Zachowek po ojcu, gdy żyje matka – jak go obliczyć?

Czy należy się zachowek po ojcu, jeżeli matka żyje?

Tak, samo to, że matka żyje, nie wyklucza roszczenia o zachowek po ojcu. Zachowek ocenia się osobno po każdym spadkodawcy. Po śmierci ojca otwiera się spadek po ojcu, a po śmierci matki będzie można odrębnie analizować ewentualne roszczenia związane z jej majątkiem.

Jeżeli ojciec nie zostawił testamentu, a miał żonę i dwoje dzieci, to przy dziedziczeniu ustawowym każde z nich dziedziczyłoby po 1/3 spadku. Jeżeli jednak w spadku nie ma realnego majątku, bo najważniejszy składnik, np. mieszkanie, został wcześniej darowany jednemu dziecku, pozostałe dziecko może rozważyć roszczenie o zachowek albo o uzupełnienie zachowku.

W opisanym stanie faktycznym można więc dochodzić roszczenia po ojcu już teraz, jeżeli spełnione są przesłanki ustawowe. Odrębną kwestią będzie ewentualny zachowek po matce w przyszłości, ponieważ roszczenie po niej powstanie dopiero po jej śmierci.

Komu przysługuje zachowek i ile wynosi?

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. W typowej sprawie dziecko zmarłego należy więc do kręgu osób uprawnionych, chyba że występują okoliczności wyłączające jego uprawnienie.

Wysokość zachowku wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, należą mu się dwie trzecie wartości udziału spadkowego. Przed wyliczeniem roszczenia trzeba więc ustalić, czy zachodzi sytuacja, kiedy zachowek wynosi dwie trzecie.

Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku w postaci darowizny, powołania do spadku, zapisu albo innego przysporzenia podlegającego zaliczeniu, może żądać zapłaty sumy potrzebnej do pokrycia zachowku albo jego uzupełnienia. W określonych sytuacjach uprawnienie może przysługiwać także dalszym zstępnym, np. wnukom spadkodawcy. Szczególny przypadek opisujemy w materiale o tym, kiedy przysługuje zachowek dla dzieci wydziedziczonego.

Czy darowizna mieszkania dla siostry wpływa na zachowek?

Tak. Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny dokonane przez spadkodawcę, chyba że ustawa przewiduje wyjątek. Drobne darowizny zwyczajowo przyjęte nie mają znaczenia, ale przekazanie mieszkania jednemu z dzieci co do zasady jest istotne przy ustalaniu substratu zachowku.

Jeżeli wspomniane darowane mieszkanie wchodziło w skład majątku wspólnego rodziców, trzeba ustalić, jaka część darowizny pochodziła od ojca. Przy typowej wspólności ustawowej małżeńskiej i braku odmiennych okoliczności do obliczeń po ojcu bierze się zwykle wartość 1/2 mieszkania. Nie oznacza to, że podczas trwania wspólności ustawowej ojciec miał odrębny udział wynoszący 1/2. Jest to sposób przypisania wartości wspólnej darowizny do poszczególnych darczyńców na potrzeby rozliczenia zachowku.

Inaczej może być, jeżeli przed darowizną doszło do podziału majątku, ustanowienia rozdzielności majątkowej, ustalenia nierównych udziałów małżonków albo gdy wystąpiła wcześniejsza darowizna na rzecz drugiego małżonka. Jeżeli mieszkanie zostało przekazane w kilku etapach, trzeba przeanalizować każdą czynność i jej skutki.

Trzeba też oddzielić roszczenie po ojcu od ewentualnego roszczenia po matce. Jeżeli darczyńcami byli oboje rodzice, to obecnie można analizować zachowek po zmarłym ojcu. Roszczenia związane z darowiznami matki mogą być oceniane w ramach zachowku po niej dopiero po jej śmierci, o ile spełnią się ustawowe przesłanki.

Czy ma znaczenie, że darowizna była ponad 10 lat temu?

W sprawach o zachowek często pojawia się błędne przekonanie, że każda darowizna starsza niż 10 lat nie jest brana pod uwagę. Art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje wyłączenie z doliczenia darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Przy zastosowaniu tego przepisu trzeba jednak prawidłowo ustalić status obdarowanego.

Istotne znaczenie ma uchwała Sądu Najwyższego z 8 sierpnia 2024 r., III CZP 3/24. W jej świetle nie można automatycznie utożsamiać potencjalnej przynależności do kręgu spadkobierców z rzeczywistym statusem spadkobiercy. Przy darowiznach dokonanych przed więcej niż 10 laty należy zatem badać, czy obdarowany dochodzi do spadku lub pozostaje uprawniony do zachowku.

Jeżeli obdarowaną jest córka spadkodawcy, która rzeczywiście dziedziczy po ojcu albo pozostaje osobą uprawnioną do zachowku, sam upływ 10 lat zasadniczo nie wyłącza darowizny z obliczeń. Darowizna mieszkania na rzecz siostry może więc nadal wpływać na wysokość zachowku po ojcu, nawet jeżeli od jej dokonania do śmierci ojca minęło ponad 10 lat.

Nie należy jednak wyprowadzać bezwarunkowej reguły z samego faktu, że obdarowana jest dzieckiem spadkodawcy. Jeżeli w konkretnej konfiguracji spadkowej obdarowana nie dochodzi do spadku i nie jest osobą uprawnioną do zachowku, zastosowanie dziesięcioletniego ograniczenia wymaga odrębnej oceny. Znaczenie mogą mieć m.in. odrzucenie spadku, zrzeczenie się dziedziczenia, niegodność dziedziczenia albo inne zdarzenia wpływające na status obdarowanej. Ich skutki trzeba oceniać indywidualnie, z uwzględnieniem art. 994 § 1 KC i przywołanej uchwały SN.

Nie wystarczy zatem sprawdzić, czy od darowizny minęło 10 lat. Trzeba również ustalić, kto faktycznie doszedł do spadku, komu przysługuje zachowek i kiedy nastąpiła śmierć spadkodawcy.

Przy ocenie konkretnej sprawy trzeba sprawdzić treść aktu notarialnego darowizny, stan majątkowy rodziców w dniu jej dokonania, ewentualne wcześniejsze darowizny dla pozostałych dzieci oraz przysporzenia otrzymane przez osobę dochodzącą zachowku.

Jak obliczyć zachowek po ojcu?

Obliczenie zachowku wymaga kilku kroków. Najpierw ustala się czystą wartość spadku po ojcu, czyli wartość aktywów pomniejszoną o długi spadkowe uwzględniane przy obliczaniu zachowku. Następnie dolicza się darowizny podlegające doliczeniu oraz, jeśli występują, zapisy windykacyjne według właściwych zasad. W ten sposób powstaje substrat zachowku.

Przy ustalaniu substratu trzeba prawidłowo rozliczyć długi spadkowe. Nie wszystkie zobowiązania związane ze spadkiem można odliczyć w taki sam sposób, a art. 993 KC przewiduje szczególne zasady dotyczące m.in. zapisów zwykłych, poleceń i zachowku.

Jeżeli ojciec nie zostawił majątku, a wraz z matką darował siostrze mieszkanie należące do majątku wspólnego, do obliczeń po ojcu można przyjąć wartość 1/2 mieszkania. Jeżeli spadkobiercami ustawowymi byliby matka i dwie córki, udział ustawowy każdej osoby wynosiłby 1/3. Zachowek pełnoletniej i zdolnej do pracy córki wynosiłby połowę z 1/3, czyli 1/6 substratu zachowku.

Jeżeli substratem po ojcu jest wartość 1/2 mieszkania, to 1/6 z tej wartości odpowiada 1/12 wartości całego mieszkania. Gdyby uprawniona była małoletnia albo trwale niezdolna do pracy, zachowek wynosiłby 2/3 z udziału ustawowego, czyli 2/9 substratu, a przy substracie równym 1/2 mieszkania odpowiadałby 1/9 wartości całego mieszkania.

To modelowe wyliczenie. W konkretnej sprawie wynik może się zmienić, jeżeli ojciec zostawił inny majątek, długi, testament, zapisy windykacyjne, polecenia, darowizny dla innych osób albo jeżeli uprawniona otrzymała już od ojca przysporzenia zaliczane na zachowek.

Jeżeli uprawniony otrzymał za życia spadkodawcy darowiznę podlegającą zaliczeniu na własny zachowek, trzeba uwzględnić jej wartość przy ustalaniu kwoty pozostałej do zapłaty.

Pełny sposób ustalenia udziału, substratu i należnej kwoty przedstawiamy w poradniku pokazującym, jak obliczyć zachowek.

Jak ustalić wartość darowanego mieszkania?

Zgodnie z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku. Oznacza to, że bierze się pod uwagę stan mieszkania z dnia darowizny, ale ceny rynkowe właściwe dla momentu ustalania zachowku.

Jeżeli po darowiźnie siostra przeprowadziła kosztowny remont, który zwiększył wartość mieszkania, zasadniczo nie powinno się doliczać tej poprawy do wartości darowizny. Jeżeli natomiast mieszkanie w chwili darowizny było w dobrym stanie i miało określony metraż, lokalizację oraz standard, te cechy trzeba uwzględnić przy wycenie według właściwych cen.

W sporze sądowym wartość nieruchomości najczęściej ustala biegły rzeczoznawca majątkowy. Prywatna wycena może pomóc na etapie wezwania do zapłaty i negocjacji, ale w sądzie druga strona może ją kwestionować.

Wycena nie powinna opierać się wyłącznie na cenie wpisanej do dawnego aktu notarialnego ani na aktualnym stanie lokalu po remontach przeprowadzonych przez obdarowanego.

Od kogo można żądać zapłaty zachowku?

W pierwszej kolejności roszczenie kieruje się przeciwko spadkobiercom. Jeżeli jednak od spadkobiercy nie można uzyskać należnego zachowku, uprawniony może – na zasadach wynikających z art. 999¹ i art. 1000 KC – dochodzić uzupełnienia zachowku od zapisobierców windykacyjnych albo obdarowanych, z uwzględnieniem ustawowej kolejności odpowiedzialności.

Art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje, że obdarowany odpowiada za uzupełnienie zachowku w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Jeżeli obdarowany sam jest uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność jest dodatkowo ograniczona do nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek.

Ograniczenie odpowiedzialności do granic wzbogacenia może mieć znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy obdarowany zbył przedmiot darowizny, np. sprzedał mieszkanie albo zamienił je na inny składnik majątku. Samo zbycie nie oznacza jednak automatycznie wygaśnięcia odpowiedzialności. Trzeba zbadać, czy wzbogacenie nadal istnieje i jakie są skutki rozporządzenia uzyskanym majątkiem.

Jeżeli siostra otrzymała mieszkanie od rodziców, a po ojcu nie ma majątku pozwalającego pokryć zachowek, to właśnie przeciwko siostrze może zostać skierowane roszczenie o uzupełnienie zachowku w części wynikającej z darowizny ojca. Przed określeniem żądanej kwoty trzeba jednak uwzględnić również własne uprawnienie siostry do zachowku oraz ustawowe ograniczenia jej odpowiedzialności.

Kiedy roszczenie o zachowek się przedawnia?

Roszczenia z tytułu zachowku co do zasady przedawniają się z upływem 5 lat. Zgodnie z art. 1007 § 1 KC roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. W sprawach bez testamentu początek biegu przedawnienia roszczenia przeciwko spadkobiercy wymaga odrębnej oceny, uwzględniającej ogólne zasady wymagalności roszczeń.

Jeżeli roszczenie jest kierowane przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny albo zapisu windykacyjnego, art. 1007 § 2 KC przewiduje termin 5 lat od otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci spadkodawcy.

W opisanej sytuacji, gdy roszczenie ma być kierowane do siostry jako obdarowanej, należy szczególnie pilnować 5-letniego terminu liczonego od śmierci ojca. Po jego upływie siostra może podnieść zarzut przedawnienia, co może doprowadzić do oddalenia powództwa mimo istnienia materialnych podstaw roszczenia.

Bieg przedawnienia oraz jego zawieszenie lub przerwanie zależą od konkretnych okoliczności i podjętych działań. Samo wysłanie wezwania do zapłaty zasadniczo nie przerywa przedawnienia. Dla bezpieczeństwa warto wezwać zobowiązanego do zapłaty, a w razie braku porozumienia odpowiednio wcześnie podjąć czynności procesowe mogące skutecznie przerwać bieg przedawnienia, np. wnieść pozew o zachowek.

Jak dochodzić zachowku krok po kroku?

W pierwszej kolejności trzeba ustalić krąg spadkobierców po ojcu. Można to zrobić przez sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli spełnione są warunki sporządzenia takiego aktu. Dokumenty te pomagają wykazać następstwo prawne po zmarłym. Udział ustawowy potrzebny do obliczenia zachowku trzeba jednak ustalić zgodnie z przepisami, także wtedy, gdy rzeczywiste dziedziczenie następuje na podstawie testamentu.

Następnie należy zgromadzić dokumenty dotyczące darowizny, w szczególności akt notarialny, odpis księgi wieczystej, informacje o wartości nieruchomości, dokumenty dotyczące ewentualnych długów spadkowych oraz dowody na to, czy uprawniony otrzymał od ojca inne darowizny.

Jeżeli darowizna została dokonana ponad 10 lat przed śmiercią ojca, należy dodatkowo ustalić status obdarowanego w konkretnej sprawie spadkowej. Pomocne mogą być dokumenty dotyczące przyjęcia lub odrzucenia spadku, zrzeczenia się dziedziczenia, testamentu albo innych zdarzeń wpływających na krąg spadkobierców i uprawnionych do zachowku.

Przed pozwem warto wysłać do osoby zobowiązanej pisemne wezwanie do zapłaty. Wezwanie powinno wskazywać podstawę roszczenia, sposób wyliczenia, kwotę, termin zapłaty oraz numer rachunku. Jeżeli druga strona nie zapłaci albo nie dojdzie do ugody, pozostaje pozew o zachowek.

Do którego sądu wnieść pozew i ile wynosi opłata?

Powództwo o zachowek wytacza się według właściwości wyłącznej z art. 39 Kodeksu postępowania cywilnego, czyli przed sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli tego miejsca w Polsce nie da się ustalić, właściwy jest sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy albo jego część.

Rzeczowo sprawa trafi do sądu rejonowego albo okręgowego w zależności od wartości dochodzonego roszczenia. Co do zasady sprawy o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu sporu przekracza 100 000 zł, należą do właściwości sądu okręgowego, a sprawy o niższej wartości rozpoznaje sąd rejonowy.

Opłata od pozwu zależy od wartości przedmiotu sporu. Przy roszczeniach o prawa majątkowe do 20 000 zł stosuje się opłaty stałe określone w art. 13 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Przy wartości przedmiotu sporu powyżej 20 000 zł opłata stosunkowa wynosi 5% tej wartości, nie więcej jednak niż 100 000 zł.

Do pozwu należy dołączyć wymagane odpisy i załączniki, dowód uiszczenia opłaty sądowej albo odpowiedni wniosek o zwolnienie od kosztów, dokumenty spadkowe oraz dowody potwierdzające darowiznę i sposób obliczenia zachowku.

Czy sąd może rozłożyć zachowek na raty albo go obniżyć?

Tak, aktualne przepisy przewidują możliwość uwzględnienia sytuacji osobistej i majątkowej obu stron. Zgodnie z art. 997¹ § 1 Kodeksu cywilnego osoba zobowiązana do zapłaty zachowku może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach także jego obniżenia.

Rozłożenie na raty nie oznacza jednak, że zobowiązany sam dowolnie narzuca harmonogram spłaty. Decyzję podejmuje sąd, biorąc pod uwagę interes uprawnionego oraz sytuację zobowiązanego. Zgodnie z art. 997¹ § 2 KC terminy zapłaty rat nie mogą łącznie przekraczać 5 lat. W szczególnie uzasadnionych przypadkach sąd może na wniosek zobowiązanego odroczyć termin zapłaty rat już wymagalnych albo przedłużyć termin spłaty, przy czym zmieniony termin nie może przekroczyć 10 lat.

Dla osoby dochodzącej zachowku oznacza to, że nawet prawidłowo obliczone roszczenie może zostać w wyroku rozłożone w czasie. Dla osoby pozwanej oznacza to konieczność wykazania, dlaczego natychmiastowa zapłata byłaby nadmiernie obciążająca, przy jednoczesnym uwzględnieniu sytuacji uprawnionego.

Obniżenie zachowku nie musi być ostateczne w każdych okolicznościach. Art. 997¹ § 3 KC przewiduje, że jeżeli ustaną okoliczności uzasadniające wcześniejsze obniżenie zachowku, osoba zobowiązana – na wniosek uprawnionego – zwraca mu sumę pieniężną, o którą zachowek został obniżony.

Nie następuje to automatycznie. Uprawniony musi wystąpić z odpowiednim żądaniem i wykazać, że ustały okoliczności uzasadniające obniżenie. Przykładowo znaczenie może mieć istotna poprawa sytuacji majątkowej zobowiązanego, jeżeli to właśnie jego wcześniejsza sytuacja była podstawą obniżenia zachowku. Samo niezadowolenie z wysokości zasądzonej kwoty nie wystarczy.

Ustawodawca przewidział również wyraźne ograniczenie czasowe: zwrotu kwoty, o którą obniżono zachowek, nie można żądać po upływie 5 lat od dnia jego obniżenia. Termin ten należy odróżnić od zasadniczych terminów przedawnienia roszczenia o zachowek wynikających z art. 1007 KC.

FAQ

Czy darowizna mieszkania dla siostry zawsze jest doliczana?

Nie zawsze. W typowej sytuacji darowizna dokonana przez ojca na rzecz córki, która rzeczywiście dziedziczy po ojcu albo jest uprawniona do zachowku, podlega doliczeniu również po upływie 10 lat. Trzeba jednak sprawdzić, czy darowizna pochodziła od ojca czy od obojga rodziców, jaki był ustrój majątkowy oraz jaki jest status obdarowanej w konkretnej sprawie spadkowej.

Czy 10 lat od darowizny usuwa ją z obliczeń zachowku?

Nie zawsze. Jeżeli obdarowane dziecko faktycznie dziedziczy po rodzicu albo pozostaje osobą uprawnioną do zachowku, sam upływ 10 lat zasadniczo nie wyłącza darowizny. Jeżeli natomiast obdarowany nie dochodzi do spadku i nie ma prawa do zachowku, należy zbadać możliwość zastosowania art. 994 § 1 KC. Znaczenie ma uchwała SN z 8 sierpnia 2024 r., III CZP 3/24, która wyklucza automatyczne traktowanie potencjalnego spadkobiercy jako osoby faktycznie dochodzącej do spadku.

Najpierw trzeba ustalić, co wchodzi do podstawy obliczeń zachowku, a następnie ocenić status obdarowanego i znaczenie daty darowizny.

Jak policzyć zachowek, gdy rodzice darowali wspólne mieszkanie?

Najpierw trzeba ustalić, jaka część wartości darowizny pochodziła od zmarłego rodzica. Jeżeli mieszkanie należało do majątku wspólnego rodziców, zwykle do obliczeń po ojcu przyjmuje się połowę jego wartości. Następnie uwzględnia się pozostałe składniki substratu, ustala udział ustawowy i oblicza zachowek według właściwego ułamka.

Od kogo żądać zapłaty, jeśli ojciec nie zostawił majątku?

Jeżeli zachowku nie da się uzyskać od spadkobierców ani od osób odpowiadających w pierwszej kolejności na podstawie przepisów o zachowku, roszczenie można skierować do obdarowanego. W opisanej sytuacji może to być siostra, która dostała mieszkanie od rodziców. Trzeba jednak uwzględnić ograniczenie odpowiedzialności do granic wzbogacenia oraz ochronę własnego zachowku obdarowanej, jeżeli jest do niego uprawniona.

Czy zachowek można dostać bez sprawy sądowej?

Tak, jeżeli osoba zobowiązana dobrowolnie zapłaci po wezwaniu albo strony zawrą ugodę. Warto wtedy precyzyjnie opisać kwotę, termin płatności i zakres rozliczenia, aby później nie było sporu, czy zachowek został w pełni zaspokojony.

Przed ugodą trzeba poprawnie ustalić kwotę roszczenia, w tym długi spadkowe pomniejszające zachowek i to, co można odliczyć.

Ile czasu jest na pozew o zachowek od obdarowanej siostry?

Roszczenie przeciwko obdarowanemu o uzupełnienie zachowku przedawnia się co do zasady z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci ojca. Trzeba jednak uwzględnić ewentualne okoliczności wpływające na bieg terminu. Samo wezwanie siostry do zapłaty zasadniczo nie przerywa przedawnienia.

Czy po sądowym obniżeniu zachowku można żądać dopłaty?

Tak, ale tylko na warunkach określonych w art. 997¹ § 3 KC. Jeżeli ustaną okoliczności, które uzasadniały obniżenie zachowku, uprawniony może wystąpić o zwrot kwoty, o którą zachowek obniżono. Nie następuje to automatycznie, a żądanie musi zostać zgłoszone przed upływem 5 lat od dnia obniżenia zachowku.

Żyjąca matka nie pozbawia dziecka prawa do dochodzenia zachowku po zmarłym ojcu. Jeżeli ojciec wraz z matką darował mieszkanie jednemu z dzieci, a drugie dziecko nie otrzymało należnego przysporzenia, trzeba ustalić wartość darowizny przypadającej na ojca, pozostałe składniki substratu zachowku oraz status obdarowanego. Dopiero po uwzględnieniu tych okoliczności można określić wysokość roszczenia i osobę odpowiedzialną za jego zapłatę.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – tekst ustawy i późniejsze zmiany, w szczególności art. 991–995, art. 997¹, art. 999¹–1000 oraz art. 1007.
2. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 sierpnia 2024 r., III CZP 3/24.
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – tekst ustawy i późniejsze zmiany, w szczególności art. 17 i art. 39.
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – tekst ustawy i późniejsze zmiany, w szczególności art. 13.