Spadek po ojcu - jak obliczyć zachowek i dochodzić swoich roszczeń, gdy żyje matka?

• Data: 2024-05-18 • Autor: Iryna Kowalczuk

Sprawa dotyczy spadku po ojcu, gdy żyje matka. Rodzice mieli nas dwie – mnie i siostrę. Ponad 10 lat temu przekazali swoje mieszkanie darowizną mojej siostrze. Ojciec zmarł rok temu, matka żyje. Czy należy mi się spadek po ojcu i zachowek od siostry za przekazane mieszkanie?

Masz podobny problem? Kliknij tutaj i zadaj pytanie. Pomagamy w podobnych sprawach.

Spadek po ojcu - jak obliczyć zachowek i dochodzić swoich roszczeń, gdy żyje matka?

Zachowek - komu się należy?

Stosownie do art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego – zstępnym (dzieciom, wnukom itd.), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

„Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia” (art. 991 § 2).

Jak wynika z powyższych przepisów, jest Pani niewątpliwie osobą uprawnioną do zachowku po zmarłym ojcu.

Masz problem prawny? Kliknij tutaj i zapytaj prawnika ›

Kiedy można wystąpić o zachowek?

Z roszczeniem o zachowek można wystąpić dopiero po otwarciu spadku czyli po śmierci spadkodawcy.

Może Pani ubiegać się o zachowek po śmierci ojca (jak również w przyszłości po śmierci mamy) w przypadku, gdy nie otrzymała Pani porównywalnego co siostra majątku w wyniku darowizny (ojciec nie przekazał Pani w darowiźnie żadnych przedmiotów majątkowych) ani w wyniku dziedziczenia (ojciec nie pozostawił w spadku żadnych przedmiotów majątkowych). Ewentualnie może się Pani ubiegać o uzupełnienie zachowku, jeżeli owszem otrzymała Pani darowiznę od ojca lub uzyskała w wyniku dziedziczenia po nim jakieś przedmioty majątkowe, ale ich wartość jest mniejsza niż wartość zachowku.

Czy obdarowany musi zapłacić zachowek?

Według art. 993przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny uczynione przez spadkodawcę”.

Art. 994 § 1 wskazuje natomiast, iż „przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób nie będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku”.

Odpowiedzialność za zapłatę zachowku ponoszą nie tylko spadkobiercy, ale również osoby, które otrzymały od spadkodawcy darowizny doliczane do spadku.

Stosownie do art. 1000 § 1jeżeli uprawniony nie może otrzymać od spadkobiercy należnego mu zachowku, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny”.

Potrzebujesz pomocy prawnika? Kliknij tutaj i opisz swój problem ›

Jak obliczyć zachowek po ojcu?

Dla obliczenia zachowku po Pani ojcu należy do spadku po nim doliczyć darowizny, jakich dokonał za swojego życia. Z pewnością do spadku należy zatem doliczyć darowizny na rzecz Pani siostry.

Jeżeli wspomniane przez Panią darowane mieszkanie wchodziło w skład majątku wspólnego małżeńskiego rodziców, to należy uznać (ze względu na domniemanie równości udziałów małżonków w majątku wspólnym), że ojciec podarował siostrze 1/2 udziału w nieruchomości, a więc w skład spadku po ojcu wejdzie wartość 1/2 darowizny na rzecz siostry.

Jeżeli przyjąć, że Pani ojciec nie pozostawił nic w spadku, to podstawą obliczenia zachowku będzie 0 (wartość spadku) + wartość 1/2 udziału w mieszkaniu darowanym siostrze.

Przyjmijmy dalej, że ojciec nie pozostawił testamentu i miał dwoje dzieci, tak więc spadek po nim nabyli spadkobiercy ustawowi – Pani, siostra oraz Pani mama, każda po 1/3 udziału. Jako że podstawą obliczenia zachowku jest udział 1/2 w nieruchomości, to może Pani żądać od siostry zachowku o wartości udziału 1/12 (1/6 z 1/2) mieszkania lub udziału 1/9 (2/9 z 1/2), jeżeli jest Pani trwale niezdolna do pracy.

W jaki sposób obliczyć wartość przedmiotu darowizny?

Dla interesujących Panią wyliczeń ważna jest również treść art. 995 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem „wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku”.

To znaczy – ile nieruchomość jest warta teraz, ale w stanie, w którym była w czasie dokonywania darowizny (nie dolicza się więc żadnych ewentualnych remontów, które podniosły wartość darowanej nieruchomości).

Czy roszczenie o zachowek może ulec przedawnieniu?

Roszczenie o zachowek, tak jak każde roszczenie majątkowe (tzn. posiadające wymierną wartość materialną), podlega przedawnieniu (art. 117 § 1 Kodeksu). Co właściwie oznacza przedawnienie roszczeń? To mianowicie, że po upływie terminu przedawnienia ten, przeciwko komu przysługuje roszczenie, może uchylić się od jego zaspokojenia, chyba że wyraźnie zrzeka się korzystania z zarzutu przedawnienia. W praktyce jeśli z wystąpieniem o zachowek od swojej siostry będzie Pani zwlekać i upłynie 5 lat, licząc od śmierci ojca, to musi Pani liczyć się z utratą zachowku, jeśli siostra podniesie zarzut przedawnienia Pani roszczenia.

Zgodnie z przepisem art. 1007 § 1roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem lat pięciu od ogłoszenia testamentu” (zaś roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanych od spadkodawcy zapisu windykacyjnego lub darowizny przedawnia się z upływem lat pięciu od otwarcia spadku, czyli zasadniczo śmierci spadkodawcy). Przepis art. 1007 § 1 jest w zakresie swojego uregulowania jasny, nie pozostawia żadnej swobody interpretacyjnej i nie przewiduje żadnych wyjątków (tak również orzeczenie Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt IV CKN 58/2000).

Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku

Aby skutecznie dochodzić zachowku, proponuję Pani w pierwszej kolejności przeprowadzić postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku po Pani ojcu – aby móc wykazać w sądzie, że jest Pani jego spadkobierczynią ustawową.

Następnie powinna Pani wystąpić do swojej siostry z pisemnym wezwaniem o zapłatę zachowku w określonym terminie. Jeżeli siostra nie odpowie na wezwanie i nie zapłaci Pani należnego zachowku, to wówczas pozostaje Pani droga sądowa – złożenie pozwu o zachowek.

Kliknij tutaj i zapytaj prawnika online ›

Do którego sądu wnieść pozew o zachowek i jakie są opłaty?

Sądem właściwym do wniesienia pozwu o zachowek jest wyłącznie sąd ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy.

Od pozwu o zachowek należy uiścić opłatę stosunkową, która wynosi 5% wartości przedmiotu sporu. Obliczoną kwotę należy zaokrąglić w górę do pełnego złotego. Opłatę wnosi się poprzez naklejenie znaków opłaty sądowej, gotówką w kasie sądu lub na rachunek bankowy (dołączając do pozwu dowód uiszczenia opłaty).

W opisanej sprawie należałoby zatem sporządzić odpowiednie pismo wzywającego do zapłaty zachowku, jak również wniosek do sądu o stwierdzenie nabycia spadku po Pani tacie.

Przykłady

Przykład 1: Sytuacja z testamentem
Załóżmy, że ojciec przed śmiercią sporządził testament, w którym przekazał cały swój majątek dzieciom. W takim przypadku wartość przedmiotów przekazanych na mocy testamentu wpływać będzie na obliczenie zachowku dla pominiętej w ostatniej woli żony zmarłego.

 

Przykład 2: Darowizna a pozostały spadek
Ojciec podarował jednemu z dzieci nieruchomość za życia, a pozostała część majątku została pozostawiona w spadku. Obdarowane dziecko może zostać zobowiązane do zapłacenia zachowku pozostałym spadkobiercom, uwzględniając wartość darowanej nieruchomości.

 

Przykład 3: Dług spadkowy
W przypadku, gdy spadek obejmuje także długi, spadkobiercy mogą wystąpić o zachowek, uwzględniając te długi. Zachowek oblicza się z uwzględnieniem długu, co może wpłynąć na jego wartość.

Podsumowanie

Osoby obdarowane za życia spadkodawcy mogą być obowiązane do uiszczenia zachowku na rzecz spadkobierców ustawowych zmarłego, jeśli po otwarciu spadku okaże się, że ci ostatni nic nie odziedziczyli lub znacząco mniej niż wartość dokonanych darowizn. Jeśli darowizny mieszkania, jak w opisanej sprawie, dokonali oboje rodzice, to należy się ubiegać o zachowek odrębnie po już zmarłym ojcu i odrębnie w przyszłości po śmierci mamy.

Oferta pomocy prawnej online

Jeśli potrzebują Państwo pomocy prawnej w kwestiach związanych z zachowkiem lub spadkiem, jesteśmy do Państwa dyspozycji. Specjalizujemy się w sprawach spadkowych i rodzinnym prawie majątkowym. Oferujemy usługi porad prawnych online, pomoc w sporządzaniu dokumentów i doradztwo w rozliczeniach spadkowych. Jeżeli chcą Państwo uzyskać profesjonalną pomoc prawną, prosimy w formularzu pod artykułem opisać problem i przesłać nam zapytanie.

Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Orzeczenie Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt IV CKN 58/2000

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.

Zapytaj prawnika - porady prawne online

Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje!
Wycenę wyślemy do 1 godziny
Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem

Zapytaj prawnika

Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje!
Wycenę wyślemy do 1 godziny
Zadaj pytanie »

porady prawne online - eporady24.pl

prawo budowlane

odpowiedziprawne.pl

rozwodowy.pl

Szukamy prawnika »