Prawo do zachowku przy dziedziczeniu testamentowym

Dziedziczenie na podstawie testamentu

Dziedziczenie testamentowe niestety nie zabezpiecza przed żądaniem zapłaty zachowku. Przy dziedziczeniu testamentowym prawo do zachowku przysługuje uprawnionym, czyli zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, nawet jeżeli zostali oni pominięci w testamencie. Zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, jaki dana osoba otrzymałaby przy dziedziczeniu ustawowym, a w przypadku osób małoletnich lub trwale niezdolnych do pracy – dwie trzecie tego udziału.

Umowa dożywocia jako sposób wyłączenia zachowku

Jeżeli celem jest uniknięcie obowiązku zapłaty zachowku, najskuteczniejszym rozwiązaniem jest zawarcie umowy dożywocia. Zgodnie z art. 908 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 roku (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.), dalej kc:
„Jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie (umowa o dożywocie), powinien on, w braku odmiennej umowy, przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.”

Rozwiązanie umowy dożywocia

Rozwiązanie umowy dożywocia może nastąpić wyłącznie w drodze orzeczenia sądowego. Z żądaniem jej rozwiązania może wystąpić każda ze stron, ale tylko w trakcie trwania umowy. W przypadku wydania wyroku rozwiązującego umowę dożywocia własność nieruchomości wraca do zbywcy, a prawo dożywocia wygasa. Jeżeli jedna ze stron umowy nie żyje, umowa dożywocia ustaje z mocy prawa z dniem jej śmierci.

Stanowisko orzecznictwa sądowego

Orzecznictwo sądów konsekwentnie wskazuje, że „umowy o dożywocie nie można rozwiązać czy odwołać pomiędzy dożywotnikiem a uprawnionym z dożywocia. Może ją rozwiązać tylko sąd, na żądanie jednej ze stron, ale tylko w wyjątkowych sytuacjach”.

Umowa dożywocia a zachowek

Umowa dożywocia nie jest bezpłatnym przysporzeniem, w przeciwieństwie do darowizny. Z tego względu spadkobiercy nie mogą domagać się zachowku od wartości nieruchomości przekazanej w ramach umowy dożywocia. Przy ustalaniu zachowku sąd bierze pod uwagę skład masy spadkowej oraz dokonane darowizny, natomiast nieruchomość objęta umową dożywocia do tej masy nie wchodzi.