Zachowek a zapis w testamencie

Czy zapis testamentowy wyłącza prawo do zachowku?

Zachowek chroni najbliższych członków rodziny spadkodawcy, gdy na skutek testamentu, darowizn albo innych rozporządzeń nie otrzymali oni minimum przewidzianego w Kodeksie cywilnym. Zgodnie z art. 991 K.c. zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy dziedziczyliby z ustawy. W praktyce oznacza to również sytuacje, gdy do zachowku uprawnione są wnuki, na przykład po zmarłym dziecku spadkodawcy.

Jeżeli spadkodawca powołał w testamencie do całości spadku jedną osobę, a innej osobie przyznał zapis, trzeba porównać wartość tego zapisu z należnym zachowkiem. Zapis nie odbiera prawa do zachowku. Jeżeli jednak uprawniony otrzymał dzięki zapisowi określoną kwotę albo rzecz, wartość tego świadczenia zalicza się na poczet należnego mu zachowku.

W opisanej sytuacji córka spadkodawczyni może więc zasadniczo żądać nie pełnej kwoty 200 000 zł, którą matka miała wcześniej zapowiadać, lecz zapłaty sumy potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku. Jeżeli testament przewiduje zapis 50 000 zł, kwotę tę należy uwzględnić przy obliczeniach.

Zapis zwykły w testamencie a zachowek

Najczęściej spotykany zapis zwykły oznacza, że spadkobierca ma obowiązek spełnić określone świadczenie na rzecz zapisobiercy, na przykład zapłacić wskazaną kwotę pieniędzy. Zapisobierca nie staje się przez to spadkobiercą, ale może domagać się wykonania zapisu od osoby obciążonej testamentem.

Dla zachowku ważne jest to, że art. 991 § 2 K.c. przewiduje roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo jego uzupełnienia, jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego zachowku między innymi w postaci darowizny, powołania do spadku, zapisu, świadczenia od fundacji rodzinnej albo mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej.

Jeżeli zapis wynosi 50 000 zł, a po prawidłowym obliczeniu zachowek wynosi 120 000 zł, osoba uprawniona może żądać uzupełnienia w kwocie 70 000 zł. Jeżeli natomiast zapis pokrywa cały zachowek albo przewyższa jego wartość, roszczenie o dodatkową zapłatę nie powstanie.

Szerzej tę kwestię omawiamy w artykule „Zapis zwykły a powołanie do spadku – najważniejsze różnice”.

Czy można żądać kwoty obiecanej ustnie przez spadkodawcę?

Co do zasady po śmierci spadkodawcy decyduje ważna treść testamentu, a nie wcześniejsze ustne zapowiedzi. Sama informacja, że matka mówiła o zapisie 200 000 zł, zwykle nie wystarczy, aby żądać właśnie tej kwoty od spadkobiercy.

Inaczej może być wtedy, gdy istnieją podstawy do kwestionowania ważności testamentu. Zgodnie z art. 945 K.c. testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że bez błędu testament miałby inną treść, albo pod wpływem groźby.

Twierdzenie o manipulacji przez brata wymaga dowodów. W praktyce znaczenie mogą mieć dokumentacja medyczna spadkodawcy, zeznania świadków, okoliczności wizyty u notariusza, korespondencja, nagrania, historia relacji rodzinnych oraz ewentualne opinie biegłych. W przypadku testamentu notarialnego podważenie dokumentu jest możliwe, ale wymaga konkretnych argumentów i dowodów. Spory między rodzeństwem bywają tu typowe, podobnie jak w sprawach, gdy pojawia się zachowek dla brata uznawany przez pozostałych za niesprawiedliwy.

Jak obliczyć zachowek przy zapisie testamentowym?

Obliczenie zachowku przebiega etapami. Najpierw ustala się, jaki udział przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Następnie ustala się, jaką część udziału stanowi zachowek: co do zasady połowę udziału ustawowego, a w przypadku małoletniego zstępnego albo osoby trwale niezdolnej do pracy – dwie trzecie udziału.

Kolejny krok to ustalenie substratu zachowku. Trzeba obliczyć czystą wartość spadku, czyli aktywa po odjęciu długów spadkowych, a następnie ustalić, które składniki majątku doliczyć na podstawie przepisów o zachowku. Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się między innymi darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę, z wyjątkami wskazanymi w ustawie.

Nie każda darowizna zwiększa podstawę obliczenia zachowku. Co do zasady nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych ani darowizn dokonanych ponad 10 lat przed śmiercią spadkodawcy na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.

Wartość spadku ustala się według stanu z chwili śmierci spadkodawcy, ale według cen aktualnych z chwili orzekania albo rozliczenia roszczenia. Dlatego w sprawach spornych często konieczna jest wycena nieruchomości, przedsiębiorstwa, udziałów, ruchomości albo innych składników majątkowych. Odrębnym zagadnieniem bywa zachowek a współwłasność budynku usługowego, gdzie wycena udziału jest bardziej złożona.

Najprostszy schemat wygląda następująco: substrat zachowku x udział ustawowy uprawnionego x 1/2 albo 2/3 = należny zachowek. Od otrzymanej wartości odejmuje się to, co uprawniony już otrzymał od spadkodawcy lub ze spadku na poczet zachowku, na przykład zapis testamentowy albo darowiznę. W bardziej złożonych sprawach warto wykonać krok po kroku obliczenie należnej kwoty, bo pominięcie jednej darowizny albo długu może istotnie zmienić wynik.

Jaki udział ustawowy przyjąć po śmierci matki?

Jeżeli spadkodawczyni w chwili śmierci nie miała małżonka, a pozostawiła dwoje dzieci, każde dziecko dziedziczyłoby z ustawy po 1/2 spadku. W takiej konfiguracji zwykły zachowek dziecka wynosi połowę z 1/2, czyli 1/4 wartości substratu zachowku.

Jeżeli jednak dziecko uprawnione do zachowku było w chwili otwarcia spadku trwale niezdolne do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie udziału ustawowego. Przy udziale ustawowym 1/2 daje to 1/3 wartości substratu zachowku. Od tej kwoty trzeba następnie odjąć wartość zapisu 50 000 zł oraz inne świadczenia zaliczalne na zachowek, jeżeli występowały.

Gdyby spadkodawczyni pozostawiła małżonka, obliczenia wyglądałyby inaczej. Dzieci i małżonek dziedziczą co do zasady w częściach równych, ale udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku. Dlatego zawsze trzeba najpierw ustalić pełny krąg spadkobierców ustawowych.

Zobacz również:

• pominięty małżonek a zachowek po żonie
• zachowek dla małżonka pominiętego w testamencie
• zachowek dla dzieci wydziedziczonego

Trwała niezdolność do pracy a wyższy zachowek

Kodeks cywilny nie definiuje wprost pojęcia trwałej niezdolności do pracy na potrzeby zachowku. Nie wystarczy więc samo subiektywne przekonanie o złym stanie zdrowia. W praktyce znaczenie mają orzeczenia organów rentowych, dokumentacja medyczna, wiek, rzeczywista możliwość wykonywania pracy oraz stan uprawnionego w chwili śmierci spadkodawcy.

W orzecznictwie wskazywano, że uprzywilejowanie z art. 991 § 1 K.c. dotyczy osób trwale niezdolnych do pracy, a ocena zależy od konkretnego stanu faktycznego. W sprawach dotyczących dawnych grup inwalidzkich II grupa może być istotnym argumentem, ale w sporze sądowym nadal trzeba wykazać, że przesłanka trwałej niezdolności do pracy była spełniona w dacie otwarcia spadku.

Jeżeli sąd uzna trwałą niezdolność do pracy, zachowek wyniesie 2/3 udziału ustawowego. Jeżeli nie, stosuje się zwykłą stawkę 1/2 udziału ustawowego.

Przeciwko komu dochodzić zachowku?

W pierwszej kolejności roszczenie o zachowek kieruje się przeciwko spadkobiercy testamentowemu. W opisanej sprawie będzie to brat powołany do całości spadku. Jeżeli spadkobierca nie może pokryć zachowku albo substrat zachowku obejmuje określone darowizny, zapisy windykacyjne lub świadczenia związane z fundacją rodzinną, odpowiedzialność innych osób może wynikać z dalszych przepisów Kodeksu cywilnego.

Przed złożeniem pozwu warto zgromadzić testament, akt zgonu, dokumenty dotyczące składu majątku, informacje o długach spadkowych, dowody darowizn oraz dokumenty potwierdzające własną sytuację zdrowotną, jeżeli uprawniony powołuje się na trwałą niezdolność do pracy. Następnie należy wysłać do spadkobiercy pisemne wezwanie do zapłaty z wyliczeniem kwoty i terminem płatności.

Jeżeli spadkobierca nie zapłaci dobrowolnie, pozostaje pozew o zapłatę zachowku. W pozwie trzeba wskazać żądaną kwotę, podstawę faktyczną, dowody oraz sposób wyliczenia roszczenia. W sprawach o większą wartość sporu istotne jest też przygotowanie się na opinię biegłego rzeczoznawcy.

Czy sąd może rozłożyć zachowek na raty albo go obniżyć?

Od zmian wprowadzonych w 2023 r. obowiązany do zapłaty zachowku może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach także jego obniżenia. Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową zarówno uprawnionego do zachowku, jak i zobowiązanego do zapłaty.

Nie oznacza to, że zachowek automatycznie będzie niższy albo płatny w ratach. Osoba zobowiązana musi złożyć odpowiedni wniosek i wykazać szczególne okoliczności. Standardowy okres rat nie powinien przekraczać łącznie 5 lat, a tylko w szczególnie uzasadnionych przypadkach sąd może ten okres wydłużyć, przy zachowaniu limitów ustawowych.

Kiedy przedawnia się roszczenie o zachowek?

Roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenie spadkobiercy o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Jeżeli roszczenie jest kierowane przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu zapisu windykacyjnego, darowizny, świadczenia od fundacji rodzinnej albo mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, termin liczy się zasadniczo od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Osobne terminy dotyczą powoływania się na nieważność testamentu z przyczyn wskazanych w art. 945 K.c. Nie można powołać się na takie przyczyny po upływie 3 lat od dnia, w którym osoba mająca interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie 10 lat od otwarcia spadku.

FAQ

Czy osoba, która dostała zapis w testamencie, może żądać zachowku?

Tak, jeżeli wartość zapisu nie pokrywa należnego jej zachowku. Wtedy może żądać zapłaty brakującej kwoty, czyli uzupełnienia zachowku.

Czy mogę żądać kwoty, którą spadkodawca obiecał mi przed śmiercią?

Zasadniczo nie. Po śmierci decyduje ważny testament i przepisy o zachowku. Ustna obietnica może mieć znaczenie dowodowe tylko wyjątkowo, na przykład przy próbie wykazania błędu, groźby albo braku swobody testowania.

Czy II grupa inwalidzka automatycznie daje zachowek w wysokości 2/3?

Nie zawsze automatycznie, ale może być bardzo ważnym dowodem. Sąd ocenia, czy w chwili śmierci spadkodawcy uprawniony był trwale niezdolny do pracy. Jeżeli tak, zachowek wynosi 2/3 udziału ustawowego.

Czy trzeba mieć rzeczoznawcę przed pozwem o zachowek?

Nie ma takiego ustawowego obowiązku. Warto jednak przygotować realne wyliczenie wartości majątku. Jeżeli strony spierają się o wartość nieruchomości lub innych składników, sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego.

Ile jest czasu na pozew o zachowek?

Przy testamencie podstawowy termin wynosi 5 lat od ogłoszenia testamentu. W sprawach związanych z darowiznami, zapisem windykacyjnym albo fundacją rodzinną termin może być liczony od otwarcia spadku. Przedawnienie zawsze trzeba sprawdzić na podstawie konkretnego stanu faktycznego.

Podsumowanie

Zapis w testamencie nie przekreśla prawa do zachowku. Jeżeli zapis jest niższy niż należne minimum ustawowe, osoba uprawniona może żądać od spadkobiercy zapłaty brakującej kwoty. Kluczowe jest prawidłowe ustalenie udziału ustawowego, wartości spadku, doliczanych darowizn i świadczeń oraz tego, co uprawniony już otrzymał.

W opisanej sprawie córka spadkodawczyni powinna w pierwszej kolejności ustalić wartość całego majątku matki, wartość zapisu 50 000 zł, ewentualne darowizny oraz swoją sytuację zdrowotną w chwili śmierci matki. Jeżeli istnieją realne dowody manipulacji, można rozważyć także kwestionowanie testamentu, ale samo przekonanie o wpływie brata nie wystarczy.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 931, art. 945, art. 991–1011 oraz art. 1007.
• Kodeks cywilny w Internetowym Systemie Aktów Prawnych.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 30 października 2003 r., IV CK 158/02 – dotyczący rozumienia trwałej niezdolności do pracy przy zachowku.