Odrzucenie spadku w imieniu osoby ubezwłasnowolnionej

Kolejność dziedziczenia po wujku i przejście spadku na dalszych krewnych

W opisanej sytuacji trzeba najpierw ustalić, kto został powołany do dziedziczenia po wujku i w jakiej kolejności. Zasadą jest, że w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypada jego zstępnym.

Zgodnie z art. 931 Kodeksu cywilnego:

§ 1. W pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.

§ 2. Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych. Przepis ten stosuje się odpowiednio do dalszych zstępnych.

Następnie, według art. 932 Kodeksu cywilnego, gdy spadkodawca nie pozostawił zstępnych, do dziedziczenia dochodzą jego małżonek i rodzice, a w dalszej kolejności rodzeństwo i zstępni rodzeństwa.

Jeżeli więc córka wujka i jego siostra skutecznie odrzuciły spadek, do dziedziczenia mogą wejść dalsi krewni, w tym dzieci zmarłych braci lub sióstr spadkodawcy. Każda z tych osób ma własny termin na podjęcie decyzji spadkowej, liczony od chwili, gdy dowiedziała się o swoim tytule powołania do spadku.

Zobacz również: kolejność dziedziczenia długów

Czy osoba z niepełnosprawnością intelektualną może być spadkobiercą?

Tak. Osoba pełnoletnia z niepełnosprawnością intelektualną, osoba ubezwłasnowolniona całkowicie albo częściowo, a także osoba, która wymaga stałej pomocy w prowadzeniu spraw, może być spadkobiercą ustawowym lub testamentowym. Prawo spadkowe nie wyłącza takiej osoby od dziedziczenia tylko z powodu stanu zdrowia.

Inną kwestią jest zdolność do samodzielnego złożenia oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Jeżeli dorosła osoba nie została ubezwłasnowolniona, co do zasady ma pełną zdolność do czynności prawnych. Jeżeli jednak nie jest w stanie świadomie i swobodnie powziąć decyzji oraz wyrazić woli, notariusz albo sąd może odmówić przyjęcia oświadczenia, ponieważ takie oświadczenie mogłoby być nieważne.

Jeżeli osoba jest ubezwłasnowolniona całkowicie, działa za nią opiekun prawny. Jeżeli jest ubezwłasnowolniona częściowo, znaczenie ma zakres kurateli i konkretne postanowienia sądu. W praktyce odrzucenie spadku w imieniu osoby ubezwłasnowolnionej wymaga szczególnej ostrożności, ponieważ jest to czynność o poważnych skutkach majątkowych.

Czy trzeba ponownie ubezwłasnowolnić osobę dorosłą?

Nie, jeżeli ubezwłasnowolnienie zostało już prawomocnie orzeczone i nie zostało następnie uchylone albo zmienione. Orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu nie jest wydawane tylko do jednej sprawy spadkowej. Jeżeli więc brat został wcześniej ubezwłasnowolniony całkowicie, należy ustalić, czy postanowienie nadal obowiązuje oraz kto jest jego opiekunem prawnym.

W praktyce warto uzyskać:

• odpis prawomocnego postanowienia o ubezwłasnowolnieniu,
• dokument potwierdzający ustanowienie opiekuna albo kuratora,
• zaświadczenie albo odpis postanowienia potrzebny notariuszowi lub sądowi,
• postanowienie sądu opiekuńczego zezwalające na odrzucenie konkretnego spadku, jeżeli jest wymagane.

Możliwe jest jednak, że wcześniejsze postępowanie nie dotyczyło ubezwłasnowolnienia w sensie formalnym, lecz jedynie zgody sądu na czynność w innej sprawie albo ustanowienia osoby do reprezentowania brata w konkretnym postępowaniu. Wtedy notariusz może słusznie oczekiwać aktualnej podstawy reprezentacji.

Odrzucenie spadku w imieniu osoby ubezwłasnowolnionej

Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się przed sądem albo przed notariuszem. Wynika to z art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego. Oświadczenie nie może być złożone pod warunkiem ani z zastrzeżeniem terminu, a raz złożonego oświadczenia nie można swobodnie odwołać.

Jeżeli osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie ma zdolności do czynności prawnych, oświadczenia nie składa ona sama. Działa za nią opiekun prawny, ale odrzucenie spadku jest czynnością przekraczającą zwykły zarząd majątkiem podopiecznego. Dlatego przed złożeniem oświadczenia należy zasadniczo uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego.

Wniosek do sądu powinien wykazywać, że odrzucenie spadku leży w interesie osoby ubezwłasnowolnionej. Najczęściej trzeba dołączyć dokumenty potwierdzające śmierć spadkodawcy, pokrewieństwo, wcześniejsze odrzucenia spadku przez osoby bliższe w kolejności, informacje o długach oraz dokumenty dotyczące ubezwłasnowolnienia i opieki.

Zobacz również: odrzucenie w imieniu osoby niesamodzielnej

Termin 6 miesięcy na odrzucenie spadku

Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. W przypadku dalszych krewnych nie zawsze będzie to dzień śmierci spadkodawcy. Często termin zacznie biec dopiero wtedy, gdy dana osoba dowie się, że osoby dziedziczące wcześniej odrzuciły spadek.

Nie należy jednak biernie czekać na zawiadomienie z sądu. Jeżeli rodzina wie, że osoby bliższe odrzuciły spadek, bezpieczniej jest przyjąć, że trzeba działać od razu. Szczególnie ważne jest to przy osobie ubezwłasnowolnionej, ponieważ potrzebna może być osobna zgoda sądu opiekuńczego.

Aktualnie przepisy przewidują istotne zabezpieczenie. Jeżeli złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu do złożenia oświadczenia ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tym przedmiocie. Oznacza to, że kluczowe jest złożenie wniosku do sądu opiekuńczego przed upływem terminu i należyte prowadzenie sprawy.

Zobacz również: termin i procedura odrzucenia spadku

Co grozi, jeżeli nie uda się odrzucić spadku w terminie?

Najważniejsza aktualizacja jest taka, że brak oświadczenia w terminie 6 miesięcy nie oznacza obecnie prostego przyjęcia spadku. Zgodnie z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego brak oświadczenia jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza oznacza ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku. Nie oznacza jednak, że problem długów znika. Wierzyciele mogą dochodzić zapłaty, a spadkobierca lub jego przedstawiciel musi umieć wykazać zakres odpowiedzialności, w szczególności przez wykaz inwentarza albo spis inwentarza.

Jeżeli spadek jest oczywiście zadłużony i nie ma wartościowych składników majątku, odrzucenie spadku może być korzystniejsze niż przyjęcie go z dobrodziejstwem inwentarza. Decyzja powinna jednak uwzględniać cały stan faktyczny, w tym istnienie majątku, wysokość długów, kolejnych spadkobierców oraz interes osoby ubezwłasnowolnionej.

Zawiadomienie dalszych spadkobierców przez sąd

Zgodnie z art. 643 Kodeksu postępowania cywilnego o odrzuceniu spadku zawiadamia się osoby, które według treści oświadczenia i przedstawionych dokumentów są powołane do dziedziczenia. W praktyce sąd spadku może zawiadomić dalszych krewnych o tym, że wcześniejszy spadkobierca odrzucił spadek.

Brak zawiadomienia nie zawsze daje jednak pełne bezpieczeństwo. Termin z art. 1015 Kodeksu cywilnego zależy od wiedzy o tytule powołania do spadku, a nie wyłącznie od formalnego pisma z sądu. Jeżeli dana osoba wie, że wcześniejsi spadkobiercy odrzucili spadek, powinna niezwłocznie ustalić swoją sytuację i podjąć działania.

Doradca tymczasowy w postępowaniu o ubezwłasnowolnienie

Jeżeli brat nie został skutecznie ubezwłasnowolniony, a jego stan nie pozwala na świadome złożenie oświadczenia, rodzina może rozważyć wniosek o ubezwłasnowolnienie oraz jednoczesny wniosek o ustanowienie doradcy tymczasowego. Zgodnie z art. 548 Kodeksu postępowania cywilnego sąd może ustanowić doradcę tymczasowego dla pełnoletniej osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, jeżeli jest to konieczne dla ochrony jej osoby lub mienia.

We wniosku trzeba jasno wskazać, dlaczego sprawa jest pilna. Należy wyjaśnić, że chodzi o ochronę przed skutkami zadłużonego spadku oraz o zachowanie terminu do złożenia oświadczenia. Trzeba też wnosić o określenie zakresu kompetencji doradcy w taki sposób, aby mógł podjąć czynności konieczne do ochrony interesów majątkowych osoby, której dotyczy postępowanie.

Sam doradca tymczasowy nie powinien być traktowany jako automatyczne rozwiązanie wszystkich problemów. O zakresie jego działania decyduje sąd. Dlatego wniosek powinien być precyzyjny i poparty dokumentami, zwłaszcza gdy chodzi o odrzucenie konkretnego spadku.

Co zrobić praktycznie w opisanej sytuacji?

W pierwszej kolejności należy ustalić, czy brat jest obecnie ubezwłasnowolniony i kto jest jego opiekunem lub kuratorem. Jeżeli ubezwłasnowolnienie obowiązuje, nie ma potrzeby przeprowadzania go ponownie. Trzeba natomiast uzyskać zgodę sądu opiekuńczego na odrzucenie spadku po konkretnym spadkodawcy, a następnie złożyć oświadczenie przed sądem albo notariuszem.

Jeżeli wcześniejsze postępowanie nie było formalnym ubezwłasnowolnieniem, należy rozważyć pilny wniosek do sądu o ubezwłasnowolnienie oraz ustanowienie doradcy tymczasowego. Równolegle pozostali spadkobiercy powinni złożyć własne oświadczenia o odrzuceniu spadku, jeżeli nie chcą dziedziczyć zadłużonego majątku.

Warto też poprosić notariusza o konkretne wskazanie, jakiego dokumentu brakuje. Czasem problem wynika nie z konieczności ponownego ubezwłasnowolnienia, lecz z braku prawomocnego odpisu, braku zgody sądu opiekuńczego albo braku dokumentu potwierdzającego ustanowienie opiekuna.

FAQ

Czy osoba ubezwłasnowolniona dziedziczy długi?

Może zostać powołana do spadku tak samo jak inny spadkobierca. Jeżeli spadek zawiera długi, trzeba zdecydować, czy odrzucić spadek, czy dopuścić do przyjęcia z dobrodziejstwem inwentarza. W imieniu osoby ubezwłasnowolnionej decyzję podejmuje przedstawiciel ustawowy, zwykle za zgodą sądu opiekuńczego.

Czy brak odrzucenia spadku oznacza odpowiedzialność całym majątkiem?

Nie według aktualnych przepisów. Brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi jest wtedy ograniczona do wartości aktywów spadku, ale w praktyce trzeba zadbać o prawidłowe ustalenie stanu spadku.

Od kiedy liczyć 6 miesięcy dla dalszego spadkobiercy?

Termin liczy się od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Przy dalszych krewnych często będzie to chwila uzyskania informacji, że osoby dziedziczące wcześniej odrzuciły spadek. Nie zawsze jest to dzień śmierci spadkodawcy.

Czy sąd opiekuńczy musi wyrazić zgodę na odrzucenie spadku?

W typowej sytuacji tak, ponieważ odrzucenie spadku w imieniu osoby ubezwłasnowolnionej jest poważną czynnością dotyczącą jej majątku. Sąd bada, czy odrzucenie leży w interesie tej osoby, dlatego potrzebne są dokumenty pokazujące stan spadku i ryzyko zadłużenia.

Czy wcześniejsze ubezwłasnowolnienie trzeba powtarzać przy każdym spadku?

Nie. Jeżeli ubezwłasnowolnienie nadal obowiązuje, nie przeprowadza się go ponownie dla każdej sprawy spadkowej. Dla konkretnego spadku może być jednak potrzebna osobna zgoda sądu opiekuńczego na jego odrzucenie.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 931, art. 932, art. 1015, art. 1018, art. 1020 i art. 1031.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 548, art. 640 i art. 643.
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności przepisy o opiece i zezwoleniu sądu opiekuńczego na ważniejsze czynności dotyczące osoby lub majątku podopiecznego.
4. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 1968 r., sygn. akt I CZ 77/68.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.