Jak przekazać cały majątek jednemu ze spadkobierców?

W praktyce rodzinnej często pojawia się sytuacja, w której po śmierci rodzica albo obojga rodziców rodzeństwo chce, aby cały dom, działka, mieszkanie lub gospodarstwo przypadły jednej osobie. Powody bywają różne: jedno dziecko mieszkało ze spadkodawcą, opiekowało się nim do końca, ponosiło koszty utrzymania domu albo pozostałe osoby od lat mają własne majątki i nie chcą uczestniczyć w dalszych rozliczeniach.

Najważniejsze jest prawidłowe nazwanie czynności. Potocznie mówi się o „zrzeczeniu się spadku na rzecz mamy, siostry albo brata”, ale w sensie prawnym po śmierci spadkodawcy najczęściej chodzi nie o zrzeczenie się dziedziczenia, lecz o zgodny dział spadku, w którym pozostali spadkobiercy zgadzają się, aby cały majątek przypadł jednej osobie.

Czy można zrzec się spadku na rzecz jednego spadkobiercy?

Po śmierci spadkodawcy nie składa się skutecznego oświadczenia o „zrzeczeniu się spadku na rzecz” konkretnej osoby. Zrzeczenie się dziedziczenia to odrębna instytucja prawa spadkowego: jest to umowa zawierana za życia spadkodawcy między nim a przyszłym spadkobiercą, zasadniczo w formie aktu notarialnego. Nie służy więc do uporządkowania majątku już po śmierci rodzica.

Po otwarciu spadku spadkobierca może natomiast spadek przyjąć albo odrzucić. Odrzucenie spadku nie powoduje jednak automatycznego przekazania udziału wybranej osobie. Odrzucający jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku, a jego udział przechodzi dalej zgodnie z przepisami albo testamentem. W wielu sprawach oznacza to wejście do dziedziczenia dzieci osoby odrzucającej spadek, co może skomplikować sytuację zamiast ją uprościć.

Jeżeli celem jest to, aby cały majątek przypadł jednemu ze spadkobierców, bezpieczniejszym rozwiązaniem jest zwykle przyjęcie spadku, potwierdzenie praw do spadku i następnie przeprowadzenie działu spadku. W dziale spadku spadkobiercy mogą ustalić, że wszystkie składniki majątku zostają przyznane jednej osobie, z obowiązkiem spłaty, bez spłat albo z dopłatami, zależnie od zgodnej woli stron i okoliczności sprawy.

Zobacz również: zrzeczenie się swojej części spadku

Etap pierwszy: potwierdzenie nabycia spadku

Zanim spadkobiercy przekażą majątek jednej osobie, trzeba ustalić, kto dziedziczy i w jakich udziałach. Można to zrobić na dwa sposoby: w sądzie przez postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo u notariusza przez akt poświadczenia dziedziczenia.

Droga notarialna jest zazwyczaj szybsza, ale wymaga zgodnego udziału wszystkich osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi lub testamentowi. Jeżeli istnieje spór co do testamentu, kręgu spadkobierców, ważności oświadczeń albo nie wszyscy mogą stawić się u notariusza, sprawę najczęściej trzeba skierować do sądu.

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku składa się do sądu spadku, czyli co do zasady do sądu rejonowego ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli nie da się go ustalić w Polsce, właściwy może być sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część.

Do wniosku o stwierdzenie nabycia spadku najczęściej dołącza się:

• odpis skrócony aktu zgonu spadkodawcy;
• odpisy aktów stanu cywilnego spadkobierców, np. akt urodzenia albo akt małżeństwa po zmianie nazwiska;
• oryginał testamentu, jeżeli spadkodawca go pozostawił;
• odpisy wniosku dla uczestników postępowania;
• dowód uiszczenia opłaty sądowej;
• informację o złożonych już oświadczeniach o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, jeżeli takie oświadczenia były składane.

Jeżeli chodzi o spadek po obojgu rodzicach, a wcześniejsza sprawa po pierwszym zmarłym rodzicu nie została przeprowadzona, można objąć jednym pismem oba postępowania, o ile właściwy jest ten sam sąd. Opłatę od wniosku liczy się jednak odrębnie dla każdego spadkodawcy. Aktualnie opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł, a dodatkowo pobiera się opłatę za wpis do Rejestru Spadkowego. Jeżeli sąd ma odebrać oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, trzeba uwzględnić osobną opłatę od takiego oświadczenia.

Sąd w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku nie dzieli jeszcze majątku. Ustala tylko, kto jest spadkobiercą, na jakiej podstawie dziedziczy i w jakim udziale. Dokumenty dotyczące nieruchomości, np. odpis księgi wieczystej, są konieczne przede wszystkim na etapie działu spadku, choć w praktyce mogą pomóc w uporządkowaniu sprawy.

Jeżeli sprawa ma zostać zakończona przed upływem 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobiercy dowiedzieli się o tytule swego powołania do spadku, sąd będzie wymagał oświadczeń o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Brak oświadczenia w tym terminie oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Zobacz również: postępowanie spadkowe w sądzie czy u notariusza

Dział spadku jako sposób przekazania majątku jednej osobie

Jeżeli spadek przypada kilku osobom, do czasu działu spadku istnieje między nimi wspólność majątku spadkowego. Zgodnie z art. 1035 Kodeksu cywilnego stosuje się do niej odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Oznacza to, że spadkobiercy mają udziały w całym majątku spadkowym, a nie wyłączne prawo do konkretnych rzeczy.

Właściwe przekazanie domu, mieszkania, działki albo innych składników jednemu spadkobiercy następuje dopiero w dziale spadku. Zgodnie z art. 1037 Kodeksu cywilnego dział spadku może nastąpić na podstawie umowy między wszystkimi spadkobiercami albo na mocy orzeczenia sądu. Jeżeli do spadku należy nieruchomość, umowny dział spadku musi być zawarty w formie aktu notarialnego.

W dziale spadku można ustalić, że cały majątek otrzymuje jedna osoba. Pozostali spadkobiercy mogą otrzymać spłaty, mogą z nich zrezygnować albo strony mogą ustalić inne rozliczenia. Jeżeli wszyscy są zgodni, sąd lub notariusz może uwzględnić rozwiązanie polegające na przyznaniu całości majątku jednemu spadkobiercy bez obowiązku spłat.

Takie rozwiązanie bywa stosowane zwłaszcza wtedy, gdy jedno z dzieci stale mieszkało z rodzicami, opiekowało się nimi i faktycznie utrzymywało nieruchomość, a rodzeństwo chce uszanować wcześniejsze rodzinne ustalenia. Warto jednak precyzyjnie opisać w umowie albo we wniosku, czy dział ma nastąpić ze spłatami, bez spłat, czy z dopłatami.

Zobacz również: zgodne przekazanie udziałów w spadku bez obowiązku spłat lub dopłat

Umowny dział spadku u notariusza

Notarialny dział spadku jest dobrym rozwiązaniem, gdy wszyscy spadkobiercy są zgodni co do składu majątku, jego wartości, sposobu podziału i ewentualnych spłat. Notariusz przygotowuje akt notarialny, w którym spadkobiercy wskazują, kto przejmuje poszczególne składniki majątku. Jeżeli przedmiotem działu jest nieruchomość, akt notarialny jest konieczny.

Do notariusza trzeba przygotować przede wszystkim dokument potwierdzający nabycie spadku, czyli prawomocne postanowienie sądu albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia. Przy nieruchomości potrzebne będą zwykle numer księgi wieczystej, dokumenty nabycia przez spadkodawcę, wypis z rejestru gruntów, wyrys z mapy ewidencyjnej, zaświadczenia podatkowe albo zaświadczenia ze spółdzielni lub wspólnoty, zależnie od rodzaju prawa.

Koszt notarialnego działu spadku zależy przede wszystkim od wartości majątku objętego działem oraz od zakresu czynności. Maksymalne stawki taksy notarialnej określa rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej. Do taksy dolicza się VAT, koszt wypisów oraz ewentualne opłaty sądowe za wpisy w księdze wieczystej.

Plusem notariusza jest szybkość i mniejszy formalizm. Minusem mogą być wyższe koszty, zwłaszcza przy wartościowych nieruchomościach. Jeżeli jednak rodzina jest zgodna, notarialny dział spadku pozwala często załatwić całą sprawę sprawniej niż postępowanie sądowe.

Sądowy dział spadku

Jeżeli nie ma pełnej zgody albo spadkobiercy chcą ograniczyć koszty notarialne, dział spadku może przeprowadzić sąd. Wniosek o dział spadku składa się do sądu spadku. We wniosku należy wskazać wszystkich uczestników, opisać majątek podlegający podziałowi, podać jego wartość oraz zaproponować sposób działu.

Do wniosku o dział spadku najczęściej dołącza się:

• prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia;
• dokumenty dotyczące składników majątku, np. numer księgi wieczystej, dokumenty własności, wypis z rejestru gruntów;
• informację o testamentach, jeżeli były sporządzone;
• propozycję podziału spadku;
• dowody dotyczące wartości majątku, np. wyceny, operaty, dokumenty rynkowe;
• odpisy wniosku dla uczestników postępowania.

Jeżeli uczestnicy zgodnie określą wartość przedmiotów wchodzących w skład spadku, sąd zwykle nie musi powoływać biegłego. Jeżeli jednak powstanie spór o wartość domu, mieszkania, działki lub przedsiębiorstwa, sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego, co zwiększa koszty i wydłuża postępowanie.

W postępowaniu o dział spadku stan spadku ustala się według chwili otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy, natomiast wartość według cen z chwili dokonywania działu. Ma to duże znaczenie przy nieruchomościach, których wartość od dnia śmierci spadkodawcy mogła istotnie wzrosnąć albo spaść.

Sąd może podzielić spadek na trzy podstawowe sposoby: dokonać podziału fizycznego, przyznać określone składniki jednemu albo kilku spadkobiercom z obowiązkiem spłat lub bez spłat, albo zarządzić sprzedaż majątku i podział uzyskanej kwoty. Jeżeli wszyscy spadkobiercy zgodnie wnoszą, aby całość przypadła jednej osobie bez spłat, sąd co do zasady może uwzględnić taki projekt, o ile nie sprzeciwiają się temu przepisy ani okoliczności sprawy.

Opłata od wniosku o dział spadku wynosi 500 zł. Jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku, opłata wynosi 300 zł. Gdy wniosek obejmuje dział spadku połączony ze zniesieniem współwłasności, opłata wynosi 1000 zł, a przy zgodnym projekcie działu spadku i zniesienia współwłasności 600 zł.

Gdy majątek należał do obojga rodziców

W sprawach po rodzicach trzeba zwrócić uwagę, czy majątek był majątkiem osobistym jednego z nich, czy wchodził do majątku wspólnego małżeńskiego. Sam wpis w księdze wieczystej nie zawsze wystarcza do pełnej oceny sytuacji, zwłaszcza gdy nieruchomość była nabywana w trakcie małżeństwa, rozbudowywana albo finansowana ze wspólnych środków.

Jeżeli najpierw zmarł ojciec, a wiele lat później matka, a sprawa po ojcu nie była przeprowadzona, trzeba uporządkować oba spadki. W praktyce często konieczne jest połączenie działu spadku z podziałem majątku wspólnego małżonków. Dopiero wtedy da się prawidłowo ustalić, jakie udziały w nieruchomości należały do każdego z rodziców i co faktycznie może zostać przyznane jednemu spadkobiercy.

Jeżeli spadkobiercy są zgodni, można przygotować jeden kompleksowy projekt: potwierdzenie dziedziczenia po obojgu rodzicach, ustalenie składu majątku oraz przyznanie całości konkretnemu spadkobiercy. W sprawach bardziej złożonych warto wcześniej ustalić dokumenty własności, historię księgi wieczystej i ewentualne nakłady poniesione przez poszczególnych członków rodziny.

Pełnomocnictwo, gdy spadkobierca mieszka za granicą

Spadkobierca nie zawsze musi osobiście uczestniczyć w całym postępowaniu. W sprawie sądowej może działać przez pełnomocnika. Zgodnie z art. 87 Kodeksu postępowania cywilnego pełnomocnikiem może być m.in. adwokat, radca prawny, a w określonych sytuacjach także osoba bliska, np. rodzic, małżonek, rodzeństwo lub zstępny.

Jeżeli spadkobierca mieszka za granicą, pełnomocnictwo powinno być przygotowane tak, aby obejmowało konkretne czynności: udział w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku, składanie oświadczeń, udział w dziale spadku, zawarcie ugody albo zgodę na przyznanie majątku jednemu spadkobiercy. Przy czynnościach notarialnych, zwłaszcza dotyczących nieruchomości, notariusz może wymagać pełnomocnictwa w szczególnej formie.

Zobacz również: pełnomocnictwo w sprawie spadkowej od brata przebywającego za granicą

Podatek od spadku i zgłoszenie SD-Z2

Samo potwierdzenie nabycia spadku wywołuje obowiązki podatkowe. Najbliższa rodzina, m.in. małżonek, dzieci, wnuki, rodzice, dziadkowie, rodzeństwo, pasierb, ojczym i macocha, może skorzystać ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn, jeżeli spełni warunki z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn.

W przypadku dziedziczenia najważniejsze jest złożenie formularza SD-Z2 do właściwego naczelnika urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Jeżeli termin zostanie przekroczony, zwolnienie może zostać utracone, chyba że zastosowanie ma szczególny wyjątek przewidziany dla sytuacji, w której podatnik dowiedział się o nabyciu później.

Nieodpłatny dział spadku bez spłat i dopłat co do zasady nie jest traktowany tak samo jak darowizna. Trzeba jednak odróżnić czysty dział spadku od innych czynności, np. nieodpłatnego zniesienia współwłasności albo umowy obejmującej składniki spoza spadku. Jeżeli w umowie pojawiają się spłaty lub dopłaty, może wystąpić podatek od czynności cywilnoprawnych w części dotyczącej tych spłat lub dopłat. Przy akcie notarialnym odpowiednie rozliczenia zwykle obsługuje notariusz.

Zobacz również: przepisanie spadku na inną osobę

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak w praktyce można przekazać majątek jednej osobie bez sztucznego odrzucania spadku na czyjąś rzecz.

FAQ

Podsumowanie

Przekazanie całego majątku jednemu spadkobiercy jest możliwe, ale zwykle wymaga dwóch etapów: potwierdzenia nabycia spadku i działu spadku. Odrzucenie spadku nie jest dobrym narzędziem do przekazania udziału konkretnej osobie, ponieważ wywołuje skutki przewidziane przez ustawę i może wprowadzić do dziedziczenia kolejne osoby.

Jeżeli spadkobiercy są zgodni, najszybszą drogą bywa notariusz. Jeżeli brakuje zgody, trzeba ustalić wartość majątku albo sprawa obejmuje kilka spadków i podział majątku wspólnego, bezpieczniejszym rozwiązaniem może być postępowanie sądowe. W każdej sytuacji warto zadbać o prawidłowe dokumenty, terminy podatkowe i precyzyjne określenie, czy dział spadku ma nastąpić ze spłatami, bez spłat czy z dopłatami.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398
5. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej - Dz.U. 2004 nr 148 poz. 1564

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.