Brak spadku a zachowek od darowizn dla dziecka

Kiedy brak spadku nie wyklucza zachowku?

Zachowek służy ochronie najbliższych członków rodziny spadkodawcy. Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego uprawnionymi do zachowku są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy. W typowej sytuacji dzieci zmarłych rodziców należą więc do kręgu osób uprawnionych.

Wysokość zachowku wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie takiego udziału.

Brak majątku pozostawionego po rodzicach nie zamyka drogi do roszczenia. Jeżeli cały majątek został wcześniej przekazany jednemu dziecku w darowiźnie, pozostałe dzieci mogą żądać zapłaty od osoby obdarowanej, o ile nie mogą uzyskać należnego zachowku od spadkobierców. Podobny scenariusz, czyli zachowek po darowiźnie domu dla brata sprzed wielu lat, omawiamy w odrębnym tekście.

Kto odpowiada za zapłatę zachowku?

W pierwszej kolejności roszczenie o zachowek kieruje się przeciwko spadkobiercy. Jeżeli jednak spadek jest pusty albo spadkobiercy nie są w stanie zaspokoić zachowku, znaczenie ma odpowiedzialność osób, które otrzymały od spadkodawcy darowizny doliczane do spadku.

Art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje, że uprawniony może żądać od obdarowanego sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku, jeżeli nie może otrzymać jej od spadkobiercy. Odpowiedzialność obdarowanego jest jednak ograniczona do granic wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.

W opisanej sytuacji zasadnicze znaczenie ma więc ustalenie, czy dom i działka zostały darowane przez oboje rodziców, czy tylko przez jednego z nich, oraz jaki udział w tych nieruchomościach należał do każdego z rodziców. Jeżeli nieruchomość była objęta majątkiem wspólnym małżonków, w praktyce zwykle trzeba analizować zachowek osobno po każdym z rodziców. W rozliczeniach między rodzeństwem często pojawia się też kwestia spłata rodzeństwa po śmierci rodziców, gdy jeden z nich otrzymał nieruchomość.

Zobacz również: dział spadku a uzupełnienie zachowku

Jakie darowizny dolicza się do zachowku?

Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę, z wyjątkami przewidzianymi w dalszych przepisach.

Najważniejszy wyjątek z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego dotyczy drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych oraz darowizn dokonanych dawniej niż 10 lat przed otwarciem spadku na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Ten 10-letni limit nie działa więc tak samo przy darowiznach na rzecz dzieci spadkodawcy. Darowizna domu lub działki przekazana dziecku zasadniczo może być doliczana przy obliczaniu zachowku niezależnie od tego, że została dokonana wiele lat przed śmiercią rodzica. Dotyczy to także sytuacji, gdy chodzi o darowizna dla siostry a zachowek dla pozostałego rodzeństwa.

Nie oznacza to automatycznie, że uprawniony dostanie udział w nieruchomości. Roszczenie o zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Osoba uprawniona żąda zapłaty określonej kwoty, a nie przeniesienia części własności domu albo działki.

Jak oblicza się zachowek przy darowiźnie domu lub działki?

Obliczenie zachowku wymaga kilku kroków. Najpierw ustala się czystą wartość spadku, czyli wartość aktywów pomniejszoną o długi spadkowe. Następnie dolicza się darowizny, które podlegają doliczeniu. Tak powstaje substrat zachowku. Mechanizm ten, czyli darowizna domu a zachowek po rodzicu, opisujemy dokładniej w osobnym artykule.

Ogólny wzór można przedstawić następująco: substrat zachowku × udział spadkowy wynikający z dziedziczenia ustawowego × 1/2 albo 2/3 = należny zachowek. Od tej kwoty odejmuje się to, co uprawniony już otrzymał od spadkodawcy, na przykład wcześniejsze darowizny, zapis albo wartość odziedziczonego majątku.

Jeżeli po rodzicach jest troje dzieci i nie ma małżonka dziedziczącego razem z nimi, udział ustawowy każdego dziecka po danym rodzicu wynosiłby co do zasady 1/3. Zachowek pełnoletniego i zdolnego do pracy dziecka wynosi wtedy połowę tego udziału, czyli 1/6 substratu zachowku po danym rodzicu. Jeżeli rodzice zmarli w różnym czasie, trzeba osobno ustalić krąg spadkobierców i wartości dla każdego spadku.

Według jakiej wartości liczy się darowiznę?

Art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku. W praktyce oznacza to, że nie wystarczy przepisać kwoty wpisanej w umowie darowizny.

Dla nieruchomości istotna jest jej rzeczywista wartość rynkowa. Bierze się pod uwagę stan domu lub działki z daty darowizny, ale ceny aktualne na moment ustalania zachowku, najczęściej na czas orzekania przez sąd. Jeżeli obdarowany po darowiźnie przeprowadził remont, rozbudowę albo inne nakłady zwiększające wartość nieruchomości, co do zasady nie powinny one powiększać podstawy zachowku, jeżeli nie istniały w chwili darowizny.

W sporze sądowym wartość nieruchomości bywa ustalana przez biegłego rzeczoznawcę. To ważne, bo różnica między wartością z umowy a wartością rynkową może być znaczna.

Czy trzeba przeprowadzić sprawę spadkową?

W praktyce tak. Osoba dochodząca zachowku powinna wykazać, że należy do kręgu osób uprawnionych. Najczęściej potrzebne jest postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia.

Sprawa spadkowa ma więc sens nawet wtedy, gdy nie ma realnego majątku do działu. Nie chodzi wtedy o podział rzeczy, lecz o formalne potwierdzenie, kto dziedziczy po zmarłym i w jakich udziałach. Dokument ten będzie później dowodem w sprawie o zachowek.

Trzeba także pamiętać o przedawnieniu. Roszczenia o zachowek co do zasady przedawniają się z upływem 5 lat. Przy roszczeniu przeciwko obdarowanemu termin liczy się od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Przy testamencie znaczenie może mieć data ogłoszenia testamentu.

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza a długi

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność spadkobiercy za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku. Obecnie brak oświadczenia spadkobiercy w terminie przewidzianym w Kodeksie cywilnym oznacza co do zasady przyjęcie spadku właśnie z dobrodziejstwem inwentarza.

Takie przyjęcie spadku nie pozbawia prawa do dochodzenia zachowku. Są to dwie różne kwestie: odpowiedzialność za długi spadkowe dotyczy pasywów spadku, a zachowek jest roszczeniem pieniężnym uprawnionego wobec osób odpowiedzialnych za jego zapłatę.

Warto jednak zadbać o spis albo wykaz inwentarza, zwłaszcza gdy istnieje ryzyko długów. Ułatwia to wykazanie granic odpowiedzialności za zobowiązania spadkowe.

Ile kosztuje pozew o zachowek?

Opłatę sądową od pozwu o zachowek oblicza się od wartości przedmiotu sporu, czyli od kwoty, której powód żąda w pozwie. Nie płaci się opłaty od całej wartości darowanego domu lub działki, jeżeli dochodzona jest tylko określona kwota zachowku.

W sprawach o prawa majątkowe opłata stosunkowa wynosi 5% wartości przedmiotu sporu, z zachowaniem ustawowych granic opłaty. Opłatę wnosi się przy składaniu pozwu, na przykład przelewem na rachunek sądu albo w inny sposób dopuszczony przez dany sąd. Do pozwu należy dołączyć dowód uiszczenia opłaty.

Jeżeli strona nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w całości albo w części. W sprawach o zachowek trzeba też liczyć się z ewentualną zaliczką na opinię biegłego, jeżeli sporna jest wartość nieruchomości.

Co przygotować przed wezwaniem do zapłaty lub pozwem?

Przed skierowaniem sprawy do sądu warto zebrać dokumenty dotyczące rodziny, spadku i darowizn. Pomocne będą akty stanu cywilnego, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, odpisy ksiąg wieczystych, umowy darowizny, dokumenty potwierdzające nakłady oraz informacje o ewentualnych długach spadkowych.

Dobrym rozwiązaniem jest również wysłanie do obdarowanego pisemnego wezwania do zapłaty. W wezwaniu należy wskazać podstawę roszczenia, żądaną kwotę, sposób jej obliczenia i termin zapłaty. Jeżeli strony nie dojdą do porozumienia, wezwanie będzie dowodem próby polubownego zakończenia sprawy.

Przeczytaj również: zniesienie współwłasności a zachowek

FAQ

Czy należy się zachowek, jeśli po rodzicach nic nie zostało?

Tak, jest to możliwe. Jeżeli majątek został wcześniej przekazany w darowiźnie, a uprawnione dziecko nie otrzymało należnej wartości, może dochodzić zapłaty zachowku od osoby odpowiedzialnej, w tym od obdarowanego.

Czy darowizna dla brata sprzed wielu lat zawsze się przedawnia?

Nie. Przy darowiznach na rzecz dzieci spadkodawcy 10-letnie ograniczenie z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego nie działa tak jak przy darowiznach dla osób obcych. Darowizna dla dziecka może być doliczana przy zachowku mimo upływu wielu lat.

Czy trzeba najpierw zrobić sprawę o stwierdzenie nabycia spadku?

Najczęściej tak, ponieważ trzeba wykazać, kto jest spadkobiercą ustawowym i w jakim udziale. Alternatywą może być notarialny akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli wszyscy zainteresowani mogą i chcą stawić się u notariusza.

Czy zachowek liczy się od wartości z umowy darowizny?

Niekoniecznie. Wartość darowizny ustala się według stanu rzeczy z chwili darowizny, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Kwota wpisana w akcie notarialnym może być tylko jednym z punktów odniesienia.

Czy przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza blokuje zachowek?

Nie. Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność za długi spadkowe, ale samo w sobie nie odbiera prawa do dochodzenia zachowku.

Od czego płaci się opłatę sądową w sprawie o zachowek?

Od kwoty dochodzonej pozwem. Jeżeli żądany zachowek wynosi określoną sumę, opłatę liczy się od tej sumy, a nie od pełnej wartości nieruchomości przekazanej w darowiźnie.

Podsumowanie

Jeżeli rodzice przekazali dom i działkę jednemu dziecku, a pozostałe dzieci nic nie otrzymały, roszczenie o zachowek może być zasadne nawet wtedy, gdy po śmierci rodziców nie ma już majątku do działu. Kluczowe jest ustalenie, kto i w jakim udziale był właścicielem darowanych nieruchomości, kiedy zmarł każdy z rodziców, jaka była wartość darowizn oraz czy istnieją długi spadkowe.

Wartość nieruchomości dla zachowku ustala się według stanu z chwili darowizny i cen z chwili ustalania zachowku. Pozew wymaga prawidłowego obliczenia żądanej kwoty, a opłata sądowa jest liczona od dochodzonego zachowku. Sprawa spadkowa lub akt poświadczenia dziedziczenia są zwykle potrzebne, aby wykazać uprawnienie do roszczenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.