Jak zabezpieczyć dom po śmierci małżonka

Czy testament wystarczy, żeby drugi małżonek nie stracił domu?

Testament jest podstawowym narzędziem planowania spadkowego, ale sam w sobie nie zawsze rozwiązuje problem. Małżonkowie nie mogą sporządzić jednego wspólnego testamentu. Każde z nich powinno przygotować własny testament, najlepiej z pomocą notariusza lub prawnika, zwłaszcza gdy w grę wchodzi dom, dzieci z poprzednich związków i chęć ochrony drugiego małżonka. Osobnej analizy wymagają wtedy testamenty wzajemne małżonków a zachowek.

Jeżeli testamentu nie będzie, zadziałają zasady dziedziczenia ustawowego. Przy dzieciach spadkodawcy do spadku dochodzą co do zasady małżonek i dzieci. Dzieci drugiego małżonka nie dziedziczą ustawowo po ojczymie albo macosze, chyba że zostały przysposobione. Matka i rodzeństwo zmarłego nie dochodzą do spadku, jeżeli zmarły pozostawił dzieci, które dziedziczą.

Najczęstszy błąd polega na założeniu, że małżonkowie mogą napisać w testamentach: po śmierci pierwszego cały majątek zostaje przy drugim, a dzieci otrzymają wszystko dopiero po śmierci obojga. Taki cel można próbować osiągnąć praktycznie, ale nie da się całkowicie pominąć przepisów o zachowku, jeżeli uprawnione dzieci nie wyrażą na to zgody.

Zachowek dzieci z poprzednich związków

Jeżeli jedno z małżonków powoła w testamencie do całego spadku drugiego małżonka, dzieci zmarłego z poprzedniego związku mogą być pominięte w dziedziczeniu. Nie oznacza to jednak, że automatycznie tracą wszystkie prawa. Zwykle mogą wystąpić przeciwko spadkobiercy testamentowemu z roszczeniem o zachowek, czyli o zapłatę określonej kwoty pieniężnej.

W praktyce to właśnie zachowek może spowodować presję na sprzedaż domu. Jeżeli pozostały przy życiu małżonek odziedziczy udział zmarłego, ale nie ma gotówki na spłatę dzieci, konflikt może przenieść się na etap negocjacji, pozwu o zachowek albo działu spadku.

Zachowku nie można dowolnie wyłączyć samym testamentem. Wydziedziczenie jest możliwe tylko przy ustawowych, poważnych przyczynach i musi być prawidłowo wskazane w testamencie. Nie wolno traktować go jako prostego sposobu na pominięcie dzieci tylko dlatego, że małżonkowie chcą odłożyć podział majątku na później.

Zobacz również: czy po śmierci męża mieszkanie przechodzi na żonę

Jakie rozwiązania można rozważyć?

Nie ma jednego uniwersalnego testamentu, który w każdej rodzinie zagwarantuje pełne bezpieczeństwo domu. W praktyce stosuje się kilka rozwiązań, a ich skuteczność zależy od tego, kto jest właścicielem nieruchomości, jaki jest ustrój majątkowy małżonków, czy dom należy do majątku wspólnego, czy osobistego, oraz jakie relacje panują z dziećmi.

Najczęściej rozważa się:

• powołanie drugiego małżonka do całości albo części spadku – daje mu silną pozycję właścicielską, ale może rodzić obowiązek zapłaty zachowku dzieciom zmarłego,
• powołanie dzieci do spadku z obowiązkiem ustanowienia prawa dla małżonka – np. służebności mieszkania albo użytkowania,
• zapis zwykły – zobowiązuje spadkobierców do określonego świadczenia na rzecz małżonka, np. ustanowienia prawa do korzystania z domu,
• zapis windykacyjny w testamencie notarialnym – w określonych przypadkach może prowadzić do nabycia prawa z chwilą śmierci spadkodawcy, jeżeli przedmiot zapisu i stan prawny nieruchomości na to pozwalają,
• umowę z dziećmi o zrzeczenie się dziedziczenia albo zachowku – wymaga aktu notarialnego i zgody dziecka, ale może najskuteczniej ograniczyć przyszłe roszczenia,
• umowę dożywocia, darowiznę lub inne przeniesienie własności za życia – rozwiązanie mocne, lecz wymagające szczególnej ostrożności podatkowej, rodzinnej i majątkowej.

W przypadku zapisu zwykłego trzeba pamiętać, że roszczenie zapisobiercy staje się co do zasady wymagalne niezwłocznie po ogłoszeniu testamentu, chyba że spadkodawca postanowi inaczej; warto przy tym pamiętać o przedawnieniu testamentu i zapisu w spadku. Wynika to z art. 970 Kodeksu cywilnego. Zapis zwykły daje więc roszczenie, ale zwykle wymaga jeszcze wykonania przez spadkobierców.

Służebność osobista mieszkania albo użytkowanie

Jeżeli celem jest to, aby pozostały przy życiu małżonek mógł mieszkać w domu do końca życia, należy rozważyć służebność osobistą mieszkania albo użytkowanie. Takie prawo może ograniczyć praktyczną możliwość korzystania z nieruchomości przez dzieci i utrudnić sprzedaż domu w sposób naruszający interes małżonka.

Służebność osobista mieszkania jest prawem związanym z konkretną osobą. Co do zasady nie można jej sprzedać ani przenieść na inną osobę. Daje ona uprawnionemu możliwość zamieszkiwania w oznaczonym zakresie, a jej treść powinna być opisana możliwie precyzyjnie: które pomieszczenia obejmuje, czy dotyczy całego domu, czy obejmuje korzystanie z ogrodu, garażu, mediów i części wspólnych.

Trzeba jednak uważać na konstrukcję prawną. Służebność obciąża nieruchomość, a nie sam udział we współwłasności. Jeżeli pozostały przy życiu małżonek jest już współwłaścicielem domu, sposób ustanowienia dodatkowego prawa wymaga analizy notarialnej. W niektórych sytuacjach lepszy będzie testament notarialny z zapisem windykacyjnym, w innych – powołanie małżonka do spadku i dodatkowe rozliczenia z dziećmi.

W dawnym stanie prawnym zapis testamentowy co do zasady nie wywoływał bezpośredniego skutku rzeczowego. Obecnie trzeba odróżniać zapis zwykły od zapisu windykacyjnego. Zapis windykacyjny wymaga testamentu notarialnego i może obejmować m.in. ustanowienie na rzecz oznaczonej osoby użytkowania albo służebności, jeżeli spełnione są warunki przewidziane w Kodeksie cywilnym. W praktyce bywa to zapis dożywotniego mieszkania w testamencie, który trzeba prawidłowo wykonać.

Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 1998 r., sygn. akt I CKU 35/98, zachowuje znaczenie przy ocenie zapisu zwykłego: sąd spadku nie przyznaje zapisobiercy własności konkretnego składnika majątku w samym postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku. Przy zapisie zwykłym potrzebne jest jeszcze wykonanie obowiązku przez osobę obciążoną.

Czy można odłożyć podział majątku do śmierci obojga małżonków?

Można tak ułożyć testamenty i umowy, aby praktycznie dążyć do podziału majątku dopiero po śmierci obojga małżonków. Nie można jednak jednostronnie pozbawić dzieci prawa do zachowku, jeżeli są do niego uprawnione i nie zawarły odpowiedniej umowy z przyszłym spadkodawcą.

Najbardziej przejrzysty model polega często na tym, że każde z małżonków sporządza własny testament. Pomocne bywa wtedy ujęcie, jak działa testament wzajemny małżonków a dzieci. W testamencie można wskazać, kto ma dziedziczyć, jakie prawa ma mieć drugi małżonek i jakie obowiązki mają obciążać dzieci. Jeżeli dzieci zgadzają się na plan rodzinny, warto rozważyć notarialne zrzeczenie się dziedziczenia albo zrzeczenie się zachowku. Bez takiej zgody roszczenia pieniężne mogą pojawić się już po śmierci pierwszego małżonka.

Jeżeli roszczenie o zachowek już powstanie, osoba zobowiązana do zapłaty może w określonych sytuacjach domagać się odroczenia terminu płatności, rozłożenia zapłaty na raty albo innego uwzględnienia szczególnych okoliczności przewidzianych w Kodeksie cywilnym. Nie jest to jednak automatyczna ochrona domu, lecz środek zależny od konkretnego sporu.

Zobacz również: umowa dożywocia a zachowek

Co powinno znaleźć się w testamencie?

Testament powinien być jasny, spójny i dostosowany do stanu prawnego nieruchomości. Przy większym majątku i rodzinie z poprzednich związków najbezpieczniejsza jest forma notarialna, zwłaszcza jeżeli ma być ustanowiony zapis windykacyjny.

W testamencie warto rozważyć:

• precyzyjne powołanie spadkobiercy albo spadkobierców,
• wskazanie udziałów w spadku, jeżeli dziedziczy kilka osób,
• opisanie prawa pozostałego przy życiu małżonka do domu lub mieszkania,
• wskazanie, czy ma chodzić o służebność osobistą mieszkania, użytkowanie, zapis zwykły czy zapis windykacyjny,
• określenie obowiązków dzieci lub innych spadkobierców wobec małżonka,
• rozważenie wykonawcy testamentu, jeżeli relacje rodzinne są konfliktowe,
• sprawdzenie, czy plan nie powoduje nadmiernego ryzyka zachowku.

Nie wystarczy ogólne zdanie, że dzieci mają nie sprzedawać domu do śmierci drugiego małżonka. Taki zapis może być zbyt nieprecyzyjny i trudny do wykonania. Im większy konflikt rodzinny jest możliwy, tym bardziej konkretne powinny być postanowienia testamentu i dokumenty towarzyszące.

FAQ

Czy małżonkowie mogą napisać jeden wspólny testament?

Nie. Testament może zawierać rozrządzenie tylko jednej osoby. Małżonkowie powinni sporządzić dwa odrębne testamenty, nawet jeżeli ich treść jest podobna.

Czy dzieci z poprzedniego małżeństwa mogą żądać zachowku?

Tak, jeżeli są dziećmi zmarłego i zostały pominięte albo otrzymały mniej niż wynikałoby z przepisów o zachowku. Dzieci jednego małżonka nie są jednak automatycznie spadkobiercami ustawowymi po drugim małżonku, jeżeli nie zostały przysposobione.

Czy testament może zakazać dzieciom sprzedaży domu?

Sam zakaz sprzedaży może być niewystarczający. Skuteczniejsze jest ustanowienie konkretnego prawa dla małżonka, np. służebności osobistej mieszkania albo użytkowania, oraz prawidłowe uregulowanie dziedziczenia i zachowku.

Co jest lepsze: zapis zwykły czy zapis windykacyjny?

Zapis zwykły daje roszczenie o wykonanie określonego obowiązku. Zapis windykacyjny, sporządzony w testamencie notarialnym, może wywołać silniejszy skutek z chwilą śmierci spadkodawcy, ale wymaga spełnienia ustawowych warunków.

Czy można zmusić dzieci do zrzeczenia się zachowku?

Nie. Zrzeczenie się dziedziczenia albo zachowku wymaga dobrowolnej umowy zawartej z przyszłym spadkodawcą w formie aktu notarialnego. Bez zgody dziecka nie da się tego zrobić.

Czy umowa dożywocia chroni przed zachowkiem?

Umowa dożywocia może być korzystna w planowaniu majątkowym, ale wymaga bardzo starannego przygotowania. Trzeba zbadać, czy rzeczywiście odpowiada celom rodziny, jakie rodzi obowiązki i czy nie doprowadzi do innego sporu.

Podsumowanie

Jeżeli małżonkowie mają dzieci z poprzednich związków i chcą chronić dom po śmierci jednego z nich, powinni działać wielotorowo. Potrzebne są dwa osobne testamenty, analiza zachowku, ustalenie prawa pozostałego przy życiu małżonka do mieszkania oraz rozważenie umów notarialnych z dziećmi.

Największe ryzyko polega na tym, że dzieci zmarłego nie będą mogły od razu przejąć domu, ale będą mogły żądać pieniędzy. Dlatego plan spadkowy powinien odpowiadać nie tylko na pytanie, kto ma odziedziczyć nieruchomość, lecz także na pytanie, z czego zostaną pokryte ewentualne roszczenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 1998 r., sygn. akt I CKU 35/98

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.