. Co do zasady zezwolenie na czynność przekraczającą zwykły zarząd majątkiem dziecka wydaje sąd opiekuńczy. Jeżeli jednak toczy się już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, zezwolenie na proste przyjęcie albo odrzucenie spadku wydaje sąd spadku na podstawie art. 640¹ Kodeksu postępowania cywilnego.

Uproszczony tryb bez zezwolenia sądu nie polega wyłącznie na złożeniu oświadczenia u notariusza. Z art. 641 § 3¹–3⁵ Kodeksu postępowania cywilnego wynika, że rodzic składa dodatkowe oświadczenia dotyczące m.in. zakresu swojej władzy rodzicielskiej, zgody drugiego rodzica, uprzedniego odrzucenia spadku przez rodzica i odrzucenia spadku przez innych zstępnych rodziców dziecka. Oświadczenia te są składane pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.

Przy starszych sprawach warto sprawdzić przepisy przejściowe. Nowy art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stosuje się również do spadków otwartych przed 15 listopada 2023 r., jeżeli termin do złożenia oświadczenia nie upłynął przed wejściem nowych przepisów w życie. Podobna reguła przejściowa dotyczy nowych art. 1015 § 1¹ i § 1² Kodeksu cywilnego.

Jak odrzucić spadek po zmarłym rodzeństwie?

Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed notariuszem albo w sądzie rejonowym, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania lub pobytu składającego oświadczenie. Można je także złożyć w sądzie spadku w toku postępowania o stwierdzenie praw do spadku.

Zgodnie z art. 641 Kodeksu postępowania cywilnego oświadczenie powinno zawierać imię i nazwisko spadkodawcy, datę i miejsce jego śmierci, ostatnie miejsce jego zwykłego pobytu, tytuł powołania do spadku oraz treść oświadczenia. Trzeba również wskazać znane osobie składającej oświadczenie osoby należące do kręgu spadkobierców ustawowych oraz znane testamenty, wraz z informacjami dotyczącymi ich treści i miejsca przechowania.

Zakres potrzebnych dokumentów zależy od sprawy. W praktyce mogą być potrzebne m.in. odpis aktu zgonu, dokument tożsamości, akty stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo oraz dokumenty lub informacje o wcześniejszych odrzuceniach. Nie jest to jednak zamknięty katalog wymagany identycznie w każdej sprawie.

Co do zasady nie można odrzucić samych długów i jednocześnie zatrzymać majątku spadkowego. Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku nie może też zostać swobodnie odwołane. Jeżeli doszło do działania pod wpływem błędu lub groźby, uchylenie się od skutków złożonego oświadczenia albo niezłożenia oświadczenia następuje w szczególnym trybie i wymaga zatwierdzenia przez sąd.

Co powinno zrobić rodzeństwo po informacji o długach zmarłego?

Najbezpieczniej nie zaczynać od samego pytania, czy długi są wysokie, lecz od ustalenia, czy brat albo siostra w ogóle są spadkobiercami. Praktyczna kolejność działań może wyglądać następująco:

1. Ustal podstawę dziedziczenia. Sprawdź, czy istnieje testament oraz kto wchodzi do dziedziczenia ustawowego, uwzględniając zstępnych, małżonka, rodziców, rodzeństwo i zstępnych rodzeństwa.
2. Ustal zdarzenie powodujące własne powołanie. Sprawdź, czy byłeś powołany już w chwili śmierci, czy dopiero wskutek późniejszego odrzucenia przez inną osobę, oraz kiedy dowiedziałeś się o tych okolicznościach.
3. Sprawdź majątek i zobowiązania. Zbierz informacje o rachunkach, nieruchomościach, pojazdach, kredytach, pożyczkach, zaległościach publicznoprawnych i postępowaniach egzekucyjnych. Pomocny może być poradnik jak sprawdzić długi osoby zmarłej.
4. Porównaj skutki przyjęcia i odrzucenia. Uwzględnij wartość spadku, ryzyko nieujawnionych długów, zakres ochrony z dobrodziejstwa inwentarza oraz konsekwencje odrzucenia dla własnych zstępnych.
5. Sprawdź sytuację dzieci. Jeżeli po odrzuceniu spadku mogą wejść do dziedziczenia dzieci, ustal osobno ich termin i – w przypadku małoletnich – czy spełnione są przesłanki działania bez zezwolenia sądu.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czy siostra odpowiada za długi po zmarłym bracie?

Nie automatycznie. Może odpowiadać wtedy, gdy rzeczywiście zostanie spadkobiercą – z ustawy albo testamentu – i spadku nie odrzuci. Samo pokrewieństwo nie wystarcza.

Czy brat musi odrzucać spadek od razu po śmierci siostry?

Nie ma takiej ogólnej reguły. Termin 6 miesięcy liczy się od dnia, w którym brat dowiedział się o tytule swojego powołania. Trzeba jednak uważać, bo brat może być powołany już od chwili otwarcia spadku, np. gdy zmarła nie ma zstępnych, a jedno z jej rodziców nie żyje. Nie zawsze wolno więc czekać na odrzucenia innych osób.

Czy 6 miesięcy liczy się dopiero od pisma z sądu?

Nie. Formalne zawiadomienie sądu nie jest warunkiem rozpoczęcia terminu. Znaczenie ma chwila, w której spadkobierca dowiedział się o swoim tytule powołania, co może wynikać z wiedzy o śmierci i sytuacji rodzinnej albo z późniejszej informacji o odrzuceniu spadku przez osobę, po której sam dochodzi do dziedziczenia.

Czy można odrzucić tylko długi po zmarłym?

Co do zasady nie. Nie można zachować aktywów spadku, a odrzucić wyłącznie zobowiązań. Oświadczenie o odrzuceniu dotyczy całego spadku.

Co się stanie, gdy rodzeństwo nie odrzuci spadku w terminie?

Przy spadkach objętych obecnymi zasadami brak oświadczenia oznacza co do zasady przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Dla spadków otwartych przed 18 października 2015 r. trzeba sprawdzić wcześniejsze przepisy, ponieważ obowiązywała wtedy inna reguła dotycząca skutków milczenia.

Czy dzieci rodzeństwa też mogą odziedziczyć długi?

Mogą zostać powołane do spadku, jeżeli ich rodzic odrzucił spadek i z zasad dziedziczenia wynika wejście jego zstępnych. Pełnoletnie dzieci działają samodzielnie, a za małoletnie oświadczenie składają rodzice lub inny przedstawiciel ustawowy zgodnie z aktualnymi przepisami.

Czy na odrzucenie spadku w imieniu dziecka zawsze potrzebne jest zezwolenie sądu?

Nie zawsze. Bez zezwolenia można działać w trybie art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego tylko po spełnieniu wszystkich jego przesłanek: dziecko musi być powołane wskutek wcześniejszego odrzucenia przez rodzica, działający rodzic musi mieć odpowiednią władzę rodzicielską, rodzice muszą działać wspólnie albo za zgodą drugiego uprawnionego rodzica, a spadek muszą odrzucać także inni zstępni rodziców dziecka. Gdy warunki nie są spełnione, potrzebne jest zezwolenie właściwego sądu.

Czy wierzyciel zmarłego może żądać pieniędzy od jego rodzeństwa?

Tylko wtedy, gdy brat lub siostra odpowiadają jako spadkobiercy. Jeżeli nie zostali powołani do dziedziczenia albo skutecznie odrzucili spadek, samo pokrewieństwo nie stanowi podstawy obowiązku zapłaty długu spadkowego.

Podsumowanie

W sprawie długów po zmarłym bracie lub siostrze trzeba odpowiedzieć kolejno na cztery pytania: czy rodzeństwo rzeczywiście jest spadkobiercą, od kiedy biegnie jego własny termin 6 miesięcy, kto może wejść do dziedziczenia po jego odrzuceniu oraz jaki będzie zakres odpowiedzialności, jeżeli spadek zostanie przyjęty. Dopiero takie ustalenie pozwala ocenić, czy i kiedy trzeba składać oświadczenie.

Najwięcej ryzyka pojawia się przy kilku kolejnych odrzuceniach, małoletnich dzieciach oraz starszych spadkach objętych dawnymi przepisami. W takich sprawach nie warto opierać się na uproszczeniu, że rodzeństwo zawsze dziedziczy dopiero po wszystkich wcześniejszych osobach albo że 6 miesięcy zawsze liczy się od śmierci.

Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, tekst jednolity, w szczególności art. 931–933, 1012, 1015, 1018–1020 oraz 1030–1034.
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, tekst jednolity, w szczególności art. 101 § 3–4.
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity, w szczególności art. 640, 640¹, 641 i 643.
4. Ustawa z dnia 20 marca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, w szczególności art. 6 i 8 – przepisy przejściowe dotyczące spadków otwartych przed 18 października 2015 r.
5. Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, w szczególności art. 11 ust. 4, art. 12 ust. 1–3 i art. 14 – przepisy przejściowe i wejście w życie zmian dotyczących terminów oraz małoletnich.