Postępowanie spadkowe po śmierci ojca

Zmarł ojciec pani Małgorzaty, pozostawiając dom na wsi oraz kilka hektarów ziemi. Pani Małgorzata ma dwóch braci i dwie siostry, a jej mama pozostawała z ojcem w związku małżeńskim aż do jego śmierci. Nieruchomość jest obecnie niezamieszkała, a spadkobiercy chcą uporządkować formalności i zdecydować, czy dom zostanie sprzedany, czy przypadnie jednej osobie z obowiązkiem spłaty pozostałych.

W takiej sytuacji najpierw trzeba potwierdzić nabycie spadku po ojcu, a dopiero później przeprowadzić dział spadku. Samo stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia nie przyznają jeszcze domu konkretnej osobie. Te dokumenty potwierdzają tylko, kto jest spadkobiercą i w jakiej części dziedziczy.

Kto dziedziczy po ojcu, jeżeli nie było testamentu?

Jeżeli ojciec nie sporządził testamentu, zastosowanie mają zasady dziedziczenia ustawowego. Zgodnie z art. 931 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności do spadku powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych, ale część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż 1/4 całości spadku.

Przepis ten oznacza, że jeżeli po zmarłym ojcu pozostała żona i pięcioro dzieci, udział żony nie będzie wynosił 1/6, lecz 1/4. Pozostałe 3/4 spadku dzieli się po równo między pięcioro dzieci. Każde dziecko otrzyma więc udział wynoszący 3/20 spadku.

Trzeba przy tym odróżnić majątek ojca od majątku wspólnego małżonków. Jeżeli rodzice pozostawali w ustawowej wspólności majątkowej, do spadku po ojcu wchodzi co do zasady jego majątek osobisty oraz udział wynoszący 1/2 w majątku wspólnym małżeńskim. Druga połowa majątku wspólnego należy do żyjącego małżonka i nie jest dziedziczona po zmarłym.

Zobacz również: Jeżeli spadkobiercy chcą uporządkować sprawy po śmierci ojca i rozważają przekazanie udziałów matce, pomocny może być artykuł o tym, jak wygląda postępowanie spadkowe po ojcu.

Jak rozpocząć postępowanie spadkowe po ojcu?

Pierwszym formalnym krokiem jest uzyskanie dokumentu potwierdzającego nabycie spadku. Można to zrobić na dwa sposoby:

• przez sądowe stwierdzenie nabycia spadku,
• przez notarialny akt poświadczenia dziedziczenia.

Oba dokumenty mają w praktyce ten sam cel: potwierdzają, kto dziedziczy po zmarłym i w jakich udziałach. Są potrzebne między innymi do ujawnienia praw w księdze wieczystej, załatwienia spraw w banku, zgłoszenia spadku do urzędu skarbowego oraz późniejszego działu spadku.

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku składa się do sądu spadku. Obecnie, zgodnie z art. 628 Kodeksu postępowania cywilnego, jest to co do zasady sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli takiego miejsca w Polsce nie da się ustalić, właściwy będzie sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. W braku tych podstaw sądem spadku jest Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

Do wniosku zwykle dołącza się odpis aktu zgonu ojca, odpisy aktów stanu cywilnego spadkobierców, testament, jeżeli istnieje, oraz dowód uiszczenia opłaty sądowej. Opłata od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł, a dodatkowo pobiera się 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego.

Kiedy można załatwić spadek u notariusza?

Akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza jest zwykle szybszy niż postępowanie sądowe, ale nie zawsze możliwy. Notariusz nie rozstrzyga sporów między spadkobiercami. Jeżeli ktoś kwestionuje krąg spadkobierców, ważność testamentu albo wysokość udziałów, sprawa powinna trafić do sądu.

Przed sporządzeniem aktu poświadczenia dziedziczenia notariusz spisuje protokół dziedziczenia przy udziale osób zainteresowanych. W praktyce oznacza to konieczność ustalenia i udziału osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi lub testamentowi. Notariusz zbada też, czy wcześniej nie wydano już postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo nie sporządzono innego aktu poświadczenia dziedziczenia po tej samej osobie.

Jeżeli wszyscy spadkobiercy są zgodni, znają skład rodziny i posiadają wymagane dokumenty, notarialna ścieżka może być wygodniejsza. Jeżeli jednak część osób mieszka za granicą, nie można ustalić adresu jednego ze spadkobierców albo występuje spór, bezpieczniejsze lub konieczne będzie postępowanie sądowe.

Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku

Spadkobierca ma 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku, na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Najczęściej termin ten liczy się od dnia, w którym dana osoba dowiedziała się o śmierci spadkodawcy i o tym, że może po nim dziedziczyć.

Brak oświadczenia w terminie oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. To ogranicza odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku, ale nie zwalnia z konieczności zachowania ostrożności, zwłaszcza gdy zmarły mógł mieć zadłużenie.

Zgłoszenie spadku do urzędu skarbowego

Po uzyskaniu prawomocnego postanowienia sądu albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia trzeba pamiętać o obowiązkach podatkowych. Dzieci i małżonek zmarłego należą do kręgu najbliższej rodziny, która może skorzystać z pełnego zwolnienia podatkowego przewidzianego w art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Warunkiem zwolnienia jest co do zasady zgłoszenie nabycia rzeczy lub praw majątkowych na formularzu SD-Z2 właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy. Przy dziedziczeniu termin liczy się od dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, a przy akcie poświadczenia dziedziczenia od dnia jego zarejestrowania.

Jeżeli spadkobierca nie złoży zgłoszenia w terminie, może utracić prawo do pełnego zwolnienia i zostać opodatkowany według zasad właściwych dla I grupy podatkowej. Aktualna kwota wolna dla I grupy podatkowej wynosi 36 120 zł i dotyczy łącznej wartości nabyć od tej samej osoby z roku ostatniego nabycia oraz z 5 lat poprzedzających ten rok. Przy dziedziczeniu nieruchomości limit ten najczęściej zostanie przekroczony, dlatego terminowe SD-Z2 ma istotne znaczenie.

Zobacz również: Więcej praktycznych informacji o podatku po dziedziczeniu znajdziesz w artykule omawiającym zwolnienie podatkowe od spadków.

Kto jest właścicielem spadku do czasu działu?

Do czasu działu spadku spadkobiercy pozostają współuprawnieni do majątku spadkowego. Oznacza to, że nie można jeszcze powiedzieć, że konkretny pokój w domu, konkretna działka albo określona rzecz należy wyłącznie do jednego spadkobiercy, chyba że wcześniej skutecznie dokonano działu.

Wspólność majątku spadkowego ma charakter przejściowy, ale przepisy nie wyznaczają terminu, w którym spadkobiercy muszą dokonać działu. Roszczenie o dział spadku nie przedawnia się. W praktyce nie warto jednak zwlekać zbyt długo, bo wraz z upływem czasu trudniejsze staje się ustalenie wartości majątku, nakładów, pożytków, adresów uczestników i dokumentów dotyczących nieruchomości.

Jak przeprowadzić dział spadku?

Dział spadku można przeprowadzić umownie albo sądownie. Umowny dział spadku wymaga zgody wszystkich spadkobierców co do składu majątku, jego wartości, sposobu podziału i ewentualnych spłat. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowa o dział spadku musi zostać zawarta w formie aktu notarialnego.

Sądowy dział spadku jest konieczny, gdy nie ma zgody między spadkobiercami albo gdy z innych powodów nie można skutecznie zawrzeć umowy. We wniosku można zaproponować sposób podziału, na przykład przyznanie domu jednemu spadkobiercy z obowiązkiem spłaty pozostałych, ale ostateczne rozstrzygnięcie należy do sądu.

W sprawach, w których jednocześnie trzeba znieść współwłasność nieruchomości, warto od razu rozważyć połączenie działu spadku ze zniesieniem współwłasności. Pozwala to kompleksowo uporządkować stan prawny nieruchomości.

Zobacz również: Jeżeli chcesz lepiej zrozumieć przebieg działu spadku, zwróć uwagę na to, że dział spadku jest odrębnym etapem od samego potwierdzenia dziedziczenia.

Opłaty sądowe przy dziale spadku

Wysokość opłaty sądowej zależy od tego, czy spadkobiercy przedstawiają zgodny projekt działu i czy sprawa obejmuje również zniesienie współwłasności. Zgodnie z art. 51 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych opłaty wynoszą:

• 500 zł od wniosku o dział spadku,
• 300 zł, jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku,
• 1000 zł od wniosku o dział spadku połączony ze zniesieniem współwłasności,
• 600 zł, jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku i zniesienia współwłasności.

Do tych kosztów mogą dojść wydatki na biegłego, zwłaszcza gdy spadkobiercy spierają się o wartość nieruchomości, gospodarstwa rolnego, domu lub działek. Przy dziale notarialnym podstawowym kosztem jest taksa notarialna, której maksymalna wysokość zależy od wartości przedmiotu czynności, a notariusz dolicza także VAT i opłaty za wypisy.

Sposoby podziału majątku po ojcu

Spadek można podzielić na kilka sposobów. Wybór zależy od rodzaju majątku, stanowiska spadkobierców, możliwości finansowych osoby przejmującej składnik majątku oraz tego, czy podział fizyczny jest w ogóle możliwy.

1. Podział w naturze polega na przyznaniu poszczególnym spadkobiercom konkretnych składników majątku, na przykład jednej działki jednemu dziecku, a drugiej działki innemu dziecku.
2. Przyznanie rzeczy jednemu spadkobiercy ze spłatą sprawdza się wtedy, gdy jedna osoba chce przejąć dom, a pozostali otrzymują równowartość swoich udziałów w pieniądzu.
3. Sprzedaż majątku i podział ceny jest rozwiązaniem, gdy nikt nie chce albo nie może przejąć nieruchomości, a fizyczny podział byłby niecelowy lub niemożliwy.

W sprawie pani Małgorzaty możliwy jest wariant, w którym dom i ziemia przypadną jej, a pozostali spadkobiercy otrzymają spłaty odpowiadające wartości ich udziałów. Jeżeli wszyscy się zgodzą, można zrobić to u notariusza. Jeżeli pojawi się spór o wartość nieruchomości, wysokość spłat albo sam sposób podziału, rozstrzygnie sąd.

FAQ

Czy po śmierci ojca trzeba przeprowadzać sprawę spadkową?

Tak, jeżeli spadkobiercy chcą skutecznie załatwiać sprawy dotyczące majątku po ojcu, na przykład nieruchomości, rachunku bankowego albo działek. Potrzebne będzie sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia.

Czy notariusz może przeprowadzić sprawę, gdy spadkobiercy się kłócą?

Nie. Notariusz może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia tylko wtedy, gdy nie ma sporu co do kręgu spadkobierców, testamentu i udziałów. W razie sporu konieczne jest postępowanie sądowe.

Czy dział spadku trzeba zrobić od razu po stwierdzeniu nabycia spadku?

Nie ma ustawowego terminu na dział spadku, a roszczenie o dział spadku nie przedawnia się. W praktyce warto jednak zrobić to możliwie sprawnie, zwłaszcza gdy w skład spadku wchodzi nieruchomość wymagająca utrzymania, remontów albo rozliczeń podatkowych.

Czy każde dziecko musi dostać część domu po ojcu?

Nie zawsze w sensie fizycznym. Każde dziecko ma udział spadkowy, ale przy dziale spadku dom może zostać przyznany jednej osobie z obowiązkiem spłaty pozostałych. Możliwa jest też sprzedaż domu i podział ceny.

Kiedy trzeba zgłosić spadek do urzędu skarbowego?

Najbliższa rodzina, w tym dzieci i małżonek zmarłego, powinna złożyć SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia sądu albo od zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Termin jest istotny dla zachowania pełnego zwolnienia podatkowego.

Podsumowanie

Po śmierci ojca formalności zwykle przebiegają w dwóch etapach. Najpierw trzeba potwierdzić nabycie spadku w sądzie albo u notariusza. Następnie, jeżeli spadkobiercy chcą przypisać konkretne składniki majątku konkretnym osobom, trzeba przeprowadzić dział spadku.

W przykładzie pani Małgorzaty mama dziedziczy 1/4 spadku po mężu, a każde z pięciorga dzieci po 3/20. Jeżeli pani Małgorzata chce przejąć dom i ziemię, będzie musiała uzyskać zgodę pozostałych spadkobierców na notarialny dział spadku albo wystąpić do sądu z wnioskiem o dział spadku, proponując przejęcie nieruchomości ze spłatą pozostałych.

Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398
5. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie - Dz.U. 1991 nr 22 poz. 91
6. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej - Dz.U. 2004 nr 148 poz. 1564

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.