Przekazanie mieszkania za opiekę a zachowek

Czy przekazanie mieszkania za opiekę zwalnia z zachowku?

Samo określenie, że ktoś „przepisał mieszkanie za opiekę”, nie przesądza jeszcze o skutkach dla zachowku. W praktyce najważniejsze jest to, jaki rodzaj umowy widnieje w akcie notarialnym i w księdze wieczystej. Inaczej ocenia się darowiznę z poleceniem opieki, a inaczej umowę dożywocia.

Jeżeli ojciec przekazał nieruchomość wnukowi w drodze darowizny, wartość tej darowizny może być doliczona przy obliczaniu zachowku. Nie zmienia tego sam fakt, że obdarowany pomagał spadkodawcy albo że strony uważały przekazanie mieszkania za formę wdzięczności za opiekę.

Jeżeli natomiast zawarto umowę dożywocia, sytuacja jest odmienna. Dożywocie polega na przeniesieniu własności nieruchomości w zamian za zobowiązanie nabywcy do zapewnienia zbywcy utrzymania, opieki i innych świadczeń określonych w umowie. Taka umowa ma charakter odpłatny, dlatego co do zasady nie jest traktowana jak darowizna przy obliczaniu zachowku.

Kto może żądać zachowku po ojcu?

Prawo do zachowku przysługuje osobom najbliższym spadkodawcy, które byłyby powołane do spadku z ustawy. Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego są to zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy.

W przypadku dziecka spadkodawcy podstawowe znaczenie ma nie tylko biologiczne pochodzenie, ale przede wszystkim prawne ustalenie ojcostwa. Jeżeli ojciec był wpisany jako ojciec w akcie urodzenia albo ojcostwo zostało ustalone w inny prawnie skuteczny sposób, dziecko należy do kręgu osób uprawnionych do dziedziczenia ustawowego i może dochodzić zachowku.

Brak kontaktu z ojcem, sporadyczne alimenty, brak informacji o pogrzebie czy wieloletni konflikt rodzinny same przez się nie pozbawiają dziecka prawa do zachowku. Prawo to można utracić przede wszystkim w razie skutecznego wydziedziczenia w testamencie, uznania za niegodnego dziedziczenia, odrzucenia spadku albo zawarcia umowy o zrzeczenie się dziedziczenia.

Jeżeli dwie żony spadkodawcy zmarły przed nim, nie dziedziczą po nim. Przy założeniu, że w chwili śmierci nie było żyjącego małżonka, a spadkodawca miał czworo dzieci, każde dziecko dziedziczyłoby z ustawy po 1/4 spadku.

Ile może wynosić zachowek przy czworgu dzieci?

Co do zasady zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli więc udział ustawowy dziecka wynosiłby 1/4, zwykły zachowek wynosi 1/8 wartości substratu zachowku.

Wyższy zachowek, czyli 2/3 udziału ustawowego, przysługuje małoletnim zstępnym oraz osobom trwale niezdolnym do pracy. O tym, czy stosuje się stawkę 1/2 czy 2/3, decyduje stan istniejący w chwili otwarcia spadku, czyli w dniu śmierci spadkodawcy.

W opisanym układzie, przy czworgu dzieciach i braku małżonka, zachowek jednego pełnoletniego dziecka zdolnego do pracy wynosiłby więc 1/8 wartości substratu zachowku. Jeżeli w chwili śmierci ojca dziecko było trwale niezdolne do pracy, roszczenie mogłoby wynosić 1/6 wartości tego substratu.

Jak ustala się wartość spadku i darowizny?

Przy obliczaniu zachowku nie bierze się pod uwagę wyłącznie tego, co pozostało po zmarłym w dniu śmierci. Do tzw. substratu zachowku dolicza się także niektóre darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.

Wartość przedmiotu darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Oznacza to, że jeżeli przedmiotem darowizny było mieszkanie, analizuje się jego stan na dzień darowizny, a wycenę opiera na aktualnych cenach z momentu orzekania lub ustalania roszczenia.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że wartość spadku dla potrzeb zachowku ustala się według cen z daty orzekania o roszczeniu. Sąd rozpoznający sprawę o zachowek może samodzielnie ustalić stan i wartość spadku, nawet jeżeli wcześniej nie przeprowadzono działu spadku lub podziału majątku wspólnego małżonków.

Od kogo żądać zapłaty, gdy mieszkanie otrzymał wnuk?

Jeżeli spadkodawca rozporządził majątkiem za życia i w spadku nie pozostały środki wystarczające na zachowek, roszczenie może zostać skierowane do osoby, która otrzymała doliczaną darowiznę. W opisanej sytuacji może to być syn przyrodniej siostry, o ile rzeczywiście otrzymał nieruchomość w darowiźnie.

Odpowiedzialność obdarowanego nie jest jednak nieograniczona. Co do zasady odpowiada on w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Jeżeli sam obdarowany należy do osób uprawnionych do zachowku, jego odpowiedzialność może być dodatkowo ograniczona ponad wartość własnego zachowku.

Przy darowiznach na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku, istotna jest także reguła dziesięciu lat liczonych wstecz od otwarcia spadku. W stanie faktycznym, w którym darowizna nastąpiła w 2007 r., a śmierć w 2012 r., okres ten mieściłby się w granicy dziesięciu lat. Ostateczna ocena zależy jednak od treści aktu notarialnego i statusu obdarowanego.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Jeżeli ojciec zmarł w 2012 r., to co do zasady termin przedawnienia mógł upłynąć w 2017 r., chyba że doszło do skutecznego przerwania biegu przedawnienia lub występują inne okoliczności mające znaczenie prawne.

Przedawnienie nie powoduje automatycznego wygaśnięcia roszczenia, ale pozwany może uchylić się od zapłaty, powołując się na zarzut przedawnienia. W praktyce zarzut ten często przesądza o wyniku sprawy, dlatego w starszych sprawach trzeba w pierwszej kolejności ustalić dokładną datę śmierci, ewentualne wcześniejsze czynności sądowe, korespondencję oraz możliwe uznanie roszczenia przez zobowiązanego.

Jakie dokumenty trzeba sprawdzić?

Najważniejszy jest akt notarialny, na podstawie którego przeniesiono własność mieszkania. Z jego treści będzie wynikało, czy była to darowizna, umowa dożywocia, sprzedaż, czy inna umowa. Pomocny będzie także odpis księgi wieczystej, w którym można sprawdzić podstawę wpisu własności.

W sprawie o zachowek potrzebne mogą być również: akt zgonu spadkodawcy, akty urodzenia dzieci, dokumenty potwierdzające prawne ojcostwo, odpis testamentu, jeżeli istniał, dokumenty dotyczące wartości nieruchomości oraz informacje o innych darowiznach i długach spadkowych.

Brak wcześniejszego postępowania spadkowego nie odbiera prawa do zachowku, ale trzeba wykazać krąg spadkobierców ustawowych. Czasem przed pozwem o zapłatę warto uzyskać postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, choć sąd w procesie o zachowek może badać te okoliczności na potrzeby rozstrzygnięcia.

Gdzie wnieść pozew o zachowek?

Sprawa o zachowek jest sprawą majątkową. Właściwość rzeczowa zależy od wartości dochodzonego roszczenia: sprawy o wartości powyżej 100 000 zł trafiają co do zasady do sądu okręgowego, a niższe do sądu rejonowego.

Właściwość miejscowa w sprawach z tytułu zachowku jest szczególna. Pozew wnosi się co do zasady do sądu ostatniego zwykłego pobytu spadkodawcy, a gdy takiego miejsca w Polsce nie da się ustalić, do sądu miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część.

Podsumowanie

Jeżeli ojciec przekazał mieszkanie wnukowi w drodze darowizny, dziecko spadkodawcy może mieć roszczenie o zachowek, nawet gdy nie utrzymywało z ojcem kontaktu. Przy czworgu dzieciach i braku żyjącego małżonka typowy zachowek jednego dziecka wynosiłby 1/8 wartości substratu zachowku.

Jeżeli jednak przeniesienie własności nastąpiło na podstawie umowy dożywocia, dochodzenie zachowku od wartości tej nieruchomości może być bezskuteczne. W sprawie opisanej w pytaniu dodatkowo bardzo istotny jest upływ czasu, ponieważ roszczenie przeciwko obdarowanemu przedawnia się zasadniczo po 5 latach od śmierci spadkodawcy.

FAQ

Czy brak kontaktu z ojcem odbiera prawo do zachowku?

Nie. Sam brak kontaktu, nawet wieloletni, nie pozbawia dziecka prawa do zachowku. Znaczenie mogą mieć dopiero szczególne zdarzenia, takie jak skuteczne wydziedziczenie, uznanie za niegodnego dziedziczenia, odrzucenie spadku albo zrzeczenie się dziedziczenia.

Czy biologiczne dziecko zawsze może żądać zachowku?

Roszczenie o zachowek przysługuje dziecku, którego więź ze spadkodawcą była prawnie ustalona. Jeżeli ojcostwo nie zostało prawnie stwierdzone, trzeba najpierw ocenić, czy i w jaki sposób można wykazać status dziecka spadkodawcy.

Czy darowizna mieszkania dla wnuka wchodzi do zachowku?

Może wchodzić. Jeżeli była to darowizna, jej wartość może zostać doliczona do substratu zachowku. Przy darowiźnie dla osoby niebędącej spadkobiercą ani uprawnioną do zachowku znaczenie ma również to, czy nie upłynęło więcej niż 10 lat między darowizną a śmiercią spadkodawcy.

Czy umowa dożywocia chroni przed roszczeniem o zachowek?

Co do zasady tak, ponieważ dożywocie jest umową odpłatną, a nie darowizną. Nie wystarczy jednak sama potoczna nazwa. Trzeba sprawdzić akt notarialny i rzeczywiste zobowiązania stron.

Czy można dochodzić zachowku po upływie 5 lat?

Można złożyć pozew, ale pozwany może powołać się na przedawnienie. Jeżeli zarzut będzie skuteczny, sąd może oddalić powództwo. Dlatego w starszych sprawach kluczowe jest ustalenie, czy bieg przedawnienia został przerwany albo czy doszło do uznania roszczenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1985 r., sygn. akt III CZP 75/84
4. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 1985 r., sygn. akt III CZP 69/84

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.