Zaliczenie darowizn na schedę spadkową przy dziale spadku

Darowizny a dział spadku — czy potrzebna jest sprawa o zachowek?

Jeżeli sprawa znajduje się już na etapie działu spadku, sąd nie ogranicza się wyłącznie do prostego podziału tego, co pozostało po zmarłym. Musi ustalić skład i wartość majątku spadkowego, udziały poszczególnych spadkobierców oraz wzajemne rozliczenia, które wpływają na ostateczny podział. Dlatego wniosek o ujawnienie darowizn otrzymanych od spadkodawcy może być zasadny właśnie w postępowaniu działowym.

Nie oznacza to automatycznie, że drugi spadkobierca powinien najpierw wytaczać sprawę o zachowek. Zachowek i zaliczenie darowizn na schedę spadkową to dwa różne mechanizmy. Zachowek służy ochronie osób najbliższych, które zostały pominięte albo otrzymały mniej niż gwarantuje im ustawa. Zaliczenie darowizn na schedę służy natomiast sprawiedliwemu podziałowi spadku między spadkobierców uczestniczących w dziale spadku.

Jeżeli więc jedno z rodzeństwa nie zgadza się na równy podział i wskazuje, że część majątku została wcześniej przekazana któremuś ze spadkobierców, sąd może badać te darowizny w ramach działu spadku przy konflikcie. Warto jednak pamiętać, że takie rozliczenie powinno dotyczyć wszystkich darowizn podlegających zaliczeniu, a nie tylko tych, które są korzystne dla jednej strony.

Kiedy darowizna podlega zaliczeniu na schedę spadkową?

Podstawową regulację zawiera art. 1039 Kodeksu cywilnego. Jeżeli przy dziedziczeniu ustawowym dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową darowizn oraz zapisów windykacyjnych otrzymanych od spadkodawcy. Wyjątek zachodzi wtedy, gdy z oświadczenia spadkodawcy albo z okoliczności wynika, że darowizna lub zapis windykacyjny zostały dokonane ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia.

W praktyce najczęściej chodzi o darowizny przekazywane dzieciom przez rodziców: mieszkanie, dom, działkę, większą kwotę pieniędzy, gospodarstwo rolne, udział w nieruchomości albo wartościowe składniki majątku. Przy podziale spadku sąd może więc badać, czy wcześniejsze przysporzenia powinny zostać uwzględnione przy obliczaniu sched, aby dział spadku - ustalenie sched odpowiadał rzeczywistym rozliczeniom między spadkobiercami.

Nie każda darowizna podlega jednak zaliczeniu. Zgodnie z art. 1039 § 3 Kodeksu cywilnego nie zalicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach. Chodzi o takie przysporzenia, które ze względu na wartość, okazję i sytuację rodzinną nie zaburzają realnie proporcji podziału spadku, np. zwykłe prezenty świąteczne, urodzinowe czy okazjonalną pomoc o niewielkiej wartości.

Spadkodawca może również nałożyć obowiązek zaliczenia darowizny lub zapisu windykacyjnego na innego spadkobiercę ustawowego. Zgodnie z art. 1041 Kodeksu cywilnego, jeżeli do dziedziczenia dochodzi dalszy zstępny, co do zasady zalicza się na jego schedę także darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę na rzecz jego wstępnego.

Jak zalicza się darowiznę na schedę spadkową?

Mechanizm zaliczenia określa art. 1042 § 1 Kodeksu cywilnego. Wartość darowizn albo zapisów windykacyjnych podlegających zaliczeniu dolicza się do spadku lub do tej części spadku, która jest dzielona między spadkobierców zobowiązanych do wzajemnego zaliczenia. Następnie oblicza się schedę każdego z tych spadkobierców, a później od schedy obdarowanego odejmuje się wartość darowizny podlegającej zaliczeniu.

Inaczej mówiąc, darowizna nie wraca fizycznie do spadku, ale jej wartość wpływa na końcowe rozliczenie. Obdarowany co do zasady zachowuje to, co otrzymał wcześniej, lecz przy dziale spadku może otrzymać odpowiednio mniej z pozostałego majątku. To właśnie dlatego przy podziale nieruchomości, pieniędzy lub innych składników często trzeba przeprowadzić szczegółowe wzajemne rozliczenia w dziale spadku.

Jeżeli spadkobierca kwestionuje żądania drugiej strony, powinien wskazać wszystkie znane darowizny otrzymane przez uczestników działu spadku, przedstawić dokumenty, akty notarialne, potwierdzenia przelewów, umowy, oświadczenia spadkodawcy oraz wnioski dowodowe. Sąd powinien rozliczać darowizny według tych samych zasad wobec wszystkich zobowiązanych uczestników.

Jak ustala się wartość darowizny sprzed wielu lat?

To, że darowizna została dokonana wiele lat przed śmiercią spadkodawcy albo że przedmiot darowizny został później sprzedany, nie wyklucza jej uwzględnienia przy dziale spadku. Istotne jest, czy była to darowizna od spadkodawcy na rzecz spadkobiercy i czy nie została zwolniona z obowiązku zaliczenia.

Zgodnie z art. 1042 § 2 Kodeksu cywilnego wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili działu spadku. Oznacza to, że w przypadku darowanej działki ocenia się jej stan z dnia darowizny, np. przeznaczenie, możliwość zabudowy, powierzchnię i cechy prawne, ale wycenę przeprowadza się według cen aktualnych na czas działu spadku.

Przy zaliczaniu na schedę nie uwzględnia się pożytków z przedmiotu darowizny. Jeżeli więc obdarowany przez lata wynajmował lokal, korzystał z gruntu albo sprzedał nieruchomość i przeznaczył pieniądze na inne cele, samo rozliczenie z art. 1042 Kodeksu cywilnego koncentruje się na wartości przedmiotu darowizny według wskazanych wyżej zasad, a nie na wszystkich późniejszych korzyściach.

Co jeśli wartość darowizny przewyższa schedę spadkową?

Art. 1040 Kodeksu cywilnego przewiduje ważną zasadę ochronną dla obdarowanego. Jeżeli wartość darowizny albo zapisu windykacyjnego podlegających zaliczeniu przewyższa wartość schedy spadkowej, spadkobierca nie jest zobowiązany do zwrotu nadwyżki. W takim wypadku przy dziale spadku nie uwzględnia się ani darowizny lub zapisu windykacyjnego, ani spadkobiercy zobowiązanego do ich zaliczenia.

W praktyce oznacza to, że obdarowany może nie otrzymać już żadnej części z pozostałego majątku spadkowego, ale samo przekroczenie wartości jego schedy nie powoduje automatycznie obowiązku dopłaty na rzecz pozostałych spadkobierców. Inaczej może wyglądać sytuacja przy roszczeniach o zachowek, dlatego trzeba odróżniać rozliczenie działowe od odrębnych roszczeń zachowkowych.

Darowizna dla małżonka spadkobiercy

Wątpliwości pojawiają się często wtedy, gdy rodzice przekazali darowiznę nie tylko swojemu dziecku, ale także jego małżonkowi. W typowej sytuacji małżonek dziecka nie jest spadkobiercą po teściach. Jeżeli więc darowizna została dokonana po połowie na rzecz dziecka i jego małżonka, do schedy dziecka co do zasady zalicza się tylko tę część darowizny, którą otrzymało dziecko jako spadkobierca.

Przykładowo, jeżeli teściowie darowali działkę synowi i synowej po 1/2 udziału, a po ich śmierci spadkobiercami są syn i córka, to rozliczeniu w dziale spadku po rodzicach podlega część darowizny przypadająca na syna. Część otrzymana przez synową nie jest automatycznie zaliczana na schedę syna tylko dlatego, że pozostaje on z nią w małżeństwie. Znaczenie mogą mieć jednak szczegóły aktu notarialnego, ustrój majątkowy małżeński i rzeczywista treść przysporzenia.

Jak odpowiadać na żądanie ujawnienia darowizn?

Jeżeli druga strona domaga się podania wartości darowizn, najlepiej nie ograniczać się do prostego zaprzeczenia. Warto wskazać, które darowizny rzeczywiście miały miejsce, czy istnieje zapis zwalniający z obowiązku zaliczenia, jaka była treść aktu notarialnego oraz czy również inni spadkobiercy otrzymywali od spadkodawcy istotne przysporzenia.

W postępowaniu sądowym można wnosić o zobowiązanie pozostałych uczestników do ujawnienia darowizn, przedłożenia dokumentów, przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego oraz ustalenia wartości darowizn według zasad z art. 1042 Kodeksu cywilnego. Jeżeli spadkobiercy są zgodni, możliwy jest również umowny dział spadku, ale przy nieruchomościach wymaga on formy aktu notarialnego.

Zobacz również: darowizna na jedno dziecko a zachowek

FAQ

Czy darowiznę trzeba rozliczać w sprawie o zachowek, czy w dziale spadku?

To zależy od celu żądania. Jeżeli chodzi o podział spadku między spadkobiercami ustawowymi, darowizny można rozliczać w postępowaniu o dział spadku. Sprawa o zachowek jest potrzebna wtedy, gdy uprawniony dochodzi roszczenia pieniężnego z tytułu zachowku.

Czy darowizna sprzed wielu lat nadal może być zaliczona na schedę?

Tak, jeżeli spełnia warunki ustawowe i nie została zwolniona z obowiązku zaliczenia. Sam upływ czasu ani późniejsza sprzedaż przedmiotu darowizny nie wyłączają automatycznie jej rozliczenia przy dziale spadku.

Według jakiej daty ustala się wartość darowizny?

Stan przedmiotu darowizny przyjmuje się z chwili jej dokonania, natomiast ceny z chwili działu spadku. Przy zapisie windykacyjnym stan ustala się z chwili otwarcia spadku, a ceny również z chwili działu.

Czy obdarowany musi oddać nadwyżkę, jeśli darowizna była większa niż jego udział?

Nie w ramach zaliczenia na schedę spadkową. Jeżeli wartość darowizny przewyższa schedę, spadkobierca nie ma obowiązku zwrotu nadwyżki, ale może zostać pominięty przy dalszym podziale pozostałego majątku.

Czy trzeba ujawniać darowizny otrzymane przez drugie rodzeństwo?

Tak, jeżeli mają znaczenie dla działu spadku. Rozliczenie powinno obejmować wszystkie darowizny podlegające zaliczeniu, a nie tylko darowizny jednej osoby. Warto zawnioskować o zobowiązanie innych uczestników do przedstawienia dokumentów i wyjaśnień.

Czy drobne prezenty od rodziców też wlicza się do schedy?

Nie. Drobne darowizny zwyczajowo przyjęte w danych stosunkach nie podlegają zaliczeniu na schedę spadkową. Ocena zależy jednak od wartości prezentu, sytuacji majątkowej rodziny i okoliczności jego przekazania.

Podsumowanie

Zaliczenie darowizn na schedę spadkową jest normalnym elementem działu spadku, jeżeli dział następuje między spadkobiercami, których obejmuje art. 1039 Kodeksu cywilnego. Sąd może więc badać darowizny, ich wartość, dokumenty i ewentualne zwolnienie z obowiązku zaliczenia bez konieczności wszczynania osobnej sprawy o zachowek.

Najważniejsze jest prawidłowe ustalenie, kto otrzymał darowiznę, czy była ona istotna, czy spadkodawca zwolnił ją z zaliczenia oraz jaką wartość należy przyjąć według zasad z art. 1042 Kodeksu cywilnego. W sporach rodzinnych warto dążyć do pełnego i symetrycznego rozliczenia wszystkich uczestników, bo tylko wtedy dział spadku może odpowiadać rzeczywistym udziałom i wcześniejszym przysporzeniom.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 1039-1042.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.