Zachowek przy współwłasności budynku usługowego

Czy córka ma prawo do zachowku z budynku przekazanego wnukowi?

Tak, córka może mieć prawo do zachowku albo do uzupełnienia zachowku, ale nie dlatego, że ma automatyczne prawo do konkretnej części budynku. Zachowek jest co do zasady roszczeniem pieniężnym. Oznacza to, że uprawniony najczęściej żąda zapłaty określonej kwoty, a nie przeniesienia udziału w nieruchomości.

W opisanym stanie faktycznym trzeba odróżnić dwie wartości. Pierwsza to udział syna wynoszący 1/3 budynku. Ten udział nie należał do ojca, więc nie wchodzi do spadku po ojcu. Druga to udział ojca wynoszący 2/3 budynku. Ten udział trzeba uwzględnić przy ustalaniu substratu zachowku, jeżeli został objęty testamentem, zapisem windykacyjnym albo innym rozrządzeniem na wypadek śmierci.

Jeżeli po ojcu ustawowo dziedziczyliby tylko syn i córka, każde z nich miałoby udział w spadku po ojcu po 1/2. Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym, a dla osoby małoletniej albo trwale niezdolnej do pracy 2/3 tego udziału. W typowej sytuacji dorosłej i zdolnej do pracy córki zachowek wynosi więc 1/4 czystej wartości spadku.

Jak obliczyć zachowek w takiej sprawie?

Punktem wyjścia jest ustalenie czystej wartości spadku. Należy zsumować aktywa należące do ojca, czyli przede wszystkim wartość jego udziału 2/3 w budynku usługowym oraz środki na lokatach bankowych, a następnie odjąć długi spadkowe. Dopiero od tak ustalonej wartości oblicza się udział ustawowy córki i należny jej ułamek zachowku.

W praktyce schemat jest następujący: wartość udziału ojca w budynku plus lokaty i inne aktywa, minus długi spadkowe, następnie udział ustawowy córki i właściwy ułamek zachowku. Jeżeli córka jest pełnoletnia i nie jest trwale niezdolna do pracy, jej roszczenie odpowiada zwykle połowie udziału ustawowego. Przy dwojgu dzieciach będzie to najczęściej 1/4 czystej wartości spadku. Szersze wyjaśnienie krok po kroku znajdziesz w materiale: pełny algorytm obliczenia zachowku.

Jeżeli córka na podstawie testamentu otrzymuje część pozostałego majątku, np. połowę lokat bankowych, wartość tego przysporzenia zalicza się na należny jej zachowek. Roszczenie powstaje dopiero wtedy, gdy otrzymana wartość jest niższa niż zachowek. Sposób, w jaki zachowek a zapis w testamencie wzajemnie na siebie wpływają, ma więc bezpośrednie znaczenie dla tego, czy roszczenie w ogóle powstanie.

Przykładowe obliczenie przy udziale 2/3 w budynku

Załóżmy, że cały budynek usługowy jest wart 900 000 zł. Udział ojca 2/3 ma więc wartość 600 000 zł. Ojciec pozostawił także lokaty o wartości 200 000 zł i nie miał długów spadkowych. Czysta wartość spadku wynosi 800 000 zł.

Gdyby nie testament, syn i córka dziedziczyliby po 1/2, czyli po 400 000 zł. Standardowy zachowek córki wynosi połowę tej kwoty, czyli 200 000 zł. Jeżeli córka otrzyma z pozostałego majątku np. 100 000 zł z lokat, może żądać uzupełnienia zachowku o 100 000 zł. Jeżeli natomiast otrzyma 200 000 zł albo więcej, dodatkowe roszczenie o zachowek co do zasady nie powstanie.

Wycena udziału w nieruchomości i znaczenie współwłasności

Przy zachowku nie wycenia się całego budynku jako majątku spadkowego, jeżeli ojciec był właścicielem tylko udziału. Do spadku wchodzi wartość udziału ojca, czyli 2/3 nieruchomości. Udział 1/3 należący już do syna nie powiększa spadku po ojcu, choć może mieć praktyczne znaczenie przy wycenie, bo udział we współwłasności bywa oceniany inaczej niż samodzielna własność całej nieruchomości.

W sporze o zachowek sąd może samodzielnie ustalać skład i wartość spadku jako przesłankę rozstrzygnięcia. W uchwale z 17 maja 1985 r., III CZP 69/84, Sąd Najwyższy wskazał, że w procesie o zachowek dopuszczalne jest samodzielne ustalenie stanu i wartości spadku bez wcześniejszego działu spadku. Jeżeli najważniejszym składnikiem majątku jest nieruchomość, duże znaczenie ma rzetelna wycena nieruchomości do zachowku.

Utrwalone orzecznictwo przyjmuje, że obliczenie zachowku następuje według wartości spadku ustalonej według cen z daty orzekania o roszczeniu. Taką zasadę wyrażono w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 26 marca 1985 r., III CZP 75/84, a potwierdzono m.in. w wyroku Sądu Najwyższego z 4 lipca 2012 r., I CSK 599/11.

Co, jeżeli budynek był obciążony długiem albo kredytem?

Przy zachowku istotna jest czysta wartość spadku, czyli wartość aktywów po odliczeniu długów spadkowych. Jeżeli z nieruchomością związany jest kredyt hipoteczny lub inne realne obciążenie, może to wpływać na wartość ekonomiczną udziału wchodzącego do spadku. Nie każde obciążenie działa jednak tak samo, dlatego trzeba ustalić, kto jest dłużnikiem osobistym, jaka część zobowiązania pozostaje do spłaty i czy dług rzeczywiście obciąża spadek.

W takich sprawach przydatne jest dokładne ustalenie wartości aktywów i pasywów masy spadkowej. Szerzej omawiają to szczególne aspekty wyceny majątku do zachowku.

Od kogo córka może żądać zapłaty?

To zależy od konstrukcji testamentu. Jeżeli wnuk został powołany do spadku w zakresie obejmującym udział w budynku, może być traktowany jako spadkobierca testamentowy. Jeżeli natomiast udział w budynku został mu przekazany w formie zapisu windykacyjnego, odpowiedzialność może wynikać z przepisów dotyczących osoby, która otrzymała zapis windykacyjny. Zapis windykacyjny wymaga testamentu notarialnego i musi obejmować przedmiot, który może być w tej formie skutecznie zapisany.

Zgodnie z art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego, jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego zachowku w postaci darowizny, powołania do spadku albo zapisu, przysługuje mu roszczenie o zapłatę sumy potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia. W praktyce najpierw bada się, co córka otrzymała, a dopiero potem ustala, kto i w jakiej kolejności odpowiada za brakującą kwotę.

Roszczenie o zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Córka nie może więc z samego tytułu zachowku żądać wpisania jej jako współwłaścicielki budynku, chyba że strony dobrowolnie zawrą ugodę przewidującą takie rozliczenie.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Roszczenia z tytułu zachowku przedawniają się co do zasady z upływem 5 lat. Przy roszczeniu wynikającym z testamentu termin liczy się od ogłoszenia testamentu. Przy roszczeniu przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu zapisu windykacyjnego lub darowizny termin liczony jest zasadniczo od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Przedawnienie nie powoduje automatycznego wygaśnięcia roszczenia, ale osoba pozwana może podnieść zarzut przedawnienia.

FAQ

Czy córka może żądać zachowku, jeśli dostała część lokat?

Tak, ale tylko wtedy, gdy wartość otrzymanych lokat lub innych przysporzeń nie pokrywa należnego jej zachowku. Jeżeli otrzymała co najmniej wartość zachowku, dodatkowe roszczenie nie przysługuje.

Czy zachowek daje prawo do udziału w budynku?

Co do zasady nie. Zachowek jest roszczeniem o zapłatę pieniędzy. Przeniesienie udziału w budynku może nastąpić jedynie dobrowolnie, np. w ugodzie, albo na innej podstawie prawnej niż samo roszczenie o zachowek.

Czy 1/3 budynku należąca do syna wchodzi do spadku?

Nie. Do spadku po ojcu wchodzi tylko to, co należało do ojca. Jeżeli ojciec miał 2/3 budynku, tylko ten udział jest uwzględniany przy obliczaniu wartości spadku po ojcu.

Według jakiej daty ustala się wartość budynku?

W typowych sprawach o zachowek skład spadku ocenia się według chwili śmierci spadkodawcy, natomiast wartość według cen z chwili orzekania albo ustalania zachowku. W praktyce często potrzebna jest opinia rzeczoznawcy majątkowego.

Ile czasu jest na dochodzenie zachowku?

Zasadniczy termin przedawnienia wynosi 5 lat. Przy testamencie liczy się go od ogłoszenia testamentu, a przy roszczeniu związanym z darowizną lub zapisem windykacyjnym zasadniczo od otwarcia spadku. W indywidualnej sprawie trzeba sprawdzić, jaki dokładnie charakter miało rozrządzenie.

Podsumowanie

Córka nie jest pozbawiona ochrony tylko dlatego, że ojciec przeznaczył swój udział w budynku usługowym dla wnuka. Trzeba jednak policzyć zachowek na podstawie czystej wartości całego spadku i porównać go z tym, co córka otrzymała z testamentu, zapisu, darowizn lub innych przysporzeń podlegających zaliczeniu. Dopiero brakująca różnica może być dochodzona jako roszczenie o uzupełnienie zachowku.

W opisanej sprawie najważniejsze będzie ustalenie wartości udziału 2/3 w budynku, wartości lokat, ewentualnych długów spadkowych oraz treści testamentu. Od tego zależy zarówno wysokość zachowku, jak i osoba, przeciwko której można skierować roszczenie.

Źródła:

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 991, art. 993, art. 995 i art. 1007 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
• Art. 991 Kodeksu cywilnego - uprawnieni do zachowku i roszczenie o zapłatę zachowku albo jego uzupełnienie.
• Uchwała Sądu Najwyższego z 26 marca 1985 r., III CZP 75/84 - obliczanie zachowku według cen z daty orzekania o roszczeniu.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 4 lipca 2012 r., I CSK 599/11 - utrwalenie zasady ustalania wartości spadku dla potrzeb zachowku.