Zachowek po zmarłym małżonku a darowizna do majątku wspólnego

Kiedy przysługuje zachowek małżonkowi

To, czy przysługuje zachowek, zależy od tego, jaka była wartość darowizny dokonanej do majątku wspólnego oraz jaki był udział małżonka w tej darowiźnie. Jeżeli przekazana darowizna zaspokoiła roszczenie o zachowek, dalsze roszczenie nie będzie zasadne. Jeżeli jednak majątek osobisty zmarłego był znaczny i nawet uwzględnienie darowizny nie pokrywa należnego zachowku, roszczenie o jego uzupełnienie pozostaje aktualne.

Ustalenie masy spadkowej i wartości darowizn

W pierwszej kolejności należy oszacować wartość udziału w dokonanej darowiźnie, a następnie wartość majątku osobistego zmarłego oraz jego udziału w majątku wspólnym, który wchodzi do masy spadkowej. Do masy spadkowej zalicza się bowiem majątek osobisty zmarłego oraz jego udział wynoszący 1/2 w majątku wspólnym.

Podstawa prawna zachowku

Zgodnie z art. 991 kc § 1:
„Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek)”.

§ 2:
„Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia”.

Zachowek przysługuje wyłącznie małżonkowi, dzieciom, wnukom oraz rodzicom spadkodawcy.

Wysokość zachowku przy testamencie

Jeżeli zmarły przekazał cały spadek testamentem jednemu dziecku, małżonek ma prawo do zachowku. Przy założeniu, że przy dziedziczeniu ustawowym spadek przypadłby po 1/2 małżonkowi i dziecku, zachowek małżonka wynosi 1/4 wartości całej schedy spadkowej, po uwzględnieniu darowizn.

Zasady wyceny majątku i darowizn

Wartość nieruchomości i darowizn ustala się według stanu na dzień ich dokonania, ale według cen z dnia ustalania zachowku.

Zgodnie z art. 995 § 1 kc:
„Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku”.

Oznacza to, że późniejsze nakłady zwiększające wartość nieruchomości, dokonane już po śmierci spadkodawcy, co do zasady nie są doliczane do substratu zachowku. Orzecznictwo wskazuje również, że przy wycenie należy uwzględniać ewentualne obciążenia nieruchomości, np. służebności osobiste.

Możliwość uzupełnienia zachowku

Jeżeli po przeliczeniu całej masy spadkowej i darowizn okaże się, że wartość otrzymanych korzyści odpowiada już należnemu zachowkowi, roszczenie jest zaspokojone. Jeżeli jednak wartość ta jest niższa, małżonek może domagać się dopłaty od spadkobiercy testamentowego. W praktyce często warto również rozważyć polubowne porozumienie w sprawie spłaty.