Podejrzenie fałszerstwa testamentu i ukrywania majątku – co robić?

Od czego zacząć, gdy ktoś nie pokazuje testamentu?

W opisanej sytuacji najważniejsze jest szybkie przeniesienie sporu z poziomu rodzinnych ustaleń na poziom formalnego postępowania spadkowego. Jeżeli siostra twierdzi, że posiada testament po zmarłym wujku, ale odmawia jego okazania, nie trzeba czekać, aż sama zdecyduje się złożyć dokument w sądzie.

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku może złożyć osoba mająca w tym interes prawny, w szczególności potencjalny spadkobierca. Jeżeli zmarły brat Pani mamy nie miał dzieci, małżonka ani żyjących rodziców, Pani mama jako jego siostra może wchodzić w krąg spadkobierców ustawowych; orientacyjne udziały w dziedziczeniu ustawowym można wstępnie sprawdzić w kalkulatorze. Jeżeli Pani mama żyje, to co do zasady jej dzieci nie dziedziczą po wujku obok niej, ale mogą pomagać jej organizacyjnie albo działać na podstawie pełnomocnictwa.

We wniosku warto wskazać wszystkich znanych uczestników sprawy, opisać, że jedna z osób twierdzi, iż posiada testament, oraz zawnioskować o zobowiązanie jej do złożenia tego testamentu do akt sprawy. Właściwy jest sąd spadku, czyli co do zasady sąd rejonowy ostatniego miejsca zwykłego pobytu zmarłego.

Obowiązek złożenia testamentu w sądzie

Zgodnie z art. 646 Kodeksu postępowania cywilnego osoba, u której znajduje się testament, jest obowiązana złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy, chyba że złożyła go u notariusza. Jeżeli bezzasadnie uchyla się od tego obowiązku, może odpowiadać za wynikłą z tego szkodę, a sąd może nałożyć na nią grzywnę.

W praktyce oznacza to, że samo twierdzenie „mam testament, ale go nie pokażę” nie powinno zamykać sprawy. W postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku sąd może ustalić, czy testament istnieje, otworzyć go i ogłosić, a następnie ocenić, czy testament jest ważny i kto dziedziczy.

Jeżeli siostra nie złoży testamentu dobrowolnie, warto w piśmie procesowym dokładnie opisać, kiedy i przy kim mówiła o testamencie. Pomocne mogą być wiadomości SMS, e-maile, nagrania wykonane zgodnie z prawem, zeznania świadków oraz informacje od osób, które widziały dokument albo słyszały wypowiedzi siostry.

Jak zakwestionować ważność testamentu?

Zgodnie z art. 941 Kodeksu cywilnego rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament. Jeżeli dokument ma być testamentem własnoręcznym, powinien być sporządzony w całości pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą. Brak daty nie zawsze powoduje nieważność testamentu, ale może mieć znaczenie, gdy są wątpliwości co do zdolności spadkodawcy, treści kilku testamentów albo ich kolejności.

Testament może być nieważny m.in. wtedy, gdy został sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, pod wpływem istotnego błędu albo pod wpływem groźby. W razie podejrzenia, że dokument nie został napisany lub podpisany przez zmarłego, kluczowy będzie wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego z zakresu badania pisma ręcznego.

W sprawach dotyczących świadomości testatora znaczenie mogą mieć dokumentacja medyczna, historia leczenia, zeznania lekarzy, opiekunów, sąsiadów i rodziny, a w razie potrzeby także opinia biegłego psychiatry, neurologa lub innego specjalisty. Samo rodzinne przekonanie, że testament jest „podejrzany”, zwykle nie wystarczy; trzeba wskazać konkretne fakty i dowody.

Na nieważność testamentu nie można powoływać się bez ograniczenia czasowego. Zgodnie z art. 945 § 2 Kodeksu cywilnego nie można powołać się na nieważność testamentu po upływie 3 lat od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie 10 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Co zrobić, gdy ktoś wynosi rzeczy, dokumenty albo gotówkę z domu zmarłego?

Jeżeli istnieje ryzyko, że majątek spadkowy zostanie usunięty, ukryty albo rozdysponowany przed zakończeniem sprawy, warto rozważyć wniosek o zabezpieczenie spadku. Taki wniosek jest szczególnie istotny, gdy w domu znajdowała się gotówka, kosztowności, ważne dokumenty, klucze do nieruchomości albo rzeczy o znacznej wartości.

Środkami zabezpieczenia mogą być m.in. spisanie majątku ruchomego i oddanie go pod dozór, złożenie określonych rzeczy do depozytu, ustanowienie zarządu tymczasowego albo dozoru nad nieruchomością. W sprawach spadkowych pomocny bywa także spis inwentarza sporządzany przez komornika, bo pozwala urzędowo ustalić skład i wartość majątku oraz długów spadkowych.

Praktycznie warto jak najszybciej zebrać dowody: zdjęcia stanu mieszkania, listę znanych rzeczy i gotówki, dane świadków, potwierdzenia wypłat z rachunków, informacje o kluczach, korespondencję i wszystkie wiadomości, w których druga osoba przyznaje, że ma dostęp do domu albo testamentu. Jeżeli ktoś twierdzi, że wydał pieniądze zmarłego na pogrzeb albo inne koszty, powinien wykazać to rachunkami i rozliczyć się ze spadkobiercami.

Czy zawiadamiać Policję albo prokuraturę?

Jeżeli istnieją konkretne podstawy do podejrzenia, że testament został podrobiony, przerobiony albo że ktoś posłużył się podrobionym dokumentem jako autentycznym, można złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. Zgodnie z art. 270 Kodeksu karnego podrabianie lub przerabianie dokumentu w celu użycia go za autentyczny albo używanie takiego dokumentu podlega odpowiedzialności karnej.

Zawiadomienie karne nie zastępuje jednak sprawy spadkowej. Nawet jeżeli zostanie wszczęte postępowanie karne, co do dziedziczenia i ważności testamentu nadal zasadnicze znaczenie będzie miało postępowanie przed sądem spadku. W praktyce często warto prowadzić oba działania równolegle: w sądzie cywilnym żądać ustalenia kręgu spadkobierców i zbadania testamentu, a w postępowaniu karnym zgłaszać podejrzenie fałszerstwa lub przywłaszczenia rzeczy.

Jakie pismo złożyć do sądu?

W pierwszej kolejności warto przygotować wniosek o stwierdzenie nabycia spadku (zobacz też, jak uzyskać stwierdzenie nabycia spadku krok po kroku). W piśmie należy wskazać zmarłego, datę i miejsce śmierci, ostatnie miejsce zwykłego pobytu, znanych krewnych, informację o braku dzieci lub małżonka, jeżeli tak było, oraz osoby, które powinny być uczestnikami postępowania.

W tym samym piśmie można zawnioskować o zobowiązanie siostry do złożenia testamentu, przesłuchanie świadków, zażądanie dokumentacji medycznej zmarłego, dopuszczenie dowodu z opinii biegłego od pisma ręcznego po złożeniu testamentu oraz zabezpieczenie spadku, jeżeli zachodzi realne ryzyko usunięcia majątku. Od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku pobiera się obecnie opłatę stałą 100 zł, a dodatkowo należy liczyć się z opłatą za wpis do Rejestru Spadkowego. Dodatkowe wnioski, np. o zabezpieczenie spadku albo spis inwentarza, mogą podlegać odrębnym opłatom.

Jeżeli Pani mama jest chora, może udzielić pełnomocnictwa do działania w jej imieniu. W sprawie sądowej pełnomocnikiem może być m.in. adwokat albo radca prawny, a w niektórych sytuacjach także osoba najbliższa spełniająca warunki procesowe. Przy poważnym konflikcie i podejrzeniu fałszerstwa warto rozważyć profesjonalnego pełnomocnika, bo sposób sformułowania wniosków dowodowych może mieć duże znaczenie dla wyniku sprawy.

FAQ

Czy siostra musi pokazać testament rodzinie?

Przepisy nakładają obowiązek złożenia testamentu w sądzie spadku albo u notariusza po śmierci spadkodawcy. Nie chodzi więc tylko o prywatne pokazanie dokumentu rodzinie, lecz o formalne przedłożenie go organowi, który może go otworzyć, ogłosić i ocenić w postępowaniu spadkowym.

Czy można rozpocząć sprawę spadkową, jeśli testament jest ukrywany?

Tak. Potencjalny spadkobierca może złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku i wskazać, że według informacji rodziny testament znajduje się u konkretnej osoby. Wtedy można wnosić, aby sąd zobowiązał tę osobę do złożenia dokumentu.

Jak udowodnić, że testament został podrobiony?

Najczęściej potrzebna jest opinia biegłego z zakresu badania pisma ręcznego. Warto zebrać próbki pisma i podpisów zmarłego, np. wcześniejsze pisma, umowy, formularze bankowe, korespondencję, notesy albo dokumenty urzędowe podpisane przez zmarłego.

Czy wcześniejsze podejrzenie fałszerstwa sprzed wielu lat ma znaczenie?

Może mieć znaczenie pomocnicze, zwłaszcza przy ocenie wiarygodności osoby, ale nie zastępuje dowodów dotyczących aktualnego testamentu. W obecnej sprawie trzeba wykazać konkretne okoliczności: pochodzenie dokumentu, podpis, stan zdrowia spadkodawcy, świadków i zachowanie osoby posiadającej testament.

Czy można wejść do domu zmarłego bez zgody osoby, która ma klucze?

Nie należy rozwiązywać sporu samodzielnym siłowym wejściem. Jeżeli dostęp do nieruchomości jest blokowany, bezpieczniejszą drogą jest wniosek do sądu, zabezpieczenie spadku, spis inwentarza i dokumentowanie, kto faktycznie włada domem oraz rzeczami zmarłego.

Czy sąd sam sprawdzi, czy w domu była gotówka?

Sąd nie wie, jaki majątek pozostawił zmarły, dopóki uczestnicy nie przedstawią twierdzeń i dowodów. Dlatego trzeba wskazać, kto widział gotówkę, kiedy to było, gdzie była przechowywana, kto miał dostęp do domu i jakie dowody potwierdzają te okoliczności.

Czy zawiadomienie o fałszerstwie zatrzyma sprawę spadkową?

Nie zawsze. Postępowanie karne i spadkowe mogą toczyć się równolegle. Jeżeli wynik sprawy karnej ma istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia spadkowego, sąd cywilny może brać to pod uwagę, ale samo złożenie zawiadomienia nie rozwiązuje kwestii dziedziczenia.

Podsumowanie

Przy podejrzeniu fałszerstwa testamentu i ukrywania majątku najważniejsze jest szybkie zainicjowanie sprawy spadkowej, żądanie złożenia testamentu do sądu oraz zabezpieczenie dowodów. Jeżeli dokument zostanie przedłożony, można kwestionować jego autentyczność i ważność, w szczególności przez dowód z opinii biegłego z zakresu pisma ręcznego, dokumentację medyczną i zeznania świadków.

Jeżeli dodatkowo istnieje obawa, że z domu zmarłego znikają pieniądze, dokumenty albo wartościowe rzeczy, warto rozważyć zabezpieczenie spadku i spis inwentarza. Przy konkretnym podejrzeniu podrobienia testamentu można też złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, pamiętając jednak, że nie zastępuje ono postępowania o stwierdzenie nabycia spadku.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

3. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553

4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 poz. 1398

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.