Przesunięcia majątkowe między małżonkami a dziedziczenie dzieci

Stan prawny i główny problem w opisanej sprawie

Opisany stan faktyczny dotyczy typowej sytuacji w rodzinie patchworkowej: każde z małżonków ma majątek nabyty przed ślubem, każde ma dzieci z poprzedniego związku, a po zawarciu małżeństwa dochodzi do sprzedaży nieruchomości, darowizn, przelewów między rachunkami oraz korzystania ze wspólnych kont bankowych.

Najważniejsze pytanie brzmi: co po śmierci męża będzie należało do spadku po nim, a więc co będą mogli dziedziczyć jego synowie. Odpowiedź zależy od kilku elementów: ważności umowy o zrzeczenie się dziedziczenia, ewentualnego testamentu, ustroju majątkowego małżonków, pochodzenia środków pieniężnych i tego, czy przelewy były darowizną, pożyczką, rozliczeniem czy jedynie technicznym zdeponowaniem pieniędzy na cudzym rachunku.

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia zawarta przed ślubem

Zgodnie z art. 1047 Kodeksu cywilnego umowa o spadek po osobie żyjącej jest co do zasady nieważna, chyba że przepisy przewidują wyraźny wyjątek. Takim wyjątkiem jest umowa o zrzeczenie się dziedziczenia uregulowana w art. 1048 Kodeksu cywilnego. Obecnie przepis stanowi, że spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim, a umowa taka wymaga formy aktu notarialnego.

Od 2023 r. art. 1048 Kodeksu cywilnego wyraźnie dopuszcza także ograniczenie zrzeczenia się dziedziczenia tylko do prawa do zachowku w całości lub w części. To ważne, bo małżonkowie mogą dziś u notariusza ułożyć sprawę bardziej elastycznie: jedna osoba może zrzec się całego dziedziczenia albo tylko roszczenia o zachowek.

Problem polega jednak na tym, że umowę o zrzeczenie się dziedziczenia może zawrzeć spadkobierca ustawowy. Narzeczony albo narzeczona nie jest jeszcze małżonkiem, a więc co do zasady nie należy jeszcze do kręgu spadkobierców ustawowych drugiej osoby. Jeżeli więc przed ślubem podpisano akt notarialny, w którym przyszli małżonkowie zrzekli się dziedziczenia po sobie jako przyszli małżonkowie, trzeba bardzo dokładnie zbadać treść aktu. W wielu takich sytuacjach należy liczyć się z ryzykiem nieważności albo nieskuteczności takiej umowy.

Praktyczny wniosek jest następujący: jeżeli małżonkowie chcą realnie wyłączyć wzajemne dziedziczenie albo ograniczyć zachowek, powinni zawrzeć odpowiednią umowę po ślubie, w formie aktu notarialnego. Sam fakt, że podobny akt podpisano przed ślubem, nie daje pełnego bezpieczeństwa.

Co daje skuteczne zrzeczenie się dziedziczenia?

Zgodnie z art. 1049 Kodeksu cywilnego zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje także zstępnych zrzekającego się, chyba że strony umówią się inaczej. Zrzekający się oraz objęci zrzeczeniem zstępni są traktowani tak, jakby nie dożyli otwarcia spadku.

W praktyce oznacza to, że jeżeli po ślubie żona skutecznie zrzeknie się dziedziczenia po mężu, a umowa nie przewiduje odmiennych zasad, nie będzie dziedziczyła po nim z ustawy. Trzeba jednak pamiętać, że córka żony nie jest dzieckiem męża, więc co do zasady nie dziedziczy po nim jako zstępna. Może dziedziczyć tylko w szczególnych sytuacjach przewidzianych dla pasierbów albo na podstawie testamentu.

Jeżeli umowa o zrzeczenie się dziedziczenia zostanie zawarta skutecznie po ślubie i wyłączy żonę z dziedziczenia, przy braku testamentu spadek po mężu przypadnie zasadniczo jego synom. Jeżeli zrzeczenia nie ma albo jest nieważne, żona pozostaje spadkobiercą ustawowym.

Dziedziczenie ustawowe po mężu, gdy zrzeczenie jest nieskuteczne

Jeżeli nie ma testamentu i nie ma skutecznej umowy o zrzeczenie się dziedziczenia, po mężu dziedziczą z ustawy jego małżonka oraz dzieci. Zgodnie z art. 931 Kodeksu cywilnego dziedziczą oni w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.

W opisanej sytuacji mąż ma dwóch synów. Przy dziedziczeniu ustawowym spadkobiercami byliby więc: żona, pierwszy syn i drugi syn. Udziały wynosiłyby po 1/3 spadku dla każdej z tych osób. Córka żony nie dziedziczy po mężu swojej matki tylko dlatego, że jej matka była jego żoną.

Inaczej będzie, jeżeli mąż zostawi testament. Wtedy w pierwszej kolejności trzeba wykonać testament, ale osoby pominięte w testamencie, które należą do kręgu uprawnionych, mogą mieć roszczenie o zachowek. Przy planowaniu majątku w nowym związku warto od razu sprawdzić, jak testament, darowizny i ewentualne zrzeczenie się zachowku będą działały razem. Więcej o podobnym planowaniu można przeczytać w artykule nowy związek stare majątki jak zabezpieczyć.

Co wchodzi do spadku po mężu?

Do spadku po mężu wchodzą jego prawa i obowiązki majątkowe istniejące w chwili śmierci, z wyjątkiem praw ściśle związanych z jego osobą oraz praw przechodzących na oznaczone osoby niezależnie od dziedziczenia. W sprawach dotyczących pieniędzy na kontach bankowych najważniejsze jest ustalenie, czyją własnością były środki, a nie tylko to, na czyim rachunku technicznie się znajdowały.

W opisanej sprawie do spadku po mężu mogą wejść w szczególności:

1. środki znajdujące się na jego indywidualnym rachunku bankowym w chwili śmierci, o ile nie zostały skutecznie objęte dyspozycją wkładem na wypadek śmierci,
2. ta część środków na rachunkach wspólnych, która należała do męża,
3. pieniądze ze sprzedaży domu męża, które zostały przelane na konto żony, jeżeli przelew nie był darowizną ani innym skutecznym rozporządzeniem na rzecz żony,
4. inne składniki majątku męża, np. wierzytelności, pojazdy, papiery wartościowe albo udziały w innych prawach majątkowych.

Nie wchodzi natomiast do spadku po mężu majątek należący do żony albo jej córki. Jeżeli żona kupiła dom wspólnie z córką, a potem darowała córce swój udział, to ten dom nie staje się automatycznie składnikiem spadku po mężu tylko dlatego, że mąż wyraził zgodę na darowiznę.

Pieniądze ze sprzedaży domu męża przelane na konto żony

Szczególnej analizy wymaga 1/3 ceny sprzedaży domu męża, która trafiła na konto żony. Sam przelew na rachunek żony nie zawsze oznacza, że żona stała się właścicielką pieniędzy. Trzeba ustalić, jaki był tytuł przelewu i zgodny zamiar stron.

Możliwe są co najmniej trzy warianty. Po pierwsze, środki mogły zostać tylko przechowane albo technicznie zdeponowane na rachunku żony. Wtedy nadal należą do męża i po jego śmierci powinny być uwzględnione w spadku. Po drugie, mogła to być darowizna na rzecz żony. Wtedy środki co do zasady nie są już składnikiem spadku, ale darowizna może mieć znaczenie przy obliczaniu zachowku. Po trzecie, przelew mógł być rozliczeniem między małżonkami, np. zwrotem nakładów, pożyczką albo elementem wspólnego planu finansowego.

W razie sporu decydujące będą dokumenty: akt sprzedaży nieruchomości, historia rachunków, tytuły przelewów, ewentualna umowa darowizny, korespondencja, zeznania stron oraz to, jak środki były później wykorzystywane. Podobne problemy przy ustalaniu, czy środki pobrane albo przelane przed zgonem należą do spadku, omawia artykuł pieniądze z konta przed śmiercią.

Wspólne konto bankowe po śmierci małżonka

Rachunek wspólny małżonków nie oznacza automatycznie, że wszystkie pieniądze należą po połowie do każdego z nich w sensie spadkowym. Prawo bankowe reguluje uprawnienia wobec banku, natomiast własność środków może wymagać osobnego ustalenia. Zgodnie z art. 51a Prawa bankowego, przy rachunku wspólnym osób fizycznych każdy współposiadacz może samodzielnie dysponować środkami, o ile umowa rachunku nie stanowi inaczej.

Jednocześnie art. 57 Prawa bankowego wyłącza stosowanie do rachunku wspólnego m.in. przepisów o dyspozycji wkładem na wypadek śmierci oraz art. 59a dotyczącego rozwiązania umowy rachunku z dniem śmierci posiadacza. Oznacza to, że śmierć jednego współposiadacza rachunku wspólnego nie działa tak samo jak śmierć posiadacza rachunku indywidualnego. Bank może jednak stosować własne procedury wynikające z umowy i regulaminu.

Dla spadkobierców najważniejsze jest to, jaka część środków na rachunku wspólnym należała do zmarłego. Jeżeli da się ustalić, kto wpłacał pieniądze i z jakiego majątku pochodziły, należy oprzeć się na tych ustaleniach. Jeżeli nie da się tego wykazać, w praktyce często przyjmuje się domniemanie równego udziału współposiadaczy, ale w sporze sądowym można próbować wykazać inny podział.

Praktyczne skutki takiej sytuacji szerzej omawia artykuł wspólne konto po śmierci.

Pełnomocnictwo do konta a śmierć właściciela rachunku

Pełnomocnictwo do indywidualnego rachunku oszczędnościowego męża nie jest tym samym co prawo własności pieniędzy. Pełnomocnik może działać w granicach umocowania za życia posiadacza rachunku, ale co do zasady pełnomocnictwo wygasa z chwilą śmierci mocodawcy. Po śmierci męża żona nie powinna więc wykonywać przelewów z jego indywidualnego konta tylko dlatego, że wcześniej miała pełnomocnictwo.

Wypłaty z rachunku zmarłego dokonane po jego śmierci bez podstawy prawnej mogą prowadzić do roszczeń spadkobierców o zwrot pieniędzy, a w skrajnych stanach faktycznych także do zarzutów dotyczących przywłaszczenia. Ten problem praktycznie opisuje artykuł przywłaszczenie pieniędzy z konta zmarłego.

Bezpieczna procedura polega na zgłoszeniu zgonu w banku, ustaleniu rodzaju rachunku, sprawdzeniu, czy istnieje dyspozycja wkładem na wypadek śmierci, a następnie przedstawieniu dokumentów spadkowych: aktu poświadczenia dziedziczenia albo prawomocnego postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku.

Dyspozycja wkładem na wypadek śmierci

Posiadacz rachunku oszczędnościowego, rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego albo terminowej lokaty oszczędnościowej może złożyć w banku dyspozycję wkładem na wypadek śmierci. Może wskazać małżonka, wstępnych, zstępnych albo rodzeństwo. Nie można wskazać dowolnej osoby spoza tego kręgu.

Kwota objęta dyspozycją nie może przekroczyć limitu ustawowego, czyli dwudziestokrotności przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku, ogłaszanego przez Prezesa GUS za ostatni miesiąc przed śmiercią posiadacza rachunku. Kwota prawidłowo wypłacona na podstawie takiej dyspozycji nie wchodzi do spadku po posiadaczu rachunku.

Trzeba jednak pamiętać, że dyspozycja wkładem na wypadek śmierci nie dotyczy rachunku wspólnego. Nie zastępuje także testamentu, umowy o zrzeczenie się dziedziczenia ani całościowego planu sukcesyjnego.

Darowizny dla dzieci męża i ich znaczenie

Jeżeli mąż przekazał swoim synom 1/3 ceny sprzedaży domu w formie darowizny, to przekazana kwota nie będzie już znajdowała się w jego majątku w chwili śmierci. Nie oznacza to jednak, że darowizna zawsze pozostaje bez znaczenia. Może ona wpływać na rozliczenia zachowku, zwłaszcza jeżeli testament albo inne przesunięcia majątkowe doprowadzą do pokrzywdzenia osoby uprawnionej do zachowku.

Darowizna dokonana na rzecz dzieci męża jest też ważna dowodowo. Pokazuje, że mąż częściowo rozporządził majątkiem jeszcze za życia. Jeżeli pozostałe środki zostały przelane na rachunek żony albo rachunek wspólny, spadkobiercy mogą pytać, czy była to analogiczna darowizna, czy tylko przechowanie pieniędzy. Dlatego przy takich przesunięciach warto sporządzać jasne umowy i opisy przelewów.

Testament, zachowek i zabezpieczenie rodziny patchworkowej

W rodzinach, w których oboje małżonkowie mają dzieci z poprzednich związków, samo zaufanie i nieformalne ustalenia zwykle nie wystarczą. Testament rozstrzyga, kto ma dziedziczyć, ale nie zawsze eliminuje zachowek. Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia albo zrzeczenie się samego zachowku wymaga aktu notarialnego, lecz może być bardzo skutecznym narzędziem porządkującym sytuację.

Warto też pamiętać, że testament sporządzony przed ślubem nie przestaje automatycznie działać tylko dlatego, że spadkodawca zawarł małżeństwo. Może jednak nie odpowiadać już aktualnej sytuacji rodzinnej i majątkowej. Temat ten rozwija artykuł testament przed ślubem a dziedziczenie małżonka.

Najbezpieczniejszy plan obejmuje zwykle kilka dokumentów: aktualny testament, ewentualną umowę o zrzeczenie się dziedziczenia albo zachowku, umowy darowizn albo pożyczek dokumentujące transfery pieniędzy, dyspozycje bankowe tam, gdzie są dopuszczalne, oraz uporządkowanie rachunków wspólnych i indywidualnych.

FAQ

Czy synowie męża dziedziczą majątek żony?

Nie. Synowie męża dziedziczą po swoim ojcu, a nie po jego żonie, chyba że żona powoła ich do spadku w testamencie albo zaistnieje inna szczególna podstawa prawna. Majątek należący wyłącznie do żony nie wchodzi do spadku po mężu.

Czy umowa o zrzeczenie się dziedziczenia przed ślubem jest ważna?

W wielu przypadkach może być kwestionowana, ponieważ przed ślubem przyszły małżonek nie jest jeszcze spadkobiercą ustawowym drugiej osoby. Ocenę trzeba oprzeć na treści aktu notarialnego, ale bezpiecznym rozwiązaniem jest zawarcie właściwej umowy po ślubie.

Ile dziedziczy żona i dzieci męża, jeśli nie ma testamentu?

Jeżeli zrzeczenie jest nieskuteczne, a mąż ma żonę i dwoje dzieci, każdy z nich dziedziczy po 1/3 spadku. Udział małżonka przy dziedziczeniu z dziećmi nie może być niższy niż 1/4, ale przy dwojgu dzieciach równe udziały dają właśnie po 1/3.

Czy pieniądze męża na koncie żony wchodzą do spadku?

Mogą wchodzić do spadku, jeżeli były tylko przelane na konto żony bez darowizny lub innego skutecznego rozporządzenia. Jeżeli była to darowizna, środki co do zasady nie są już własnością męża, ale mogą mieć znaczenie przy obliczaniu zachowku.

Czy można korzystać z pełnomocnictwa do konta po śmierci męża?

Co do zasady nie. Pełnomocnictwo wygasa z chwilą śmierci mocodawcy. Po śmierci posiadacza rachunku trzeba działać na podstawie dokumentów spadkowych, dyspozycji bankowej albo innych wyraźnych podstaw prawnych.

Czy wspólne konto oznacza, że po śmierci męża żona zatrzymuje wszystkie środki?

Nie zawsze. Rachunek wspólny daje uprawnienia wobec banku, ale nie przesądza o tym, do kogo należały pieniądze. Spadkobiercy mogą domagać się rozliczenia części środków należącej do zmarłego.

Czy dyspozycja wkładem na wypadek śmierci zastępuje testament?

Nie. Dyspozycja bankowa dotyczy tylko określonych rachunków i tylko osób wskazanych w Prawie bankowym. Kwota wypłacona prawidłowo na jej podstawie nie wchodzi do spadku, ale dyspozycja nie reguluje całego majątku.

Podsumowanie

W opisanej sprawie synowie męża dziedziczą po nim tylko to, co będzie należało do jego spadku. Jeżeli przedślubne zrzeczenie się dziedziczenia okaże się nieskuteczne, a mąż nie sporządzi testamentu, żona i dwaj synowie męża będą dziedziczyć po 1/3. Jeżeli małżonkowie po ślubie zawrą skuteczną umowę o zrzeczenie się dziedziczenia przez żonę, wtedy przy braku testamentu spadek przypadnie zasadniczo synom męża.

Największe ryzyko praktyczne dotyczy pieniędzy przelanych między rachunkami oraz wspólnych kont bankowych. Trzeba oddzielić dostęp do rachunku od własności pieniędzy. Pełnomocnictwo, wspólny rachunek i sam przelew nie rozstrzygają jeszcze, kto jest właścicielem środków. W podobnych sprawach warto uporządkować dokumenty za życia: testament, umowę o zrzeczenie się dziedziczenia albo zachowku, dyspozycje bankowe oraz jasne umowy dotyczące darowizn i przelewów. Problemy z wypłatą środków po śmierci małżonka omawia także artykuł pieniądze na koncie po śmierci małżonka.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe - Dz.U. 1997 nr 140 poz. 939