Przedawnienie długu osoby zmarłej i odpowiedzialność spadkobierców

Śmierć dłużnika a długi spadkowe

Śmierć dłużnika nie powoduje wygaśnięcia jego zobowiązań. Długi majątkowe, takie jak niespłacony kredyt, pożyczka, zaległe rachunki, odsetki czy koszty postępowań, mogą wejść do spadku i obciążać spadkobierców. Nie oznacza to jednak, że każdy dawny wierzyciel może skutecznie żądać zapłaty bez względu na upływ czasu.

W opisanej sytuacji ojciec zmarł w 2009 r. Spadkobiercami są żona oraz dzieci, a sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo notarialne poświadczenie dziedziczenia tylko potwierdza prawa do spadku. Spadkobiercą staje się z mocy prawa z chwilą śmierci spadkodawcy, a nie dopiero w dniu wydania postanowienia przez sąd. Wierzyciel, który zna krąg spadkobierców, może więc próbować dochodzić długu również wtedy, gdy rodzina nie przeprowadziła jeszcze formalnego postępowania spadkowego.

Jeżeli chcecie uporządkować własność domu, zwykle trzeba najpierw przeprowadzić postępowanie spadkowe, a dopiero potem dział spadku. Sama sprawa spadkowa nie odnawia jednak przedawnionych długów i nie powoduje, że wierzyciel automatycznie odzyskuje możliwość skutecznego dochodzenia zapłaty.

Czy spadkobiercy odpowiadają za długi całym majątkiem?

To zależy przede wszystkim od daty śmierci spadkodawcy i od tego, jakie oświadczenie złożył spadkobierca. Obecnie, po zmianach obowiązujących od 18 października 2015 r., brak oświadczenia w terminie 6 miesięcy od dnia dowiedzenia się o tytule powołania do spadku oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność jest wtedy ograniczona do wartości stanu czynnego spadku.

W przypadku spadków otwartych przed 18 października 2015 r. obowiązywała jednak inna zasada. Dorosły spadkobierca mający pełną zdolność do czynności prawnych, który w terminie 6 miesięcy nie odrzucił spadku ani nie przyjął go z dobrodziejstwem inwentarza, co do zasady przyjmował spadek wprost. Wtedy ponosił odpowiedzialność za długi spadkowe bez ograniczenia, także swoim majątkiem osobistym.

W sprawie po ojcu zmarłym w 2009 r. trzeba więc założyć, że jeżeli spadkobiercy byli pełnoletni, mieli pełną zdolność do czynności prawnych i nie złożyli oświadczeń spadkowych, mogli przyjąć spadek wprost. Inaczej może być przy małoletnich albo osobach, dla których obowiązywały szczególne zasady ochronne. Taką sytuację należy ocenić osobno.

Na czym polega przedawnienie długu po osobie zmarłej?

Przedawnienie nie usuwa długu z historii sprawy i nie powoduje, że zobowiązanie przestaje istnieć. Po upływie terminu przedawnienia dłużnik, a po jego śmierci spadkobierca, może jednak uchylić się od zapłaty. W praktyce oznacza to, że wierzyciel może wysłać wezwanie do zapłaty, ale nie powinien skutecznie wygrać procesu, jeżeli roszczenie jest przedawnione i nie zachodzą wyjątkowe okoliczności.

W relacji z konsumentem obowiązuje dodatkowa ochrona: po upływie terminu przedawnienia wierzyciel co do zasady nie może domagać się zaspokojenia roszczenia przeciwko konsumentowi. Mimo to, jeżeli przyjdzie nakaz zapłaty albo pozew, nie należy go ignorować. Najbezpieczniej w terminie złożyć sprzeciw lub odpowiedź na pozew i wyraźnie wskazać, że mogło nastąpić już przedawnienie długów spadkowych.

Przedawnienie bada się osobno dla konkretnego roszczenia. Inaczej liczy się termin dla rat kredytu, inaczej dla długu wypowiedzianego i postawionego w całości w stan wymagalności, a jeszcze inaczej dla roszczenia potwierdzonego prawomocnym wyrokiem albo nakazem zapłaty.

Ile wynosi termin przedawnienia długu zmarłego?

Aktualnie, zgodnie z art. 118 Kodeksu cywilnego, podstawowy termin przedawnienia wynosi 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – 3 lata. Jeżeli termin wynosi co najmniej 2 lata, jego koniec przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Dla kredytów i pożyczek udzielanych przez banki albo firmy pożyczkowe kluczowe jest to, że roszczenie wierzyciela jest związane z prowadzoną przez niego działalnością gospodarczą. Dlatego termin przedawnienia roszczeń banku wobec osoby niebędącej przedsiębiorcą wynosi co do zasady 3 lata. Ten pogląd jest utrwalony w orzecznictwie, m.in. w wyroku Sądu Najwyższego z 10 października 2003 r., sygn. II CK 113/02.

Termin przedawnienia biegnie od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne. Przy kredycie spłacanym w ratach każda rata ma własny termin wymagalności. Jeżeli bank wypowiedział umowę kredytu, cała niespłacona kwota zwykle staje się wymagalna po upływie okresu wypowiedzenia i od tego momentu można liczyć termin przedawnienia całości zadłużenia.

Jeżeli wierzyciel uzyskał prawomocny wyrok, nakaz zapłaty albo inne orzeczenie stwierdzające roszczenie, zastosowanie ma art. 125 Kodeksu cywilnego. Takie roszczenie przedawnia się co do zasady po 6 latach, nawet jeżeli wcześniej obowiązywał krótszy termin. Roszczenia okresowe należne w przyszłości, np. dalsze odsetki, przedawniają się jednak z upływem 3 lat.

Co może przerwać albo zawiesić bieg przedawnienia?

Najczęstszy błąd polega na założeniu, że jeżeli od śmierci dłużnika minęło 10 albo 15 lat, wszystkie zobowiązania są na pewno nieściągalne. Tak może być, ale nie zawsze. Bieg przedawnienia może zostać przerwany m.in. przez pozew, wniosek o nadanie klauzuli wykonalności, wniosek egzekucyjny albo uznanie długu przez osobę, przeciwko której roszczenie przysługuje.

Uznanie długu nie musi przybrać uroczystej formy. Ryzykowne może być np. podpisanie ugody, prośba o rozłożenie zadłużenia na raty, częściowa spłata albo pismo, z którego wynika, że spadkobierca traktuje dług jako istniejący i własny. Zanim odpowie się firmie windykacyjnej lub bankowi, warto unikać sformułowań, które mogą zostać uznane za potwierdzenie długu.

Po 30 czerwca 2022 r. zawezwanie do próby ugodowej oraz wszczęcie mediacji co do zasady nie przerywają już biegu przedawnienia, lecz zawieszają go na czas trwania odpowiedniego postępowania. Dla wcześniejszych czynności trzeba stosować przepisy i orzecznictwo właściwe dla daty ich dokonania.

Czy warto czekać z działem spadku, aż minie określony termin?

Nie ma jednej zasady, że po 10 latach od śmierci spadkodawcy można bezpiecznie dział spadku przeprowadzić i nie martwić się żadnymi długami. Dla typowych roszczeń banku termin wynosi zwykle 3 lata od wymagalności, a nie 10 lat od śmierci. Dla roszczeń stwierdzonych prawomocnym orzeczeniem termin jest dłuższy i wynosi obecnie co do zasady 6 lat. Dodatkowo bieg terminu mógł zostać przerwany albo zawieszony.

Dział spadku wpływa natomiast na sposób odpowiedzialności między spadkobiercami. Do chwili działu spadku spadkobiercy odpowiadają za długi spadkowe solidarnie. Wierzyciel może więc żądać całości zapłaty od jednego z nich, a ten spadkobierca może później dochodzić rozliczenia od pozostałych. Po dziale spadku spadkobiercy odpowiadają za długi w stosunku do wielkości swoich udziałów.

Przed rozpoczęciem działu spadku warto ustalić, czy istnieją znane postępowania sądowe, egzekucyjne albo wpisy hipoteczne. Szczególną ostrożność trzeba zachować przy nieruchomości, ponieważ hipoteka zabezpieczająca dług może obciążać dom niezależnie od osobistej odpowiedzialności poszczególnych spadkobierców.

Co zrobić, gdy wierzyciel zgłosi się po latach?

Jeżeli bank, firma windykacyjna albo inny wierzyciel zgłosi się do spadkobierców po wielu latach, nie należy od razu płacić ani podpisywać ugody. Najpierw trzeba zażądać dokumentów: umowy, harmonogramu spłat, wypowiedzenia, wyliczenia zadłużenia, informacji o cesji wierzytelności oraz dokumentów potwierdzających ewentualne postępowania sądowe lub egzekucyjne.

Następnie trzeba ustalić datę wymagalności roszczenia i sprawdzić, czy termin przedawnienia nie upłynął. Jeżeli dług jest przedawniony, w odpowiedzi do wierzyciela można wskazać, że spadkobierca odmawia zapłaty z uwagi na przedawnienie roszczenia. Gdy sprawa trafi do sądu, trzeba pilnować terminów procesowych, zwłaszcza terminu do wniesienia sprzeciwu od nakazu zapłaty.

W sprawie opisanej w pytaniu, jeżeli od 2009 r. żaden wierzyciel nie dochodził skutecznie zapłaty, a kredyty były wymagalne jeszcze za życia ojca albo krótko po jego śmierci, wiele roszczeń bankowych może być już przedawnionych. Nie można jednak tego przesądzić bez sprawdzenia dokumentów, bo wcześniejszy pozew, nakaz zapłaty, egzekucja albo uznanie długu mogły zmienić wynik oceny.

FAQ

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, w szczególności art. 117–125, art. 1015 oraz art. 1030–1034: tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 października 2003 r., sygn. II CK 113/02, dotyczący 3-letniego terminu przedawnienia roszczeń banku: omówienie i załącznik orzeczenia.
• Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2005 r., sygn. III CZP 42/04, dotycząca przedawnienia odsetek za opóźnienie w relacji do roszczenia głównego.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.