Drugie małżeństwo a dziedziczenie

Drugie małżeństwo często komplikuje sprawy spadkowe nie dlatego, że przepisy tworzą osobny porządek dziedziczenia dla takich rodzin, lecz dlatego, że w jednej rodzinie pojawiają się dzieci z różnych związków, majątek osobisty sprzed ślubu oraz majątek wspólny zgromadzony po ślubie. Dlatego najpierw trzeba ustalić, czy zmarły zostawił testament, kto należy do kręgu spadkobierców ustawowych i jakie składniki majątku w ogóle wchodzą do spadku.

Na przykład pani Marlena jest rozwódką, ma dorosłą córkę i dwa mieszkania. Planuje drugie małżeństwo z partnerem, który ma dorosłego syna. Naturalne pytanie brzmi: jak będzie wyglądać sytuacja naszych dzieci po naszej śmierci i czy potrzebne jest zabezpieczenie majątku przy nowym związku? Odpowiedź zależy od tego, czy dziedziczenie nastąpi z ustawy, czy na podstawie testamentu.

Dziedziczenie ustawowe w drugim małżeństwie

Jeżeli nie ma testamentu albo testament nie obejmuje całego majątku, stosuje się przepisy o dziedziczeniu ustawowym. Zgodnie z art. 931 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności do spadku powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych, jednak udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku.

Oznacza to, że drugie małżeństwo nie odbiera dzieciom z pierwszego związku prawa do spadku po ich rodzicu. Jeżeli zmarły pozostawił obecną żonę oraz jedno dziecko z poprzedniego małżeństwa, każde z nich dziedziczy po 1/2. Jeżeli pozostawił obecną żonę i troje dzieci, żona otrzyma 1/4, a każde dziecko po 1/4. Przy większej liczbie dzieci udział drugiej żony w spadku nadal nie spada poniżej 1/4, a pozostała część przypada dzieciom w równych udziałach.

W praktyce oznacza to, że dzieci z pierwszego małżeństwa a spadek to nie odrębna kategoria prawna. Są one zstępnymi spadkodawcy i dziedziczą po nim tak samo jak dzieci z kolejnego małżeństwa, dzieci pozamałżeńskie oraz dzieci przysposobione, jeżeli przysposobienie wywołuje skutki dziedziczenia.

Krąg spadkobierców ustawowych

Krąg spadkobierców ustawowych ustala się według kolejności wskazanej w Kodeksie cywilnym. Każda kolejna grupa dochodzi do dziedziczenia dopiero wtedy, gdy brak jest osób z grupy wcześniejszej albo osoby te nie mogą lub nie chcą dziedziczyć, na przykład odrzuciły spadek.

1. małżonek i zstępni spadkodawcy, czyli dzieci, wnuki i dalsi zstępni,
2. w braku zstępnych: małżonek, rodzice, rodzeństwo oraz zstępni rodzeństwa,
3. w dalszej kolejności dziadkowie i ich zstępni,
4. w szczególnej sytuacji dzieci małżonka spadkodawcy, czyli pasierbowie,
5. na końcu gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo Skarb Państwa.

W drugim małżeństwie szczególnie ważne jest odróżnienie własnych dzieci spadkodawcy od dzieci jego małżonka. Aktualny małżonek dziedziczy ustawowo, ale jego dzieci nie stają się przez sam ślub dziećmi spadkodawcy. Szczegółowo omawia to także zagadnienie dziedziczenie w drugim małżeństwie, w którym znaczenie ma zarówno status małżonka, jak i pochodzenie dzieci.

Czy dzieci męża dziedziczą po drugiej żonie?

Co do zasady dzieci męża nie dziedziczą po jego drugiej żonie, jeżeli nie są jej dziećmi biologicznymi ani przysposobionymi. Syn partnera pani Marleny nie stanie się jej spadkobiercą ustawowym tylko dlatego, że pani Marlena zawrze małżeństwo z jego ojcem. Z tych samych powodów zwykle nie dochodzi do sytuacji, w której pasierb dziedziczy po ojczymie tak jak własne dziecko.

Od tej zasady są jednak trzy praktycznie ważne wyjątki. Po pierwsze, pani Marlena może powołać pasierba do spadku w testamencie. Po drugie, dziedziczenie może wynikać z przysposobienia, jeżeli zostało dokonane zgodnie z prawem. Po trzecie, art. 934¹ Kodeksu cywilnego przewiduje wyjątkowe dziedziczenie dzieci małżonka spadkodawcy, ale dopiero w braku małżonka spadkodawcy i krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy oraz tylko wobec tych dzieci małżonka, których żadne z rodziców nie dożyło otwarcia spadku.

W typowej sytuacji rodzinnej, gdy zmarły ma własne dzieci albo małżonka, pasierbowie nie dochodzą do dziedziczenia ustawowego po ojczymie lub macosze. Mogą natomiast dziedziczyć na podstawie testamentu.

Co wchodzi do spadku po małżonku?

W drugim małżeństwie duże znaczenie ma to, czy dany składnik majątku należy do majątku osobistego zmarłego, czy do majątku wspólnego małżonków. Do majątku osobistego należą między innymi przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej oraz przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej. Wynika to z art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W praktyce częstą wątpliwością jest właśnie mieszkanie sprzed ślubu a dziedziczenie po jednym z małżonków.

Jeżeli pani Marlena kupiła mieszkania przed drugim ślubem, co do zasady będą one należały do jej majątku osobistego. Po jej śmierci nie oznacza to jednak, że mieszkania automatycznie przypadną wyłącznie córce. Jeżeli nie będzie testamentu, obecny mąż pani Marleny będzie dziedziczył ustawowo razem z jej córką.

Jeżeli natomiast małżonkowie nabyli jakiś składnik majątku w czasie trwania ustawowej wspólności majątkowej, najpierw trzeba ustalić udział zmarłego w majątku wspólnym. Dopiero ten udział, wraz z majątkiem osobistym zmarłego, tworzy spadek podlegający dziedziczeniu. Najczęściej udział każdego małżonka w majątku wspólnym jest równy, ale w szczególnych sprawach możliwe jest żądanie ustalenia nierównych udziałów.

Dziedziczenie po śmierci pani Marleny i po śmierci jej męża

Jeżeli pani Marlena umrze jako pierwsza i nie zostawi testamentu, do spadku zostaną powołani jej mąż oraz jej córka. Przy jednym dziecku ich udziały wyniosą po 1/2. To, jak wygląda dziedziczenie po matce, zależy więc od liczby dzieci i tego, czy żyje obecny małżonek. Syn męża pani Marleny nie będzie dziedziczył po niej ustawowo, ponieważ nie jest jej dzieckiem.

Jeżeli jako pierwszy umrze mąż pani Marleny i nie zostawi testamentu, do spadku zostaną powołani pani Marlena jako żona oraz jego syn. Przy jednym dziecku udziały również wyniosą po 1/2. Córka pani Marleny nie będzie dziedziczyła ustawowo po jej mężu, chyba że została przez niego przysposobiona albo została powołana w testamencie.

Po śmierci drugiego z małżonków znaczenie będą miały już nie tylko przepisy o dziedziczeniu po pierwszym zmarłym, lecz także to, co wcześniej weszło do majątku żyjącego małżonka. Jeżeli małżonek odziedziczył udział w mieszkaniu, ten udział może później wejść do jego własnego spadku i przejść na jego spadkobierców.

Testament, zachowek i zabezpieczenie dzieci

Testament pozwala inaczej ułożyć dziedziczenie niż wynikałoby to z ustawy. Można w nim powołać do spadku wyłącznie dzieci, małżonka, pasierba, inną osobę bliską albo kilka osób w określonych udziałach. Można też rozważyć zapis windykacyjny, który przy zachowaniu wymagań formalnych pozwala przeznaczyć konkretne rzeczy lub prawa wskazanym osobom.

Trzeba jednak pamiętać o zachowku. Jeżeli testament pomija osoby najbliższe, które dziedziczyłyby z ustawy, mogą one dochodzić roszczenia pieniężnego. Uprawnionymi do zachowku są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, o ile byliby powołani do spadku z ustawy. Wysokość zachowku zależy od wieku i zdolności do pracy uprawnionego oraz od wartości udziału, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym.

Wydziedziczenie jest możliwe tylko w testamencie i tylko z przyczyn przewidzianych w Kodeksie cywilnym. Sam konflikt rodzinny, ponowne małżeństwo albo chęć przekazania całego majątku jednej osobie nie zawsze wystarczą, aby skutecznie pozbawić kogoś zachowku.

Kiedy małżonek może nie dziedziczyć?

Aktualny małżonek co do zasady należy do pierwszego kręgu spadkobierców ustawowych, ale są istotne wyjątki. Po rozwodzie były małżonek nie dziedziczy ustawowo. Małżonek pozostający ze spadkodawcą w separacji orzeczonej przez sąd również nie jest traktowany jak spadkobierca ustawowy.

Znaczenie może mieć także sprawa o rozwód albo separację trwająca w chwili śmierci. Zgodnie z art. 940 Kodeksu cywilnego małżonek może zostać wyłączony od dziedziczenia, jeżeli spadkodawca wystąpił o rozwód lub separację z winy tego małżonka, a żądanie było uzasadnione. Wyłączenia dochodzi się przed sądem w terminach wskazanych w tym przepisie.

FAQ

Czy dzieci z pierwszego małżeństwa dziedziczą po rodzicu, który zawarł drugi związek?

Tak. Dzieci z pierwszego małżeństwa pozostają dziećmi spadkodawcy i dziedziczą po nim ustawowo razem z jego aktualnym małżonkiem oraz ewentualnie innymi dziećmi.

Czy druga żona dziedziczy majątek nabyty przez męża przed ślubem?

Tak, jeżeli dziedziczenie następuje ustawowo i nie ma skutecznego testamentu zmieniającego ten porządek. To, że składnik należał do majątku osobistego męża, oznacza tylko tyle, że wchodzi do jego spadku, a nie do majątku wspólnego małżonków.

Czy pasierb dziedziczy po ojczymie albo macosze?

Zwykle nie. Pasierb nie dziedziczy ustawowo tak jak dziecko spadkodawcy, chyba że został przysposobiony. Może jednak zostać powołany do spadku w testamencie. Wyjątkowe dziedziczenie ustawowe dzieci małżonka jest możliwe dopiero w braku małżonka i krewnych spadkodawcy oraz przy spełnieniu dodatkowych warunków z art. 934¹ Kodeksu cywilnego.

Czy rozdzielność majątkowa chroni dzieci przed dziedziczeniem drugiego małżonka?

Nie wprost. Rozdzielność majątkowa wpływa na skład majątku wspólnego albo jego brak, ale nie odbiera małżonkowi prawa do dziedziczenia ustawowego. Do zmiany kręgu spadkobierców potrzebny jest przede wszystkim testament albo inne rozwiązania spadkowe.

Czy można przekazać mieszkanie tylko dzieciom z pierwszego małżeństwa?

Można próbować osiągnąć taki skutek przez testament, zapis windykacyjny albo czynności dokonane za życia, ale trzeba uwzględnić zachowek, podatki, sytuację małżonka i dokładny stan prawny nieruchomości. Warto przygotować takie rozwiązanie indywidualnie, aby nie wywołać późniejszego sporu.

Podsumowanie

W drugim małżeństwie najważniejsze jest to, że aktualny małżonek dziedziczy ustawowo razem z dziećmi zmarłego, również z dziećmi z poprzedniego związku. Dzieci małżonka nie stają się natomiast spadkobiercami ustawowymi tylko przez sam fakt zawarcia małżeństwa przez ich rodzica.

Jeżeli celem jest ochrona interesów dzieci, przekazanie konkretnych składników majątku albo uniknięcie współwłasności między nowym małżonkiem a dziećmi z poprzedniego związku, warto wcześniej uporządkować sprawy spadkowe. Najczęściej wymaga to analizy majątku osobistego i wspólnego, testamentu, możliwego zachowku oraz skutków podatkowych.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 931, art. 932, art. 934¹, art. 940 i art. 991.

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 33.

Stan prawny omówiony w artykule: 26 maja 2026 r.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.