Przejęcie firmy po śmierci mamy – jakie formalności?

Co daje zarząd sukcesyjny po śmierci przedsiębiorcy?

Zarząd sukcesyjny pozwala zachować ciągłość działania jednoosobowej firmy po śmierci przedsiębiorcy. Zarządca sukcesyjny nie staje się jednak właścicielem firmy. Działa we własnym imieniu, ale na rachunek właścicieli przedsiębiorstwa w spadku, czyli osób, którym przysługuje udział w przedsiębiorstwie po zmarłym przedsiębiorcy.

W sprawach wynikających z prowadzenia przedsiębiorstwa zarządca posługuje się dotychczasową firmą przedsiębiorcy z dodatkiem „w spadku”. Może wykonywać bieżące czynności zwykłego zarządu, a czynności przekraczające zwykły zarząd wymagają zgody wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa w spadku albo zezwolenia sądu. Sama ustawa regulująca majątek w spadku i zarząd sukcesyjny rozstrzyga też, jak wygląda przedsiębiorstwo w spadku a zobowiązania, w tym odpowiedzialność właścicieli przedsiębiorstwa w spadku za zobowiązania związane z jego prowadzeniem.

W opisanej sytuacji zarząd sukcesyjny daje czas na spokojne uporządkowanie spraw spadkowych, ale nie zastępuje działu spadku. Jeżeli Pan i siostry chcecie, aby Pan prowadził firmę mamy już jako własną działalność, trzeba najpierw potwierdzić krąg spadkobierców, a następnie przenieść przedsiębiorstwo na Pana w dziale spadku.

Czy trzeba najpierw uzyskać stwierdzenie nabycia spadku?

Tak. Zgodnie z art. 1027 Kodeksu cywilnego względem osoby trzeciej, która nie rości sobie praw do spadku, spadkobierca może udowodnić swoje prawa wynikające z dziedziczenia tylko stwierdzeniem nabycia spadku albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia. W praktyce taki dokument będzie potrzebny wobec notariusza, urzędu skarbowego, banku, kontrahentów, księgowości, organów administracji i przy dalszym dziale spadku.

Najszybciej będzie w tym konkretnym przypadku skorzystać z opcji poświadczenie dziedziczenia u notariusza, o ile wszyscy spadkobiercy są zgodni, mają pełną zdolność do czynności prawnych i mogą jednocześnie stawić się u notariusza. Notariusz sporządza protokół dziedziczenia, odbiera wymagane oświadczenia i rejestruje akt poświadczenia dziedziczenia w elektronicznym rejestrze. Od chwili rejestracji akt ma skutek podobny do prawomocnego postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku.

Jeżeli między spadkobiercami powstałby spór, nie wszyscy mogliby się stawić u notariusza, pojawiłyby się wątpliwości co do testamentu albo kręgu spadkobierców, pozostaje postępowanie sądowe o stwierdzenie nabycia spadku. Sądowe postępowanie zwykle trwa dłużej, ale jest właściwe wtedy, gdy sprawy nie da się załatwić notarialnie.

Czy akt poświadczenia dziedziczenia trzeba sporządzić przed upływem 6 miesięcy?

Nie ma obowiązku, aby akt poświadczenia dziedziczenia został sporządzony przed upływem 6 miesięcy od śmierci spadkodawcy. Sześciomiesięczny termin dotyczy przede wszystkim oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Termin ten liczy się od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku, a nie zawsze automatycznie od dnia śmierci.

Jeżeli wszyscy znani spadkobiercy złożą oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, notarialne poświadczenie dziedziczenia albo sądowe stwierdzenie nabycia spadku może nastąpić wcześniej. Nie trzeba więc biernie czekać na upływ 6 miesięcy, jeżeli rodzina jest zgodna i chce uporządkować sytuację firmy.

Jeżeli spadkobierca nie złoży żadnego oświadczenia w terminie, obecnie skutkiem jest co do zasady przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. W sprawach firmowych i tak warto jednak działać szybciej, bo banki, kontrahenci, urzędy i notariusz zwykle oczekują dokumentu potwierdzającego prawa spadkobierców.

Czy po poświadczeniu dziedziczenia firma mamy ulega likwidacji?

Nie. Samo zarejestrowanie aktu poświadczenia dziedziczenia albo uzyskanie sądowego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku nie powoduje automatycznej likwidacji firmy mamy. Te dokumenty wskazują, kto jest spadkobiercą i w jakich udziałach dziedziczy spadek. Przedsiębiorstwo może nadal funkcjonować jako przedsiębiorstwo w spadku, jeżeli zarząd sukcesyjny trwa.

Zarząd sukcesyjny wygasa natomiast m.in. z dniem dokonania działu spadku obejmującego przedsiębiorstwo w spadku, z upływem 2 lat od śmierci przedsiębiorcy, a w szczególnych przypadkach także wcześniej, np. gdy nie zostaną spełnione ustawowe warunki dalszego zarządu. Sąd może z ważnych przyczyn przedłużyć zarząd sukcesyjny, ale łącznie nie dłużej niż do 5 lat od śmierci przedsiębiorcy.

W praktyce oznacza to, że poświadczenie dziedziczenia jest etapem porządkującym, a nie kończącym firmę. Dopiero dział spadku obejmujący przedsiębiorstwo pozwala ustalić, kto ostatecznie przejmuje firmę, a zarząd sukcesyjny co do zasady kończy się z chwilą takiego działu.

Jak przejąć przedsiębiorstwo po zmarłej mamie?

Aby mógł Pan wstąpić do przedsiębiorstwa jako właściciel, należy przeprowadzić dział spadku i przypisać konkretne składniki majątku konkretnym spadkobiercom. W opisanym wariancie możecie ustalić, że Pan otrzymuje przedsiębiorstwo, a siostry otrzymują działkę niezwiązaną z firmą albo inne składniki majątku, ewentualnie z odpowiednimi spłatami lub dopłatami. W praktyce kontynuacja działalności po zmarłym wymaga więc nie tylko prowadzenia bieżących spraw jako zarządca sukcesyjny, lecz także formalnego nabycia przedsiębiorstwa w dziale spadku.

Jeżeli w skład spadku albo rozliczeń wchodzi nieruchomość, umowa działu spadku powinna zostać zawarta w formie aktu notarialnego. Nawet jeśli budynek, w którym działała firma, został Panu wcześniej darowany przez mamę i nie wchodzi już do spadku, warto wyraźnie oddzielić w akcie notarialnym własność budynku od składników przedsiębiorstwa, takich jak wyposażenie, towary, umowy, wierzytelności, oznaczenia, dokumentacja, rachunki i zobowiązania.

Przy dziale spadku trzeba też ustalić wartość przedsiębiorstwa i pozostałych składników spadku. Może mieć to znaczenie dla rozliczeń między rodzeństwem, ewentualnych spłat, podatku od spadków i darowizn oraz późniejszych roszczeń o zachowek albo zaliczenie darowizny na schedę spadkową. Jeżeli wszyscy są zgodni, notariusz może zwykle przygotować akt działu spadku po zarejestrowaniu aktu poświadczenia dziedziczenia, często podczas tej samej wizyty lub w krótkim odstępie czasu, jeżeli dokumenty i wyceny są kompletne.

Co zrobić po dziale spadku i przejęciu firmy?

Po dziale spadku powinien Pan prowadzić działalność jako przedsiębiorca wpisany do CEIDG. Nie przejmuje się wpisu zmarłej mamy w CEIDG wprost na swoje nazwisko. Dotychczasowe przedsiębiorstwo w spadku było rozwiązaniem tymczasowym, a po przejęciu przedsiębiorstwa trzeba działać już w ramach własnego wpisu, własnego NIP-u i własnych rozliczeń podatkowych.

W praktyce należy przygotować listę czynności do wykonania po dziale spadku. Najczęściej obejmuje ona rejestrację albo aktualizację wpisu w CEIDG, zgłoszenia podatkowe i ewentualne VAT, kontakt z ZUS, uporządkowanie rachunku bankowego, aneksy albo nowe umowy z kontrahentami, rozliczenie pracowników, sprawdzenie leasingów i kredytów, przeniesienie domen, kont, zezwoleń, koncesji lub decyzji administracyjnych, jeśli są potrzebne w danej branży.

Jeżeli dzieci dziedziczą po rodzicu, mogą korzystać ze zwolnienia w podatku od spadków i darowizn dla najbliższej rodziny, ale trzeba pilnować zgłoszenia SD-Z2 w ustawowym terminie, gdy jest ono wymagane. W sprawach przedsiębiorstwa terminów podatkowych i księgowych lepiej nie odkładać, bo działalność gospodarcza generuje bieżące obowiązki niezależnie od tego, że trwa jeszcze porządkowanie spadku.

Jak wygląda kolejność działań?

Najbezpieczniejsza kolejność w opisanej sprawie wygląda następująco: najpierw zebranie dokumentów dotyczących spadku i przedsiębiorstwa, następnie wizyta u notariusza w celu sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia, później umowny dział spadku obejmujący przedsiębiorstwo i działkę, a następnie wykonanie formalności rejestrowych, podatkowych, księgowych i kontraktowych.

Do notariusza warto przygotować w szczególności akt zgonu mamy, odpisy aktów stanu cywilnego spadkobierców, dokumenty dotyczące ewentualnego testamentu, dokumenty nieruchomości, informacje o darowiźnie budynku, dane przedsiębiorstwa, wykaz składników firmy, dokumenty księgowe i informację o zobowiązaniach. Zarządca sukcesyjny powinien także pamiętać o wykazie inwentarza przedsiębiorstwa w spadku obejmującym składniki przedsiębiorstwa oraz długi związane z działalnością gospodarczą zmarłego przedsiębiorcy.

Jeżeli wszyscy spadkobiercy są zgodni, postępowanie może przebiec sprawnie. Jeżeli jednak pojawią się spory o wartość firmy, zaliczenie darowizny budynku, spłaty dla sióstr, długi przedsiębiorstwa albo odpowiedzialność za wcześniejsze zobowiązania, lepiej nie podpisywać aktu działu spadku bez wcześniejszej analizy dokumentów.

Podsumowanie

W opisanej sprawie najważniejsze jest rozdzielenie trzech etapów: zarządu sukcesyjnego, potwierdzenia dziedziczenia i działu spadku. Zarząd sukcesyjny pozwala tymczasowo prowadzić przedsiębiorstwo mamy, ale nie przenosi firmy na zarządcę. Akt poświadczenia dziedziczenia albo postanowienie sądu potwierdza prawa spadkobierców, ale samo nie likwiduje firmy. Dopiero dział spadku obejmujący przedsiębiorstwo pozwala ustalić, że przedsiębiorstwo przypada Panu, a siostry otrzymują inne składniki majątku albo spłaty.

Nie trzeba czekać 6 miesięcy na poświadczenie dziedziczenia, jeżeli wszyscy spadkobiercy złożą stosowne oświadczenia. Warto jednak działać szybko, bo zarząd sukcesyjny ma charakter czasowy, a po przejęciu przedsiębiorstwa konieczne są własny wpis w CEIDG, rozliczenia podatkowe i uporządkowanie relacji z kontrahentami, bankiem, ZUS-em oraz urzędem skarbowym.

FAQ

Czy zarządca sukcesyjny staje się właścicielem firmy?

Nie. Zarządca sukcesyjny prowadzi przedsiębiorstwo w spadku, ale działa na rachunek właścicieli przedsiębiorstwa w spadku. Właścicielem można stać się dopiero na podstawie dziedziczenia, działu spadku, zapisu windykacyjnego albo innej czynności przewidzianej prawem.

Czy akt poświadczenia dziedziczenia można zrobić przed upływem 6 miesięcy?

Tak, jeżeli wszyscy znani spadkobiercy złożą oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku i są zgodni co do dziedziczenia. Sześć miesięcy to termin na oświadczenie spadkowe, a nie obowiązkowy okres oczekiwania na notariusza.

Czy poświadczenie dziedziczenia kończy zarząd sukcesyjny?

Nie. Poświadczenie dziedziczenia ustala krąg spadkobierców. Zarząd sukcesyjny może trwać dalej, chyba że wystąpi jedna z ustawowych przyczyn jego wygaśnięcia, np. dział spadku obejmujący przedsiębiorstwo w spadku.

Czy można od razu u notariusza zrobić dział spadku?

Co do zasady tak, jeżeli spadkobiercy są zgodni, dokumenty są kompletne i notariusz może najpierw zarejestrować akt poświadczenia dziedziczenia. Gdy w grę wchodzi nieruchomość albo przedsiębiorstwo, notariusz będzie potrzebował dokumentów pozwalających prawidłowo opisać i wycenić składniki majątku.

Czy po przejęciu przedsiębiorstwa używa się NIP-u zmarłej mamy?

W czasie zarządu sukcesyjnego przedsiębiorstwo w spadku może korzystać z rozwiązań przewidzianych dla kontynuacji firmy po zmarłym przedsiębiorcy. Po zakończeniu zarządu i przejęciu przedsiębiorstwa przez spadkobiercę działalność jest jednak prowadzona pod własnym wpisem w CEIDG i własnym NIP-em nowego przedsiębiorcy.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 1015, art. 1027 i przepisy o dziale spadku – ISAP.

2. Ustawa z dnia 5 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej i innych ułatwieniach związanych z sukcesją przedsiębiorstw – ISAP.

3. Informacje dla przedsiębiorców dotyczące zarządu sukcesyjnego i sukcesji firmy – Biznes.gov.pl.

4. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn – ISAP.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.